О́mir sapasy – áleýmettik memleket kepili

Sonymen qatar elimizde halyqtyń ómir sapasyn jaq­sartý úshin naqty áreketter jasalyp jatqanyn atap ótken-di. Alaıda, áli de talaı máseleniń bar ekeni anyq. Memleket basshysy Úkimetke sol máselelerdi sheshý mindetin júktedi. О́ıtkeni ómir sapasyna qatysty halyqaralyq reıtıngterde Qazaqstan alǵashqy elý eldiń qataryna da kirmeıdi.

Álemde Quality of life index deıtin ólshem bar. Bul – adam ómiriniń sapasyn baǵalaıtyn zertteýlerdiń nátıjesi. Mundaı zertteýlermen túrli uıymdar aınalysyp jatatyny bar. Degenmen, Numbeo deıtin jahandyq derekter qory jarııalaıtyn reıtıngke júginetinder kóp. Zertteý ortalyqtary ómir sapasyn azamattardyń tólem qabileti, qaýipsizdigi, densaýlyq saqtaý, ómir súrý deńgeıi nemese ómir súrýge qajet shyǵyndarynyń kólemi, jyljymaıtyn múlik baǵasy, jolǵa jumsaıtyn ýaqyty, qorshaǵan ortanyń lastanýy men klımattyq jaǵdaı tárizdi birqatar ólshemderdi eskere otyryp anyqtaıdy. Al BUU-nyń adam damýy ındeksi ómirdiń uzaqtyǵy men adam densaýlyǵy, halyqtyń saýattylyq deńgeıi men bilim berý júıesi, ómir súrý standarty men adam basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq ónim kólemi arqyly anyqtalady. BUU reıtınginde byltyr bizdiń el 187 memlekettiń arasynan 57-orynda turaqtaǵan.

Bir sózben aıtqanda, adam ómiriniń sapasyna qatys­ty halyqaralyq ólshemder­de bizdiń el kóshbasshylar qataryna kire alǵan joq. Bul ólshemder is júzinde áleýmet­tik memleket qurýdy maqsat tut­qan elderdiń naqty jaǵdaıyn sıpat­taıtyndyqtan, elimiz úshin de óte mańyzdy sanalady. О́ıtkeni biz «áleýmettik memleket» qurýdy murat tutqan jurtpyz.

Qazaqstan Konstıtý­sııa­synyń 1-baby, 1-tarmaǵynda «Qazaq­stan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyq­tary men bostandyqtary» de­lingen. Ata Zańnyń osy babyn­daǵy «áleýmettik memleket» qalyptasý úshin Memleket bas­shysy aıtqan adam ómiri­niń sapasyna aıryqsha mán berilýi kerek. О́ıtkeni «Áleý­mettik memleket» dep ádette óz múmkindigin eskere otyryp azamattarynyń jaqsy ómir súrýine jaǵdaı jasaıtyn, jeke adamnyń damýy­na múmkindik týǵyzatyn, sóıtip qoǵamdaǵy áleýmettik teń­sizdik deńgeıin tómendetýdi maqsat tutatyn memleketti ataıdy. Konstıtýsııa boıynsha bizdiń memleket te sondaı mindet arqalaǵan. Demek adam ómiriniń sapasyn ólsheýge qajetti talaptar áleýmettik memleket qurý sharttarymen úılesedi degen sóz. Al Qasym-Jomart Toqaev­tyń Úkimetke bergen tap­syr­malarynda bul ómir sapa­synyń ólshemderi tolyq qamtyldy. Endi tek at­qa­rýshy bı­lik­tiń ony durys oryn­da­ǵany kerek.

Turǵyndar tabysy ósýi kerek

Adam ómiri sapasynyń negizgi kórsetkishteriniń biri – azamattardyń tabysy men tólem qabiletteriniń artýy. Memleket basshysy el halqynyń, sonyń ishinde áleýmettik jaǵdaıy nashar otbasylardyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalar jasalyp jatqanyn aıtty. Elimizde ataýly áleýmettik kómek alatyn adamdar sany 3 esege ósip, 1,5 mln adamǵa jetip­ti. Bul degenińiz el hal­qynyń 8,1 paıyzy. Al áleýmettik qam­tamasyz etý baǵytyna arnal­ǵan qarjy trıllıondarǵa ketedi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Berdibek Saparbaev tek 2019 jyly bul baǵytqa 3,4 trln teńge bólingenin aıtqan edi. Bul soma 39 túrli áleýmettik tólemge jumsalatyn kórinedi. Sondaı-aq elde 2,1 mln-nan astam zeınetker bolsa, 685 myń shamasyndaǵy adamnyń túrli deńgeıdegi múgedektigi bar eken. Demek, shamamen 2,8 mln adamnyń tabysy el­degi ortasha jalaqy kólemine jetpeıdi degen sóz. О́ıtkeni eldegi ortasha zeınetaqy 86 myńǵa jaqyndaıdy. Al Sta­tıstıka agenttigi eldegi ortasha jalaqy mólsherin bıylǵy maýsym aıynda 177 myń 963 teńge dep kórsetken. Biraq mundaı kólemdegi jalaqyny eldegi jumysqa qabiletti 9 mln adamnyń barlyǵy almaıtynyn eskerý kerek. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstri 1,4 mln mem­leket­tik jáne azamattyq qyzmet­shilerdiń jalaqysy óskenin málimdegen edi. Alaıda, jalpy alǵanda eldegi ortasha jalaqy deńgeıi eń mol eńbekaqy men eń tómengi jalaqynyń orta tusyn jobalap esepteletinin umytpaǵan abzal. Úkimettiń ke­ńeıtilgen otyrysynda B.Sa­par­baevtyń aıtqanynan uqqanymyz eldegi jumyspen qamtylǵandardyń 70 paıyzy nemese 6 mln adam zeınetaqy jarnasyn aýdaryp júrgen kórinedi. Osy alty mıllıon adamnyń 85 paıyzy zeınetaqy jarnasyn 85 myń teńgelik eńbekaqy esebinen aýdarady eken. Eger osy derekti statıstıka retinde qarastyrsaq, 5 mln 100 myń adamnyń jalaqysy 85 myń teńge degen sóz. Munyńyz eldegi ortasha jalaqydan eki ese az. Al osydan eki jyl bu­ryn Credit Suisse Research deı­tin zertteý ortalyǵy qazaq­stan­dyqtardyń 97,6 paıyzy jylyna 10 myń AQSh dollaryna deıin, 2,1 paıyzy 10 myńnan 100 myń dollarǵa deıin, 0,3 paıyzy 100 myń dollardan kóp aqshalaı tabys tabatynyn jazǵany bar. Taza paıda emes, aqshalaı tabys. Sodan beri jaǵdaı qatty ózgermegenge uqsaıdy. Ortasha jalaqy 177 myń teńge bolǵannyń ózinde bir adam jylyna 2 mln 124 myń teńge tabys tabady. Bul shamamen 5,6 myń dollar. Demek, Prezıdenttiń halyqtyń tabysyn kóbeıtýge aıryqsha mán berýi ómir sapasynyń jaqsartý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam bolyp otyr.

