Júregim aýyrmasyn deseńiz...

Búginde Qazaqstanda júrek­qan tamyrlary aýrýlarynan qaıtys bolatyndar sany kóp. Derekterge qaraǵanda, osy dertten jylyna 80 myńnan asa adam qaıtys bolady eken. My­saly, Jambyl oblysy T.Rys­qulov aýdany kóleminde sońǵy 2 jyldyń ishinde osy aýrýdan 120 adam qaıtys bolǵan. Bul tur­ǵyndardyń jalpy ólim-jitim qurylymynda 2-oryn­da tur. Mundaı aýyr jaǵ­daı­ǵa ushyraýymyzdyń basty se­bebi, halyqtyń aýrý­­dyń aldyn-alý joldaryn bil­megendiginen bolyp otyr.

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimeti bo­ıynsha, júrek eminiń 1/3 bó­ligi dári-dármekpen emdeýge, al qalǵan 2/3 bóligi aldyn alý­­ǵa baılanys­ty eken. Iаǵnı, kóp nárse júrek aýrýlaryn emdeýge emes, onyń aldyn alýǵa baılanysty. In­farkt, ınsýltpen aýyrǵan naý­qas­tardy emdeý óte qıyn. Olar­dyń bir bóligi qaıtys bol­sa, birazy múgedek bolyp ja­ta­dy. Aman qalǵandary ómir bo­ıy dári iship ótedi. Al naý­qas­­tar sol aýrýlardyń aldyn al­ǵanda oǵan ushyramas edi. Jú­rek-qan tamyry aýrýlaryna áke­lip soqtyratyn basty se­bep­­­ter qandaı desek, oǵan bas­ty se­bep adamdardyń óz den­saý­ly­ǵy­na kóńil bólmeýinen týyn­daı­dy. Sonymen qatar, ja­ǵym­syz ekologııanyń da sal­dary je­ter­lik. Júrek aýrýy­na alyp kele­tin negizgi qaýipti faktorlar retinde qan qysymynyń artýy, qannyń quramynda holes­te­rın­niń shamadan tys kóbeıýi, streske ushyraý, durys tamaq­tanbaý, dene qımylynyń az­dy­ǵy, semizdik jáne taǵy da bas­qa sebepter aıtylady. Mun­daı qaýipti faktorlarǵa ushyraǵan adamdar erte me, kesh pe, júrek aýrýyna shaldyǵýy múmkin. Júrek aýrýlarynyń aldyn alý úshin ony týdyratyn faktor­lar­dy meılinshe azaıtý kerek. Bul faktorlardy joıý ar­qyly basqa da kóptegen aýrýlar­dan emdelýge bolady. My­saly, júrek aýrýyna alyp keletin fak­torlardyń biri, qan qy­sy­­mynyń kóterilýi, ıaǵnı gıpertonııany alaıyq. Ol qan tamyrynyń tarylýynan bastalady. Al júrek aýrýynyń basty sebepteriniń biri de osy tamyr tútiksheleriniń bitelip tarylýy­nan, qannyń qoıýlanýynan bolatyny belgili. Buǵan der kezinde em qoldanbasa, munyń arty júrektiń ıshemııalyq aýrýyna, mıǵa qan quıylýyna, ınsýltke alyp keledi. Qorshaǵan ortanyń 80 paıyzdan artyq jaǵymsyz faktorlary adam aǵzasyna jegen tamaǵy arqyly áser etedi. Artyq salmaq jáne semiz­dik – júrek-qan tamyry aýrý­larynyń, qant dıabeti jáne basqa da kúrdeli aýrýlardyń qaýipti faktory. Sondyqtan adamdardyń du­rys tamaqtaný mádenıetiniń de mańyzy zor.

Júrek-qan tamyry aýrýlaryn qozdyratyn taǵy bir sebep – stress, ıaǵnı toryǵý. Ol adamdardy jasyna qara­maı, júrek talmasyna ushyra­ta­dy. Adamnyń kóńil kúıiniń den­­saý­lyqqa áseri mol. Kóńil kúı­­diń tolqýy, mazasyzdanýy, birin­shi­den, adamnyń mıy ar­qyly beri­ledi. Mıdyń qan aınalymy na­shar­laıdy, mı jasýshalarynda ottegi jetispeýshiligi paıda bo­lady. Júrektiń, mıdyń qan tamyr­larynyń qysylýy ınfarkt, ınsýlt sııaqty aýyr jaǵ­­daıǵa alyp kelýi múmkin ne­­mese júrektiń ıshemııalyq aýrýy, gıpertonııa, asqazan ja­ra­sy sııaqty sozylmaly aýrý­lar­ǵa ushyratady. Júrek-qan tamy­ry aýrýlarynyń paıda bolýyna ákelip soqtyratyn taǵy bir fak­tor – temeki shegý. Orta eseppen alǵanda teme­ki shegý adam ómirin 7-10 jyl­ǵa qys­­qar­tady eken. Temeki shek­peı­tin­derge qaraǵanda temeki shegetin adamdardyń mıokard ınfarktine shaldyǵýy eki ese kóp. Al osy aýrýdan qaıtys bolatyndar sany temeki shegetinder ara­syn­da shekpeıtindermen salys­tyr­ǵanda 4 esege artyq. Búgingi tańda júrek-qan tamyry aýrý­lary­nyń aldyn-alý úshin árbir adam eń aldymen temekiden to­lyq­taı bas tartý, tıimdi tamaq­­taný erejelerin saqtaý, maı­ly tamaqtardan bas tartý, tuzdy paıdalaný mól­sherin azaı­tý, kókónis pen jemis-jı­dek­terdi barynsha mol paı­da­laný, alkogoldi ishimdikti bel­gi­­len­gen mólsherde ǵana paı­da­laný, dene belsendiligin artty­rý, semiz­dikten saqtaný, qan­da­ǵy holes­terın quramyn únemi tek­se­rip, baqylap otyrý sııaqty mańyz­dy nárselerdi este saqtaý kerek.

Shyndos Myrzalıev,

T.Rysqulov aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri

Jambyl oblysy