Barlyǵy birdeı salyqtyq raqymshylyqty paıdalana alady ma jáne bul aksııaǵa shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri qanshalyqty belsendi qatysýda? Osy jáne basqa da suraqtarǵa QR QM MKK Aýdıt departamentiniń dırektory Jandos Dúısembıev jaýap beredi.
- Jandos Jýmabaıuly, Siz aǵymdaǵy jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda qaryzdy esepten shyǵarý nátıjesin qalaı baǵalaısyz? Bul proses memleket bıýdjetiniń kirisine oń áser berýde me?
- Halyqaralyq tájirıbe jáne osynyń aldyndaǵy otandyq baǵdarlama dáleldegendeı, árıne raqymshylyq – bul salyqtyq mindetteme júginen arylýdyń balamasy. Muny salyq tóleýshiler paıdalanady. Degenmen de negizgi maqsat – bul bıýdjetti toltyrý emes, bıznesti quqyqtyq alańǵa qaıtarý, jumys istep turǵan kásiporyndarda jumys ornyn saqtaý, shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy ekonomıkany saýyqtyrý.
Sebebi bul raqymshylyqtyń artyqshylyǵy aıyppuldy jáne kún saıyn ósetin ósimpuldy 100% tómendetý bolyp tabylady, osy bıznes-segmenttiń eleýli mólsherin eskere otyryp, isker jurtshylyq bul bastamany qoldady. Memlekettik kirister organy raqymshylyqtyń qoldanys merzimi ishinde, ıaǵnı 2019 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin jaǵdaıdy retteýge kómektesýge daıyn.
2019 jylǵy 1 shildede «Shaǵyn jáne orta bıznes úshin salyqtyq raqymshylyq» baǵdarlamasyna salyq boıynsha 7,6 mlrd teńge negizgi qaryzyn óteý arqyly 39330 salyq tóleýshi qosyldy. Olardyń 2,1 mlrd teńge ósimpuly jáne 180,6 mln teńge aıyppuly esepten shyǵaryldy.
- BAQ, áleýmettik jelilerde júrgizilip jatqan salyqtyq raqymshylyqtyń salystyrmaly álsiz dınamıkasy talqylanýda. Buǵan deıin Komıtet aıtqan 210 mlrd teńgeniń ótelgeni 7 mlrd teńgeden sál asady. Bul faktini siz qalaı túsindiresiz?
- Shynynda da salyq tóleýshilerdiń ótegen somasy 2018 jylǵy 1 qazan aıynda qalyptasqan beresiniń jalpy somasynyń ne bary 3,6% quraıdy. Alaıda, muny muqııat taldaý kerek jáne jurtshylyq nazaryna mynany: árbir salyq tóleýshige osy baǵdarlamanyń qatysýshysy bolýyna birdeı quqyq berilgenin durys jetkizý qajet.
Raqymshylyqtyń iske qosylý ýaqyty salyq tóleýden jaltarýǵa qarsy kúres boıynsha jahandyq kúsh salýǵa sáıkes keledi. Barlyq bereshekterdiń shamamen jartysy (44,4%nemese 93,4 mlrd.teńge) QQS-qa tıesili. Al bul QQS esepke jatqyzý boıynsha «sur» jáne «sheńber» dep atalatyn shemany paıdalanatyn joǵary táýekeldi salyq túri. Bereshektiń eń kóp taraǵan qurylys salasy, kóterme jáne bólshek saýda jáne bereshektiń 60% kóbi qyzmet kórsetý salasyna jáne tikeleı nemese janama túrde memlekettik satyp alý salasyna (merdigerler, sýbmerdigerler, ártúrli deńgeıdegi ónim berýshiler jáne basqalar) tıesili.
Eger geografııalyq jaǵynan alyp qarasaq, qaryzdyń eleýli túrde shoǵyrlanýy salyq túsimi kóleminiń shoǵyrlanýyna sáıkes: Almaty q. (13,5%), Shymkent q. (13,4%) jáneQaraǵandy oblysynda (13,8%).
Joǵaryda biz negizgi qaryzdy ótegen kezde raqymshylyqqa salyq tóleýshilerdiń qatysýynyń biregeı múmkindigi men onyń artyqshylyqtary týraly aıttyq, endi áleýetti problemany jáne raqymshylyqtyń sátti ótýi úshin Komıtet qabyldap jatqan qadamdardy taldaıyq.
Birinshiden, búgingi kúngi jaǵdaı boıynsha taratý, bankrot, jumys istemeıtin jáne basqa da mártebelerge ıe tulǵalar boıynsha bereshekter deńgeıiniń joǵary bolýy problema bolyp tabylady. Olardyń sany 18 489 tulǵa, jalpy beresi 136,1 mlrd teńge, nemese 01.10.2018 jylǵy aıtylǵan somanyń 65 % quraıdy.
Ekinshiden, raqymshylyq týraly habarlamanyń ózi salyq tóleýshiniń minez-qulqyna áser etpeıdi. Salyq tóleýshiniń baǵdarlamaǵa qatysýy týraly sheshimi resýrsyna jáne maqsatty baǵyttalǵan kúshine baılanysty.
