Jaýynger jazýshy Kemel Toqaevtyń «Soldat soǵysqa ketti» romany jaıynda jazý sebebimizdi tek qazirgi urpaq keshegi soǵystyń qıyndyǵyn sezinip, búgingi beıbit kúnniń qadirin uǵyný úshin dep jalpylama sıpattar bolsaq, onymyz tym jalań paıym bolar edi. О́ıtkeni ol jalyn atqan jastyq shaǵyn «jalmaǵan» soǵys týraly jazýǵa júz oılanyp, myń tolǵanyp, tipti sonaý bala kúninde kórgen eń qıyn, eń aýyr sátterin soǵystaǵy bastan keshken túrli jaǵdaılarmen ushtastyra somdap, sanasynda sartap qylyp «súrleıdi». Soǵysty kórgender de, kórmegender de maıdan týraly tom-tom kitaptar jazyp jatqanda Kemel qalamy bul taqyrypqa qozǵala qoımapty. Oılanyp, tolǵanyp, qaı tusynan, qalaı kirisýdiń bárin kókirek kómbesinde ábden pisiripti. Derekte bul roman 1983 jyly kitap bolyp basylǵany kórsetilgen. Iаǵnı, dúnıeden óterinen úsh-aq jyl buryn jaryq kórgen eken.
Bul romanda ólim men ómir arpalysqan aıryqsha sáttegi adam bolmysy, jaý qolynda qalyp bara jatqan joldasymen qarym-qatynasy, janyndaǵy adamnyń atqan oǵyn ıemdenip, ataqqa kenele qoıǵysy keletin aıarlyq, bári-bári tabıǵı qalypta kóz aldyńa kóldeneń tartylady. Tipti keıbir kúrdeli psıhologııalyq jaǵdaılardy aıryqsha toqtala sýretteýi onyń tek soǵysta ǵana emes, osynaý beıbit tirshiligimizde de kózge kórinbeıtin ózgeshe formada órbip jatatyn jaıt ekenin kórsetse kerek. Sonymen birge Qazaqstanda júrgizilgen ujymdastyrý kesirinen bolǵan qasiretti, tipti soǵysqa qatysty biraz qupııany ashyp kórsetý romannyń negizgi maqsattarynyń biri bolǵandaı. Sondyqtan da soǵys jaıyndaǵy bul roman tarsyldaǵan myltyq daýysy men «ýralaǵan» urandardan turmaıdy. Shymyr órilgen shynaıy oqıǵalarmen shyǵarmany ilgerilete otyryp, soǵystyń jalpy jaǵdaıyna baıypty barlaý da jasaıdy. Bul árıne ońaı emes. Muny óz deńgeıinde oryndap shyǵýǵa jazýy jolǵa túsken jorǵadaı taıpalyp, ásirese qazaq ádebıetine tańsyq kóringen detektıv deıtin janrdy ábden meńgergen Kemel qalamynyń kemeline kelgen shaǵy kerek-tuǵyn.
Kórnekti ádebıettanýshy, ǵalym Sherııazdan Eleýkenov «Kemel Toqaevtyń soǵys týraly bul týyndysy okoptan jazǵan reportajdaı oqylady» depti. О́zińdi baıandalyp otyrǵan oqıǵanyń ishinde júrgendeı sezindiretin bul shyǵarma jaıynda biz Kemel Toqaevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jóninde jazylǵan «Taǵdyr men maıdan» kitabymyzda keńinen toqtalǵan edik. Bul maqalamyzda romannyń tutas tula boıy, oqıǵa jelisine toqtalmaı, oqyrmanǵa aıryqsha áser etetin jáne soǵys maıdanynda ǵana aıtylǵan qadaý-qadaý oılarǵa toqtalǵandy jón sanadyq.
«Uıat ólimnen joǵary turady». Ádette «ólimnen uıat kúshti» degen sóz bar. Muny árkim árqalaı túsinedi. Urlyq sekildi uıatty is jasap eldiń aldynda masqarań shyǵyp tiri júrgenshe ólip qalǵanyń artyq degen maǵynada keledi. Al qyzyq bolǵanda bul máteldiń soǵys jaǵdaıynda biz oılamaǵan basqasha qyry ashylǵan syńaıly.
