Rýhanııat • 17 Shilde, 2019

Túrkiniń túp negizi – qazaq

711 retkórsetildi

Bul máselege Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty eńbeginde alǵash ret nazar aýdarylyp, baǵa berildi. Munda baıyrǵy Qazaq atamekeni turǵyndarynyń ómir tirshiligi kóp salaly jáne ónegeli bolǵany óte oryndy sıpattalǵan. Elbasynyń atalmysh baǵdarlamasynda: «Qazaqstan – túrki halyqtarynyń qasıetti «Qara shańyraǵy» . Búgingi qazaqtyń saıyn dalasynan álemniń ár túkpirine taralǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarıhı úrdisterine eleýli úles qosty», – dep jazdy.

Elbasynyń bul paıymyn halqymyz­dyń belgili bir etnomádenı sharttaryna súıenip aıtqandyǵy baıqalady. Qara shańyraqqa ıelik jasaý úshin, bizdińshe, birneshe sharttary bolýy qajet. Sonyń bir sharty – turǵyn ulttyń ózindik Orta­lyq Azııa aımaǵynda meken etken baıyr­ǵy ata-babalarynan beri uzaq ýaqyt úzilis­siz urpaq jalǵastyǵy bolý kerek. Ekin­shi­den, ıelik jasaıtyn turǵynnyń etno­lıngvıstıkalyq tarıhy myńdaǵan jyl­dar boıy túrki tiliniń negizinde bolýy jón. Sodan keıin, búgingi tańda mun­daı halyqtyń ózindik dara, egemendi, tany­mal memleketi bolýy qajet. 

Joǵaryda aıtylǵan sharttardyń ta­lap­­­­taryna saı túrki halyqtarynyń qara sha­ńy­raǵyna ıelik jasaý reti bul kún­de qazaq halqyna ǵana laıyqty oryn bo­lar degen pikirdemiz. Bul jaıdyń to­lyq dálelin qazaq halqynyń tórt myń jyl­dyq tarıhynan (j.s.d. XXǵ.-j.s. XXǵ.) aı­qyn kóre alamyz. Jáne munshama uzaq tarıh jo­ǵa­rydaǵy sharttarǵa tolyq jaýap bere aldy.

Búgingi jerimizdegi arheologııalyq iz­de­­nisterge qaraǵanda, baıyrǵy Qazaq ata­mekenin alǵash qonystanǵan adam ómi­ri paleolıt zamanynan, ıaǵnı tas dáýi­­ri­nen bastaý alǵany aıqyn bolyp otyr. Jal­py, baıyrǵy Qazaq jerinen tabylǵan tas qu­raldardyń formasy jáne olardy teh­nologııalyq jasaý ádis­teri sol zaman­nyń Eýrazııa men Afrı­ka­­daǵy daıyndaý ádisterimen ózara bir­deı bol­ǵany kúdik týdyrmaıdy. Mun­daı tas qural­dar­dyń ózara uq­sas­tyq­tary baıyr­ǵy Qazaq atamekenindegi tur­ǵyn­dar­­men atalmysh óńirlerdegi adam­dar­dyń turmys-tirshiligi bir mer­zimde bolǵan­dyǵyn aıǵaqtaıdy. 

Bul arada bir eskerte ketetin jaıt sol, baıyrǵy Qazaq atameken turǵyn­dary­nyń bir ereksheligi olardyń ómir tirshiliginiń, qoǵamy tas dáýirden bastaý alyp, odan keıin jez, qola, ejelgi temir, antıkalyq jáne Túrki qaǵanaty arqyly úzilissiz damý satylarynan ótkendigi aıan bolyp otyr. Eń bastysy, baıyrǵy Qazaq atamekenindegi turǵyndardyń ur­paqtar jalǵastyǵyǵy 4-5 myń jyl boıy úzilmegen.