Mysaly, raqymshylyq etýge yqtımal túrde jatatyn adamdardyń tiziminde salyq beresheginiń somasy shamamen 700 mln teńge quraıtyn salyq tóleýshi bar delik. Beresi 2017 jyldyń sáýir aıynda quraldy. Salyq tóleýshige qatysty májbúrlep óndirip alý tásilderi men sharalary qoldanylǵan, olar ony óteýge alyp kelgen joq. 2017 jyldyń sáýirinen kásiporyn qarjy-sharýashylyq qyzmet júrgizgen joq, salyq eseptiligin tabys etpegen, zańdy meken jaıy joq jáne ýákiletti organdardyń málimetteri boıynsha bereshekterin óteý úshin aktıvteri de joq.
Demek, atalǵan salyq tóleýshi bıýdjet aldyndaǵy qaryzdaryn raqymshylyq jasaýǵa úmitker, biraq áli kúnge deıin onyń baǵdarlamada qatysýy kúmándi bolyp qalyp otyr.
Bul salyq tóleýshi salyqtardy tóleý jaltarýdan tabatyn paıda men shyǵyndaryn ózi tarazylaıtyn jalpyǵa málim álemdik tájirıbe. Kásipkerlerdiń bir bóligi «tasada» qalady. Sondyqtan, talqylanyp otyrǵan raqymshylyqtyń tıimdiligine qaramastan, Komıtet aldynda 3 mindetti oryndaý qalady: bul salyq tóleýshilerdiń arasynda túsindirý jumysy, salyqtyq baqylaý men salyq tóleýshilerdiń salyq mindettemelerin tolyq kólemde oryndaýyn qamtamasyz etý. Habarlamalyq sıpattaǵy jumys uıymdastyryldy, barlyq meken jaılar boıynsha baǵdarlamaǵa qatysýǵa qabyldaý úshin habarlama jiberildi, 1-jarty jyldyqta óńirler boıynsha kóshpeli semınarlar júrgizildi jáne 2 jarty jyldyqta ótkizý de josparlanǵan.
- Negizinde Siz keltirgen statıstıka jáne argýmentter I ústinen barlyq núktelerdi qoıdy. Al raqymshylyq salyq tóleýshilerge qashan naqty kómekteskenin egjeı-tegjeıli aıtyp bere alasyz ba?
- Kim áli «tasada» enjarlyq tanytyp qalyp otyrǵandardan aıyrmashylyǵy saqtap qalýy eki talaı bıznesti qaıta jandandyrýdyń oń mysaly bolyp otyr. Men aldyn atap ótkendeı, shamamen qyryq myń salyq tóleýshiler boryshtaryn joıý múmkindigin paıdalandy. Eger áreket etpeıtinderdi, bankrottardy alyp tastasa, bul boryshkerlerdiń 50% artyq.
Olar boıynsha ósimpuldar, aıyppuldar esepten shyǵaryldy jáne tıisinshe, bank shottarynan, múlkinen jáne basqa da barlyq shekteýler men tyıym salýlar alynyp tastaldy, ıaǵnı óz bıznesin ári qaraı júrgizýge tolyqqandy múmkindigine ıe boldy.
Aqtóbe oblysy boıynsha bir mysal keltire keteıin. JShS ken óndirý ónerkásibi salasynda tehnıkalyq qyzmetter júzege asyrady delik jáne 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha ótelmegen 470 mln teńgesalyq bereshegi, onyń ishinde beresi somasy – 138,3 mln teńge, ósimpul negizgi qaryzdan 3 esege derlik artyq boldy. Salyq raqymshylyǵyna qatysý nátıjesinde 138,3 mln teńge tólengen salyq arqyly, salyq tóleýshiniń 331,6 mln teńge mólsherinde ósimpuly esepten shyǵaryldy.
Siz mundaı somany esepten shyǵarý kompanııanyń korporatıvtik portfeline oń áser etkenin túsinetin bolarsyz.
Saraptamalyq pikir boıynsha «Shaǵyn jáne orta bıznes úshin salyq raqymshylyǵy» baǵdarlamasynyń qatysýshylarynyń úlken artyqshylyqtary bar. Ádisteme is júzinde qoldanylsa da boryshtyń negizgi somasyn óteý salyq tóleýshi ótinish bermeı ósimpuldar men aıyppuldardy esepten shyǵarýǵa alyp keledi. Qajet bolǵan jaǵdaıda, eger Siz ótelmegen bereshekti tapsańyz, memlekettik kiristerdiń jergilikti organyna júginis jasaýyńyzǵa bolady, onda Siz boryshtardy esepten shyǵarý úshin qajetti esepteýler men keńes ala alasyz.
Sonymen qatar, salyq raqymshylyǵynyń tizimine enbegen salyq tóleýshiler boıynsha tólemderdiń merzimderin uzartý jáne keıinge qaldyrý sııaqty bıýdjetpen esep aıyrysýdyń ózge de tásilderi qoldanylady.
- Salyq raqymshylyǵynyń aǵymdaǵy jaǵdaıy jóninde egjeı-tegjeıli taldaý boıynsha bergen suhbatyńyzǵa rahmet.
- Sóz sońynda bıylǵy jyl yntymaqtastyq, ózara syılastyqpen ótse eken deımin. Bizdiń memlekettik organ salyq saıasatyna baılanysty týyndaǵan máselelerdi sheshý úshin jumys jáne jedel baılanystarǵa árdaıym ashyq. Alda áli 6 aı bar, jýyq arada kásipkerler tarapynan ósimpuldar men aıyppuldar boıynsha jınaqtalǵan boryshtyq aýyrtpalyqty joıýǵa baǵyttalǵan tolyq jaýap bolar dep úmittenemin.
