Kvazımemlekettik sektordaǵy kerenaýlyq

Memleket basshysy «Qaz­Agro» ulttyq basqarýshy hol­dın­giniń byltyr 120 mlrd teńge shyǵynǵa ushyraǵanyn aıta kelip, holdıngke qatysty túbe­geıli sharalar qoldaný qajet­tigin aıtty. «Bul osyn­daı qurylymdardyń jetek­shi­leriniń qabiletsizdigi. Holdıng qarjylandyrǵan 672 jobanyń 40 pa­ıyzy toqtap tur. Kompanııa dereý reformalanýy kerek», degen Prezıdent holdıngti basqarýǵa sheteldik mamandardy tartý jaǵyn da oılastyrýdy usynyp, Úkimetke aldaǵy úsh aıda bul másele boıynsha sheshim tabýdy tapsyrdy. 

Sońǵy eki jyldan beri aýyl sharýa­shylyǵyn qarjy­lan­­dyrýshy negizgi ıns­tıtýt shy­ǵynǵa ushyrap jatyr. Al­dyń­ǵy jyly kompanııa 126 mlrd teńge «joǵaltqan» eken. Onyń al­dynda 2009, 2015 jyldary da tıisinshe 12,31 mlrd jáne 99,32 mlrd teńge shyǵyn shekken. Hol­dıng qurylǵan 2006 jyl­dan beri 320 mlrd teńge jel­ge ushypty. Osy ýaqyt araly­ǵynda holdıngke 1,6 trln teńge berilgen. Onyń 495 mlrd teńgesi – bıýdjet pen Ulttyq qordyń aqshasy. 

Aýyl sharýashylyǵyndaǵy alpa­ýyt­tyń bulaısha shyǵynǵa batýyna kompanııa qarajatynyń álsiz bankterge depozıtke salynýy sebep bolýy múmkin. Oǵan dálel de joq emes. Sharýalarǵa arzanǵa berilýi tıis qarajattyń ne úshin bankterge salynǵany óz aldyna bólek áńgime, al sol salynǵan qarajattyń ózin joǵaltyp alýy birer jyl burynǵy bank sektoryndaǵy daǵdarysqa baryp tireledi. 

Byltyr Elbasy bank sektoryn qalypqa kelti­rýdi tapsyrǵanda keı bank qo­jaıyndary kvazımemlekettik sek­tordyń salǵan depozıtin «ıgerip» otyrǵanyn aıtyp synaǵan bolatyn. Al kvazımemlekettik sektordyń aqshasy, joǵaryda aıtylǵandaı, bıýdjettiń, tıisinshe halyqtyń qarajaty ekeni belgili. Osy oraıda birer jyl buryn QazAgro «artyq aqshasyn» Qazınvestbank pen Delta Bank-ke salǵan. Bul eki bank te keıin lısenzııasynan aıyrylyp qalǵany esimizde.  

Ne bıznes emes, ne bıýdjet emes

Jalpy, «QazAgro» máselesi qazirgi kvazımemlekettik sektordyń jaǵdaıyn kórsetkendeı. Memlekettiń qatysýy bar kompanııalar Úkimettiń qamqorlyǵyna qaramastan tabysty bola almaı otyr. Onyń sebebi, Esep komıteti tóraıymy N.Godýnovanyń aıtýynsha, kompanııa basshylarynyń shyǵynǵa ushyraýdan qoryqpaýy. Eger jyldy «mınýspen» jaýyp jatsa, keler jyly qaıtadan memleketten kómek ala qoıady. Máselen, ótken jyly kvazımemlekettik sektordyń taza tabysy 18 paıyzǵa ulǵaıǵanymen, shyǵyny 5 esege kóbeıip ketipti. Bul týraly maýsym aıynyń basynda Esep komıtetiniń tóraıymy Májiliste málimdegen edi. Osy oraıda N.Godýnova memlekettiń jekeshelendirý saıasatyn osy baǵytta kúsheıtýdi usynǵan.  