Bul jaıdyń naqtylyǵyn Qazaq­stan­nyń paleoantropologııa materıal­dar­nan, ıaǵnı kóne zaman adam súıek­terinen, erkin baıqaýǵa bolady. Son­dyqtan baıyrǵy Qazaq atameken tur­ǵyndarynyń alǵashqy antropologııalyq anyqtamasyn neolıt pen eneolıt dáýiri­nen (5-7 myń jyl buryn) bastaýǵa bolar edi. Biraq bul dáýirge baılanysty jer­gilikti turǵyndardan qal­ǵan adam súıekteri óte az. Deı tursaq ta, olardan alynǵan negizgi kranıologııalyq kór­setkishterge jáne dáýirles kórshi elderden tabylǵan súıekterge qaraǵanda, ol kezdegi Qazaqstan turǵyndaryna tek kóne eýropeoıdtyq erekshelikter ǵana tán ekeni belgili bolyp otyr.

Osy jaılarǵa oraı, baıyrǵy Qazaq atamekenine baılanysty turǵyndardyń antropologııalyq sıpattamalarynyń qola dáýirinen, ıaǵnı j.s.d. XX-XI ǵa­syr­lardan bastalǵany oryndy bolyp sanalady. О́ıtkeni atalmysh óńir­de turaqty qalyptasqan jergilikti turǵyn­dardyń bul dáýirdegi kóptegen etnomádenı es­kertkishi saqtalyp qalǵan.

Qazaqstan boıynsha qola dáýirin kranıologııalyq (adam bas súıekterin) zertteýlerdiń nátıjelerine qaraǵanda, ol kezdegi jergilikti turǵyndar eki jy­nys boıynsha anyqtalǵan atalmysh dáýir­diń turǵyndarynyń morfologııalyq qury­lymdary tolyǵymen kóne eýro­peoıd rasasyna jatatyndyqtary aıǵaqtaldy. Bulardyń bas pen bet súıekterindegi ne­gizgi morfologııalyq erekshelikterine nazar salatyn bolsaq, onda olardyń bas formasy ortasha jumyr, al bet bıik­tigi alasa, eni jalpaq, kóz uıalary­nyń for­masy tórtburyshty jáne alasa keledi. Muryn súıekteriniń buryshy óte joǵary, ıaǵnı jalpy qyry qońqy túrine jatady. Osy jáne basqa morfologııalyq erek­shelikterin qosyp alyp qaraǵanda, baıyr­ǵy Qazaq atamekeniniń qola dáýiri turǵy­dan antropologııalyq sıpattary jaǵynan to­ly­ǵymen kóne eýropeoıd tektester ǵana bolǵan dep aıtýǵa to­lyq ǵylymı ne­giz bar. Atalmysh rasa qola dáýirinen bas­­tap barlyq kóne tarı­hı dáýirlerden orta ǵasyrdyń sońǵy kezeńine deıin jáne Qazaq Eliniń bú­kil turǵyndary ara­synda turaqty raso­genezdik ról at­qar­ǵan. О́ıtkeni baıyrǵy Qazaq atameken tur­ǵyndarynyń qola dáýi­rindegi antro­pologııalyq negizin tek qana kóne eýropeoıd rasasy quraǵan.