«Muhamedtiń qasyna tanaýy deldıip entige júgirip kelgen Fatkýllın:
– Joldas serjant, temeki tartýǵa bola ma? – dedi. Fatkýllın bólimshede ózimen-ózi júretin, eshkimmen jumysy joq momyn, jýas jaýynger sanalatyn. Osy saıǵa ornalasqaly beri bir sát tynym tapqan joq. Árqaısysynyń qasyna bir júgirip barady. О́limnen qashyp, oq tımeıtin «qutty oryn» izdep júrgenin Muhamed endi ǵana sezdi.
О́limnen qoryqpaıtyn adam joq. Bári ólimnen qorqady. Biraq sol úreıin búrkegisi keledi, qater tónip tursa da salmaqty, sabyrly bolýǵa tyrysady, berekesi ketip, shoshynyp aıqaılamaıdy, ókirip jylamaıdy. О́ıtkeni uıaty ólimnen joǵary turady. Fatkýllın de óziniń qoryqqanyn jasyrmaq bolady. Muhamed jymııa kúlip:
– Soldattar mosy asyp, shaı qoıyp jatyr. Seniń tartqan temekińniń álsiz otyn nemister kórip qoıady deımisiń, – dedi.
Fatkýllın jan-jaǵyna alaqtaı qarap:
– Á, solaı eken-aý? – dedi de óziniń suraýyn aqtamaq bop, – jaı qyr ústinde, jalańash, ashyq jerde turǵan soń aıtyp jatqanym ǵoı, – deı saldy.
– Imenbeı tarta ber».
О́lim aldynda tursa da qoryqqanyn bildirip qoıýǵa uıalady. Bul qandaı kúı, qandaı sezim? Adam balasynyń qupııaǵa toly bolmysynyń osy bir qyry saǵat, mınýt saıyn ajal oǵy atqylap jatqan maıdan dalasynan ózge jerde kórinis berýi, oıyńa kelip qaǵaz betine túsirý múmkin emesteı. «Uıat ólimnen joǵary turady». Mine, bul naǵyz maıdan týdyrǵan sóz. Álgi mátelimizdiń áýelgi shynaıy maǵynasy osy shyǵar bálkim? Osylaı aıtqanda onyń betindegi shańy súrtilip, jarqyrap, jańǵyryp shyǵa kelgendeı. Kerek deseńiz, máteldiń túpki mánine barar týra joldy ashyp, nusqap turǵandaı ma, qalaı? Avtor, árıne biz aıtyp otyrǵan mátel maǵynasy týraly oıdy maqsattamaǵan da. Ol ózi anyq sezingen adam boıyndaǵy sırek jaǵdaıda kórinis beretin qubylysty ǵana aıtyp ótti.
«О́zińe atylǵan oq». «Muhamedtiń qasyna etpetinen buǵyna túsip jatqan Qoıbaǵarov alǵa kóz tigip:
– Nemister ketti, – dep myltyǵyn jatqyza qoıdy. – Aınalanyń bári jumbaq, qaıda ne baryn bilmeımiz. Tym qurysa tań atqanǵa deıin mursha berse eken.
– Árbir artyq qımyl, dabyrlaǵan sóz ózińe atylǵan oqpen teń. Osyny uǵyp qoı! – dep Muhamed Fatkýllınge buryldy. – Júreńnen otyrsyń. Nemisti qalaı kóresiń? Aspanǵa atpaqsyń ba? Buǵynbaı eńseńdi kóter. Myltyǵyńdy kezep usta! Fatkýllın typyrlaı turyp:
– Nemister kelse, atam ǵoı! – dedi».
Bul óziniń qybyr etken qımylynan qapy ketken qanshama joldastaryn kórgen kózden shyqqan sóz. Al jaıshylyqta da biz qanshama artyq qımylymyzdan ózimizge «oq» tıip jatqanyn bile bermeımiz.
Qupııa bolǵan qýanysh jasy. Bul buǵan deıin oıǵa kelmegen, eger Kemeldiń kermek balalyq shaǵyn bilmeı, «Soldat soǵysqa ketti» romanyn oqymaı júrsek áli de, tipti, máńgige bilmeı ótetin qubylys eken. Beınelep aıtqanda, týmysynan bastalǵan tul jetimdik turmysyna sińip ketken beıbaq balanyń tańǵalysy siz ben bizdi tańǵaldyrmaı qoımaıdy.
