Qoı tuqymyn asyldandyrý úderisi naryqtaǵy suranysqa tikeleı táýeldi. Búginde Qazaqstanda 3 mıllıonǵa jýyq adam mal sharýashylyǵymen turaqty túrde aınalysady. Qoıdyń asa bir qundy qasıeti – ósimtaldyǵy. Bııazy júndi qoı tuqymdarynyń árbir 100 saýlyǵynan 140 basqa deıin qozy, al qalyń júndi qoılardan 120-130 qozy alynady. Qoı qozyny bes aı kóteredi. Tóli tez jetiletindikten, 1,5 jasynda-aq iri qoı tobyna qosylady. Osy qasıetteri mal basyn tez kóbeıtýge múmkindik beredi.
Qazaqstanda qoı sharýashylyǵy mal sharýashylyǵynyń jetekshi salasy bolyp kelgen, aldaǵy ýaqytta da solaı bolýy tıis. Sebebi bizdiń eldegi tabıǵı jaǵdaı da, sharýashylyqtyń uzaq tarıhy da soǵan yńǵaıly. Qoı negizinen jaıylym maly. Eldegi 180 mln gektarǵa jýyq tabıǵı jaıylym osyndaı usaq mal jaıýǵa tıimdi paıdalanylady. Sonyń nátıjesinde salystyrmaly túrde arzan ári sapaly et, jún, teri, ıá basqa ónimder óndirýge bolady.
Iá, elimizdiń darqan dalasyn qoı túliginsiz elestetý qıyn. Qylshyqty qyzyl júndi qoı tek qazaq dalasynda ósiriletindigimen qundy. Bııazy júndi qoı ósirý Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystarynda damyǵan. Negizgi tuqym túrleri bııazy júndi, qazaqtyń arqar-merınos, ońtústik qazaq merınosy, soltústik qazaq merınosy, etti-merınos pen qazaqstandyq merınos. Batys Qazaqstan men Shyǵys Qazaqstan oblysynda bııazy júndi qoıdyń azdaǵan basy bar.
2018 jylǵy statıstıkalyq derekke júginsek, keıingi birneshe jylda aýylsharýashylyq óndirýshilerdiń barlyq sanattaryndaǵy jylqy sany 6,9 %-ǵa, túıe 7,2%-ǵa, iri qara mal 5,5%-ǵa, qus – 8,1%-ǵa, qoı men eshki 0,8%-ǵa ulǵaıypty.
2016 jylmen salystyrǵanda ettiń barlyq túrleriniń tirideı salmaqtaǵy óndirisi 5,4%-ǵa ulǵaıypty. Sońǵy úsh jyldyqty nazarǵa alsaq, qoı sharýashylyǵynda edáýir ósim bar ekenin kórýge bolady.
Bıyl qańtar aıynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary qyzmetin atqarǵan A.Evnıev:
– Bıyl jalpy kólemi 33 myń tonna, keler jyly 40 myń tonna mal ónimin eksporttaýǵa múmkindik bar. Qoı etin syrtqy naryqqa shyǵarýǵa da jol ashyldy. Jalǵyz «Aktep» kompanııasy Iranmen arada 10 000 tonna et jiberý týraly kelisimge qol qoıdy. Sondyqtan kidirýdiń qajeti joq, – degen bolatyn.
Sońǵy jyldary hımııa óndirisiniń damýyna baılanysty jasandy jáne sıntetıkalyq talshyqtar kóptep óndirilip, olardan toqylatyn kezdeme matalar da kóbeıdi. Bul talshyqtardy óndirý ári arzan, ári olardyń keıbir qajetteri tabıǵı talshyqtan artyq ta jaǵdaılary bar. Keıbir qoı tuqymdarynyń júninen kilem, alasha, gobelen, qolǵap, baıpaq, fetr sııaqty qajetti zattar toqylyp, jasalady. Kıiz basýǵa tek qoı júni ǵana jaraıdy. Sondyqtan qoı júni halyq sharýashylyǵynda keńinen qoldanylyp, joǵary baǵalanady.
Elimizdegi qoı sharýashylyǵyn zertteý barysynda jastardyń qoı sharýashylyǵymen aınalysýǵa qulshynysy jaqsy ekeni baıqalýda. Máselen, mal sharýashylyǵymen aınalysatyndardyń 60%-ǵa jýyǵy jastar sanatyndaǵy azamattar eken. Eldiń ekonomıkalyq áleýetiniń artýy munaı men shıkizattan keıin mal sharýashylyǵymen baılanysty ekenin eskersek, bul jaqsy úrdis ekeni túsinikti.
«Qoı egiz tapsa, shóptiń basy aıyr shyǵady» degen qazaq halqynyń Shopan ata tólimen turmys-tirshiligi óte jaqyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Qoı óte tózimdi keletindikten, aýa raıy óte sýyq nemese asa ystyq jerlerde de jaqsy kóbeıedi. Qulazyǵan shól de, shyńy bıik taý da qoı jaryqtyqtyń jaıylymyna jaraı beredi. Elimizde qoı basynyń kóbeıýi, el ekonomıkasynyń irgeli damýyna jol ashyp turǵanyn ǵalymdar da rastaıdy. Olaı bolsa, Úkimet tarapynan osy qoı sharýashylyǵyn qoldaýǵa kóbirek kóńil bólingeni durys.
Aıdana TILEÝǴABYLOVA