Sonymen qola dáýiriniń paleoant­ro­pologııalyq materıaldaryn negiz etip, muny bazalyq damý ornyna alýǵa tolyq múmkindik barlyǵyna nazar aýdardyq. Endigi másele bul antropologııalyq mas­­sıv qanshalyqty kóne Qazaqstannyń etno-tarıhı dáýirlerinde, ıaǵnı qola dáýiri­nen bastap, sodan keıin ejelgi temir, antıkalyq, ortaǵasyr men búgingi qazaq­tarǵa sheıin etnoantropologııalyq áserin saqtap qalǵandyǵynyń syryn ashý bolyp tabylady. Osyǵan oraı, ba­ıyr­ǵy Qazaq atamekeniniń qola dáýi­ri­nen keıingi zamandarǵa jatatyn tur­ǵyn­dar­dyń kranıologııalyq serııalaryna nazar aýdarǵandy jón kórdik. Otan tarıh­namasyndaǵy arheologııalyq zertteýlerde atalmysh dáýirden keıin onyń ornyn tarıhı almastyrǵan ejel­gi temir dáýiri (j.s.d. H-IV ǵǵ.) bolyp sa­nalady. Qazaqstan boıynsha atal­mysh eki dáýirdiń turǵyndary ózara qan­shalyqty antropologııalyq jaqyndyqta bolǵanyn olardyń kranıologııalyq se­rııa­laryndaǵy morfologııalyq erek­shelikterine qarap naqty aıtýǵa bolady. Osy baǵytty basshylyqqa alyp ejelgi temir dáýirine jatatyn jergilikti tur­­ǵyn­dardyń kranıologııalyq serııalarynyń morfologııalyq anyqtamalaryna nazar aýdaratyn bolsaq, birinshiden, bular burynǵydaı kóne eýropeoıd tektester qataryna jatatyny kórinedi. Ekinshiden, olar qola dáýiriniń kranıologııalyq serııa­larymen óte jaqyn morfologııalyq uq­sastyqta, ıaǵnı bulardyń ózara gene­tı­kalyq jalǵastyqtary bar degen sóz. Sonymen qatar ejelgi temir dáýiri tur­ǵyn­darynyń eki jynysy boıynsha kra­nıologııalyq serııalarynda azııalyq rasa ushqynynyń áseri barlyǵy edáýir anyq baıqalady. Shamasy j.s.d. V ǵasyrdan bastap Ortalyq Azııanyń azııalyq taı­pa­­larynyń ókilderi baıyrǵy Qazaq ata­mekenine kirmelik jasap, jergilikti tur­ǵyn­darmen aralasa bastaǵany baıqalady. Biraq, shyǵysazııalyq rasa ókilderiniń jergilikti aralasý úrdisi onsha yqpaldy emes, ıaǵnı deńgeıi joǵary bolmaǵandyǵy kórinedi. Bul jaıdyń qarym-qatynasyn anyqtaý úshin kezinde professor G.F. Debestiń (1968 j.) ǵylymı aınalymǵa engizgen bıostatıstıkalyq ádisin, ıaǵnı eýropeoıd pen mońǵoloıd ókilderiniń ózara aralasqan metıstik topta mońgoloıd elementiniń shartty úlesin anyqtaý formýlasyn paıdalandyq. Sonymen atalmysh paıdalanǵan ádistemeniń nátıjesine qaraǵanda ejelgi temir dáýiriniń baıyrǵy Qazaq atamekeni turǵyndarynyń kranıo­lo­gııalyq serııasynda mońǵoloıd, ıaǵnı azııalyq rasa elementiniń shartty úlesiniń kólemi shamamen 15%-dan aspaıtyndyǵy anyqtaldy. Osy alynǵan anyqtamaǵa súıensek, baıyrǵy Qazaq atamekeninde bul eń alǵash bastalǵan metıstený úrdisi bolyp sanalady. 

Osy arada eskerte ketetin jaıt, ol qazaqtardyń baıyrǵy ata-babalary bul merzimge deıin kóne eýropeoıd beınesi eshbir ózgerissiz jáne bógde taıpalardyń bıologııalyq qospasynsyz myń jarym jyl boıy, ıaǵnı 15 ǵasyr shamasynda óz jerinde turaqty saqtap meken etken.

Atalmysh dáýirlerde baıyrǵy Qazaq mekeninde rasalyq aralasý prosesi qalaı órbip óskeniń anyqtaý úshin professor G.F.Debestiń formýlasy arqyly mysqaldap kirmelik jasaǵan mońgoloıd elementiniń úlesin shyǵarýdy jón kórdik. Bul ádistemeni baıyrǵy Qazaq atameken­nen jınalǵan kranıologııalyq serııa­larǵa qoldanyp, odan alynǵan nátıjeler 1-sýrette berilip otyr. 