Qaýipsizdik deısiz be?

Biz júginetin ındeksterdi jasaýshylar ómir sapasyn jaq­sartý máselesinde adamnyń tólem qabiletinen keıingi oryn­ǵa qaýipsizdik máselesin qoıa­dy. Ras, biz tynysh, beıbit el­de ómir súrip jatyrmyz. Syrt­tan tóner qaýip-qaterdiń al­dyn alýǵa barymyzdy salatyn elmiz. Biraq adam ómirine qaýip tóndiretin faktorlar soǵysta ǵana kezdespeıdi. Beıbit kúnde de azamattarǵa qater tónýi múm­kin. Maýsymnyń sońynda Arys qalasyndaǵy áskerı oq-dári qoımasynyń jarylýy soǵan naqty dálel. Al 2019 jyldyń 6 aıynda elimizde 860 adam jol­daǵy oqys oqıǵalardyń saldarynan mert bolypty, olardyń 13-i – bala. Kólik qaǵyp nemese kólikterdiń soqtyǵysýynan zardap shekkender sany 9 myń 425 bolsa, sonyń ishinde jaralanǵan balalar sany 1880-ge jetipti. Jalpy, bıylǵy al­ty aıda 147 myń 881 qyl­mys­tyq quqyq buzýshylyq tir­kelgen. Bul – quqyqtyq turǵy­da qylmys bolyp sanalatyn oqıǵalar degen sóz. Al sybaılas jemqorlyqqa baılanysty tirkelgen qylmystyq ister sany sońǵy alty aıda 1946 bolypty. Bir sózben aıtqanda, ómir sapasynyń jaqsarýyna keri áser etetin faktorlar azaı­m­aı tur. Iаǵnı, beıǵam, typ-ty­nysh ómirińizdiń shyrqyn qyl­myskerler de, salǵyrt-salaq­tyq ta, jemqorlyq ta, óz qyz­metin sapasyz atqarý da buzýy múmkin. Nashar joldar, eski kólik, erejege baǵynbaý, tártip pen zańǵa moıynsunbaý, urlyq-qarlyq, memleket múlkine qol suǵý... Qysqasy, másele kóp. Prezıdent «ómir sapasy» deý arqyly bul ındekske kiretin barlyq máseleni tuspaldaǵany anyq. Tipti, «jalǵan» ajyrasý máselesin de atap ótkeni bar. Memleket basshysy el ishinde qujat júzinde ajyrasyp, is júzinde birge tura­tyn erli-zaıyptylardyń kóbeı­genin tilge tıek etti. Olar­dyń maqsaty ataýly áleý­met­t­ik kómek alý nemese jal­ǵyz­basty ana, áke retinde mem­lekettiń járdemine qol jet­kizý bolsa kerek. Syrt kóz «mu­nyń qaýipsizdikke qandaı qaty­sy bar?» deıtin shyǵar. Alaı­da, «jalǵan» ajyrasýlar otbasy ınstıtýtynyń ir­ge­sin shaıqap jatyr. Áke-sheshe­si qujat júzinde ǵana ajy­ra­syp, is júzinde birge tura­tyn otbasynyń balalary erte me, kesh pe, ata-anasy jaıly aqparatty estıdi. Bul degenińiz bala psıhologııasyna soqqy bolary anyq. Ekinshiden, mundaı adamdar shynymen muqtaj jandarǵa berilýi tıis qarjyǵa ortaqtasyp otyr. Sóıtip «áleýmettik memleket» qurýǵa kedergi jasaıdy. Resmı statıstıkadaǵy ajyrasýlar sany da az emes. О́kinishke qaraı, byltyr el boıynsha 54,8 myń neke buzylǵan. Al nekege turǵandar sany 137,8 myń bolypty. Demek, árbir myń otbasynyń 398- inde neke buzylǵan. Ajyrasqan erli zaıyptylardyń eń kóbi nemese 27,1 paıyzy 5-9 jyl boıy otasqandar bolyp shyqqan. Demek, bul statıstıkanyń da astaryna tereń úńilgen abzal. Otbasy ınstıtýty álsirese demografııa da quldyraıdy, eldiń ekonomıkalyq, saıası, ás­kerı qaýipsizdigine de keri áserin tıgizedi. О́mir sapasy da tómendeıdi.