Qazirgi tańda respýblıka boıynsha memlekettiń qatysýymen 155 aksıonerlik qoǵam men jaýapkershiligi shekteýli seriktestik jáne 219 respýblıkalyq memlekettik kásiporyn bar. 2015-2018 jyldary, Esep komıtetiniń málimetinshe, osy kompanııalarǵa respýblıkalyq bıýdjetten 1,2 trln teńge bólinipti. Al olardyń memleketke tólegen dıvıdendi men tólemi 148 mlrd teńge ǵana bolǵan. Memlekettiń qatysýy bar aksıonerlik qoǵamdardyń 23 paıyzy, jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń 14 paıyzy 2018 jyldy shyǵynmen jaýypty. Sonymen qatar bul kompanııalardyń ınvestısııalyq qyzmetteri nólge teń ekeni de jasyryn emes. 

Joǵarydaǵy statıstıkaǵa súıensek, memlekettik kompanııalardyń qyzmeti bıýdjet qarajatyn ıgerý ǵana sekildi. Saıasattanýshy Danııar Áshimbaevtyń aıtýynsha, árbir ortalyq memlekettik organdardyń janynan qurylyp, tenderlerge qatyspaı, tikeleı tapsyrys alatyn kompanııalar bar. Bular naryqtaǵy básekeles ortaǵa túspeıdi. Olardan álgi memlekettik organdar tabys tabýdy emes, qarajatty ıgerip, jumystyń atqarylýyn talap etkendikten, kompanııa menedjmenti qarajatty únemdeýge bas qatyrmaıdy. Osynyń nátıjesinde joǵaryda atalǵan mıllıardtaǵan shyǵyndar eseptelip jatady.  

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyn­da Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev iri kva­zı­memlekettik sektor sýbektileriniń jumysyna tekseris jasaý qa­jet­tigin málimdedi. «Árbir ulttyq hol­dıng nemese ulttyq kompanııa Qazaqstanǵa, azamattarǵa paıda ákelýi kerek. Kvazımemlekettik kompanııanyń shyǵyndaryn birjola umytý kerek. Olar tek tabys qana ákelýi kerek. Damý ınstıtýttary tek osy maqsat úshin ǵana qurylǵan. Olardyń jumysy ekonomıkany damytyp, halyqqa qyzmet etý. Qurylymyn keńeıtip, tabystaryn arttyrý olardyń negizgi maqsaty emes. Olardyń kópshiligi monopolıster. Al tabysy bıznes pen halyqtyń shyǵyny», degen Memleket basshysy Úkimet pen Esep komıtetine kvazımemlekettik sektordyń qyzmetindegi áleýmettik-ekonomıkalyq paıda men zııan­dy baǵalaý ádistemesin daıyndaýdy tapsyrdy. Baǵalaý qorytyndysy bo­ıynsha olardyń jumysyn ári qaraı jalǵastyratyny nemese toqtatatyny týraly sheshim qabyldanbaq. 

Joǵaryda atalǵandaı, iri kvazı­mem­lekettik kompanııalardyń kópshiligi monopolıst. Eger olar Esep komıtetiniń aýdıtinen ótpeı qalsa, kompanııa jabylady. Demek, naryq bos qalady degen sóz. Ondaı jaǵdaıda munyń qyzmetimen aınalysatyn jekemenshik kompanııa­lar qurylary anyq. Búginge deıin jekeshelendirý boıynsha Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» birqatar kompanııalar men kásiporyndardy satýǵa shyǵarǵan. Keıbiri ótip ketse, keıbiri eshkimge kereksiz bolyp jabylyp qaldy. Osy oraıda tıimsiz jumys istep otyrǵan kvazımemlekettik kompanııalardyń burynnan beri ne sebepti satylmaı kelgenin ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Saılaý Baızaqov bylaı dep túsindiredi: «Mem­leket búginge deıin keıbir salalardy ózi­niń baqylaýynda ustaýy kerek boldy. Tolyǵymen naryqtyq ekonomıkaǵa kóship ketý bastapqyda qaýipti. Endi bir­tindep memleket ekonomıkaǵa ara­lasýdy azaıtyp keledi. Aldaǵy ýaqyt­ta qandaı kompanııalardyń jabylyp qa­la­tynyn qazir boljaý qıyn, ony Úki­met pen Esep komıtetiniń tekseri­siniń qorytyndysynan kóre­miz. Degen­men agroónerkásiptik keshen­degi kvazı­mem­lekettik sektor óziniń tıimsizdigin baı­qatyp otyr». S.Baıza­qov­tyń aıtýyn­sha, memlekettiń qatysýy bar kompanııa­lar­dyń jumysyna tekseris jasap, shyǵynǵa ushyrap otyrǵandarynan qutylý der kezinde qabyldanyp otyrǵan sheshim.