Berilip otyrǵan bıostatıstıkalyq ıllıýstrasııaǵa qaraǵanda, kóz tartatyn jaı ol baıyrǵy Qazaq atamekeninde jergilikti kóne eýropeoıd taıpalarynyń etnoantropologııalyq urpaq jalǵastyǵy 40 ǵasyr boıy úzilmeıtindigin aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar 20 ǵasyr boıy elimizdiń etnotarıhı dáýirlerinde kirmelik jasap kelgen azııattyq rasanyń jalpy úlesi 70 % aspaǵandyǵyn baıqatady. Sóı­tip bul kúnde qazaq halqynyń antro­po­­­lo­gııalyq beıne qurylymynyń kóne­li­gi­niń ereksheligi sonda, onyń baıyr­ǵy ata-ba­balarynyń 1/3 úlesi taıǵa tań­ba bas­qandaı saqtalyp qalǵan. Ata-baba­lary­­­myzdyń bul antropologııalyq erek­she­likteri «men qazakpyn» degen adam­nyń bir tal shashynda, bir tamshy qanyn­da, bir azý tisinde, aıaq turqynda t.b. mor­fo­logııalyq jáne fızıologııalyq erekshelik­terinde saqtalyp qalǵany aıan bolyp otyr.

Atalmysh ádistemeden basqa, qazaq halqy óziniń jerinde jáne elinde týǵan ata-babalarymen tórt myń jyl boıy urpaqtar jalǵastyǵy úzilmeı turaqty túrde búgingi Qazaqstan jerinde ómir súrip kele jatqanyn myna bir tómendegi grafıkalyq sýret arqyly da dáleldeýge tolyq múmkindik bar.

Aldymen myna jaıǵa nazar aýdar­ǵan­dy jón kórdik. Ol búgingi qazaq hal­qynyń 4 myńjyldyq antropolo­gııa­lyq qalyptasý joldaryn baıyrǵy Qazaq atameken turǵyndarynyń dáýirlik jáne myńjyldyq damý satylary arqyly da kórýge múmkinshilik bar. Sondyqtan atal­mysh aımaq turǵyndarynyń bas súıek qu­ry­lymynyń erekshelikterin tek etno­mádenı dáýirler boıynsha ǵana qa­rap qoımaı, sonymen birge árbir myń­jyl­­­dyqta qandaı ózgeristerge ushyra­ǵa­nyna da nazar aýdaryp anyqtaýdy ǵy­ly­mı turǵydan oryndy dep uıǵardyq. О́ıt­keni baıyrǵy Qazaq atamekeninen jınal­ǵan kranıologııalyq materıaldar j.s.d. HH ǵasyrdan bastap, keshegi ót­ken HH ǵasyrǵa deıin úzilissiz mer­zim­di, ıaǵnı 4 myńjyldyq ýaqytty qam­­­tıdy. Atalmysh myńjyldyqtarǵa oraı kra­nıologııalyq serııalardyń eki jy­nys boıynsha árqaısysyn jeke-jeke jáne serııalardyń ǵylymı baǵdar­lamalyq mánin arttyrý úshin osy eki jynys serııalaryn qosyp alyp ta qaradyq. Osy maqsatpen G.F. Debestiń áıelder bas súıeginiń ólshemderin erler ólshemderimen teńestirýge usynǵan teńdik koffısentterdi paıdalanyp shartty kranıologııalyq keste jasaldy. Sóıtip baıyrǵy Qazaq atamekeniniń barlyq ta­rı­hı dáýirleri boıynsha jınalǵan kra­nıo­logııalyq materıaldar ortaq júıege top­tastyryldy. Joǵaryda aıtylǵan jyn­ys erekshelikteri men etnomádenı dáýir­ler jáne myńjyldyq hronologııalyq mer­­zim eskerile otyryp, bas súıektiń tok­­so­­nomııalyq máni joǵary birneshe kra­­nıo­­lo­gııalyq ólshemderdiń ıaǵnı bet súıek bıiktigi, jaq súıek eni, nazo-malıar bury­shy, zıgo-maksıllıar buryshy, mu­ryn súıek buryshy t.b. morfologılyq anyq­­­tamalar boıynsha birneshe arnaıy gr­a­­fıkter syzyldy. Olar­dyń barlyǵy biz­­der­­diń eńbekterimizde jarııa etilgen («Pro­ıs­hojdenıe kazahskogo naroda. Po dan­nym fızıcheskoı antropologıı. Al­­maty, 2017. -196 s.). Bul arada atal­mysh anyq­­tamalardyń tórt myń jyl­dyq etno­­mádenı dáýirlik jáne myń­jyl­dyq damý saty­larynyń barlyq gra­fı­ka­lyq sýret­­terin gazet betinde berýge múm­kin­shi­lik bol­maǵandyqtan bir ǵana bet sú­ıe­­giniń ja­zyq­tyǵynyń damý satysyn usy­nyp otyrmyz. Biraq barlyq atalmysh bas súıek anyq­­ta­ma­larynyń tórt myń jyl boıy damý satylary bir baǵytta ǵana bolǵan­dy­ǵyn ǵa­­jaıyp qubylys dep sanaımyz (2-sýret).

Jalpy, berilip otyrǵan grafıkterdegi kranıologııalyq damý satylaryna qara­ǵanda, qola dáýirinen bastap búgingi za­manǵa deıin eshbir genetıkalyq úzilissiz damyǵan jáne basqa bir tarıhı baǵytqa tolqymaı tek bir ǵana rasogenetıkalyq aspekti boıynsha damyǵan etnomádenı úrdister bar, bul – myńjyldyq damý arqyly qazaq halqyn qalyptastyrǵan biryńǵaı morfologııalyq qurylym bolyp sanalady. 

Sonymen, tórt myń jyl boıy baıyrǵy Qazaq atamekeninde bul morfologııalyq anyqtamalardyń dáýirlik ózgeristerdiń negizgi baǵyty ár saqqa burylmaı, ózin­dik tabıǵı paleoantrpologııalyq zańdylyq­tarmen ótýi tek qazaq halqyna ǵana tán kranıo­logııalyq qurylymdy ómirge ákel­gen. Jalpy, búgingi Qazaq Eliniń etnoge­netıkalyq ózegi men máıegin tórt myń jyl boıy týǵan ata-balalary arqasynda saqtap qalǵan tek bir ǵana ult, qazaq ulty, dep ashyq aıta alamyz.

Qazaqstan jerindegi tórt myńjyldyq kranıo­logııalyq damý erekshelikteri anyq­tal­ǵannan keıin, búgingi qazaq halqy­­nyń morfofızıologııalyq qurylym­dary­nyń etnıkalyq ishki birlestigi men tutastyǵyna nazar aýdarǵandy jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni baıyrǵy ata-babalary sııaqty búgingi qazaqtardyń da aımaqtar men júzderge bólinbeıtini jáne ózindik antropologııalyq statýsy bolýǵa tıis. О́tken HH ǵasyrda 30 jyl boıy qazaq halqynyń arasynda arnaıy júrgizilgen keshendi zertteýlerge, ıaǵnı somatologııasyna, qan júıelerine, tis morfologııasyna, saýsaq jáne alaqan teri bederlerine, bas súıek morfologııasynan t.b. alynǵan anyq­tamalardyń nátıjelerine qaraǵanda, tý­ǵan halqymyz morfofızıologııalyq tur­­ǵy­­dan tolyq ajyratylmaıtyny málim bolyp otyr. Sonymen búgingi qazaq hal­qy­nyń mor­fo­fızıologııasynyń erek­she­­lik­teri baıyrǵy ata-babalarynyń erekshelik­teri­men tolyq qabysqanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sonymen qatar barlyq keshendi antropologııalyq zert­teý­lerge qaraǵanda, qazaq halqynyń ishki birligi (gomogendegi) sondaı, ony aıma­q­tarǵa jáne sýbetnıkalyq toptarǵa (júz­derge) bólýdiń eshbir múmkinshiligi joq.

Búgingi qazaq halqynyń antropologııa­lyq biregeıligi men tutastyǵyn onyń til júıesinen de kóre alamyz. О́ıtkeni qazaq tili­niń ortaqtyǵy sondaı, bul tilde dıa­lekti joq, al bar bolǵany tek govor ǵana.

Jalpy, qazaq ata-babalarynyń j.s.d. I myń­jyldyqta túrki tilinde sóılegenderi bul kúnde mamandar arasynda kúdik týdyrmaıdy.

Al búgingi egemen qazaq halqynyń mem­le­ket­tik basqarý júıesi sońǵy 27 jyl kó­leminde 170 memleketpen ke­shendi qa­rym-qatynas jasaý deńgeıine kóterildi. Bul – halqymyzdyń tarıhynda tanymal­dyq­tyń alǵashqy biregeı kórinisi bolyp sanalady.

Joǵaryda keltirilgen barlyq anyq­tama­lardy, saıyp kelgende, bul kúnde túrki halyqtarynyń Ortalyq Azııa aıma­ǵyn­daǵy qara shańyraǵyna ıelik jasaý, negizin­de, qazaq halqynyń úlesinde degen bir­den-bir durys sheshim bolatynyn kór­setedi. Mundaı sheshimniń túrki halyq­tary­nyń keleshegi aıtarlyqtaı baıandy bolýyna mol áseri bolar degen úmittemiz.

Maqalamyzdyń sońynda búgingi zaman túrki halyqtarynyń oqyrman qaýymy­nyń aldynda etnomádenı mártebesi joǵa­ry tarıhı jaıǵa baılanysty bir usynysty aıtqandy jón kórip otyrmyz. Ol búkil túrki halyqtarynyń ata-babalarynan saqtalyp qalǵan Eýrazııa masshtabynda dara túrkitildi saq taıpasynyń dara qabiriniń ústine 2010 jyly Máńgilik El arkasy salynǵan bolatyn. Negizinde, mundaı eskertkish tek bir ǵana Qazaq Eliniń astanasy Nur-Sultan qalasynda ǵana bar. Bul kúnde Máńgilik El arkasynyń astynda jatqan qabirdiń j.s.d. VII-VI ǵasyrlarǵa jatatynyn eskere otyryp aıtatyn bolsaq, túrki halyqtarynyń tize búgip, bas ıetin kıeli ata-babalarynyń qabirleriniń biri retinde álemge tanymal bolsa eken. Búgingi túrki qaýymyna jasap otyrǵan bul usynys ońǵa bassa, túrki áleminiń rýhy men birligi árqashan joǵary bolary haq!

Orazaq SMAǴULOV,
UǴA akademıgi,
Bolonııa Ǵylym akademııasynyń
korrespondent-múshesi (Italııa)
Aınagúl SMAǴULOVA,
antropologııa salasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri

Banner
Sońǵy jańalyqtar

IOS júıesine qazaq tili resmı túrde qosyldy

Tehnologııa • Búgin, 18:11

Altyn Adam sherýi Malaızııada jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 17:52

Almatylyq stýdentter tazalyq kúnin ótkizdi

Ekologııa • Búgin, 15:21

«Kanelo» Golovkınnen qorqa ma?

Boks • Búgin, 14:51

Qasym-Jomart Toqaev Nıý-Iorkke keldi

Prezıdent • Búgin, 11:09

Baı-О́lkede mádenı ortalyq ashyldy

Ádebıet • Búgin, 10:11

Hat qorjyn (23.09.2019)

Qoǵam • Búgin, 09:59

Adal isti aramdamasaq qaıter...

Qoǵam • Búgin, 09:53

Onlaın-tapsyrys kómirden taryqtyrmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Qostanaı qysta tońbaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:48

«Mal da joq, qaıyr da joq»

Qazaqstan • Búgin, 09:46

Jylytý maýsymyna daıyndyq pysyqtaldy

Qazaqstan • Búgin, 09:45

Ádemi dánekerleýshimen áńgime

Qoǵam • Búgin, 09:38

Bıýdjet tıimdi josparlanýy tıis

Aımaqtar • Búgin, 09:25

Jezqazǵanda ishki gaz jelileri tartylýda

Aımaqtar • Búgin, 09:24

Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Aqyn toıyna daıyndyq qalaı?

Rýhanııat • Búgin, 09:08

Damý baǵyty aıqyn

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Uqsas jańalyqtar