Muhamed jeti táýlik boıy jaý tylynda qorshaýda qalǵan úsh tankısti qutqarýǵa tapsyrma alyp, tún ishinde urlanyp kelip, qapyda nemisterge oq jaýdyryp joldastaryn qutqaryp alady. О́mirden kúderi úzilip, bir-birimen ishteı qoshtasyp jatqan úsheýi qutqarylǵanda qýanǵandarynan jylap jiberedi. Bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan tus, Muhamed bulardyń jylaýyn túsinbeı qalady. Sebebi:
«Muhamed balalar úıinde júrgende kisimsingen álde bireý qatty uryp tastaǵanda, ne jazyqsyzdan taıaq jegende balalardyń kógergen etin sıpalap otyryp, muńyn shaǵýǵa kisi tappaı býlyǵa uzaq óksip jylaǵanyn talaı márte kórgeni bar. Jábir kórgender ǵana jas tógedi dep uǵatyn. Qýanǵan kisi de jylaıdy eken-aý dep tańǵaldy.
Ol qýanysh jasyn birinshi ret kórgen edi» deıdi romanda. Osy tusta qurmetti oqyrman, oıyńyzda «Muhamed degen kim?» degen bir saýaldyń tóbesi kórinýi múmkin. Birden jaýap bereıik. Muhamed degen – Kemel Toqaevtyń ózi edi. Balalyq shaǵy óte qıyn, tar kezeńge tap kelgen Kemeldiń on jasqa jeter-jetpes shaǵynda áke-sheshe, qaryndasynan bir-aq kúnde asa aıanyshty jaǵdaıda aıyrylyp, ózi Qasym degen aǵasymen sonaý Bishkek túbindegi jetimder úıinde jan saqtaǵan tarıhyn bireý bilse, bireý bilmes. Sol balalar úıinde erjetip, maıdanǵa jasy tolǵanda jer betindegi jalǵyz janashyr jaqyny, aǵasy – Qasym soǵysqa ketip, ony saǵyna ańsap, saryla kútip júrgende bir jarym jyldan soń odan da qaraly qaǵaz keledi. О́zeginde ókinish pen kek qaınap, sol aǵanyń izimen endi ózi de maıdanǵa attanyp, qandy qasap soǵystyń ortasynda júrgen beti osy edi.
Jańaǵy úsh orys joldasyn qutqarǵan Muhamed jaıly avtor: «Osy bir sátte qazaqtyń kishkentaı qara domalaq balasy bul úsheýine qııadaǵyny qııannan shalatyn, qıyrdaǵyny qınalmaı alatyn alǵyr da ójet jas qaırat ıesindeı kóringen edi», – deıdi. Bul júregi qazaq dep soqqan namysqoı jastyń óziniń erligine, ózin bıik ustaǵanyna degen rıza kóńili edi.
Al joǵaryda biz sóz etken qýanysh jasy taıaq jemeı, urys estimeı ótkizgen ár saǵaty qýanyshqa balanatyn balalar úıinde erjetken adam ǵana sezinetin sırek qubylys. Buǵan deıin adamdar qınalǵan, qaıǵyrǵan kóńil kúıde ǵana jylaıdy dep uǵyp kelý degenińiz adam aıtsa nanǵysyz aýyr hál. Bul – osy jasqa kelgenshe aınalasynan kóz jasy tógilerdeı qýanyshty sát kórmeı surqaılyqtan ǵana saqtanýǵa qabileti jetile túsken sýyq sananyń oıda-joqta selt etip sezingen jylylyǵy. Adam boıyndaǵy osyndaı bir qubylys bolady eken ǵoı dep uqqan ol sol sátte alda qoly jeter bir baılyqty kórgendeı boldy. Ol – qýanysh jasy.
Muny jantaný, psıhologııa ǵylymdaryn zertteýshiler júıeli zerdelep paıdaǵa asyrar bolsa, búginde sábı júregin ýaıym mújigen talaı jetkinshektiń qýanysh jasyn erterek sezindirýge túrli jaǵdaılar jasalar ma edi. Ol óz kezeginde bala psıhologııasyna, ómirine paıdaly bolatynyna kúmán joq. Alaıda, osy jantaný ǵylymynyń ózi sala salaǵa bólinip, ádebıetten irgesin aýlaq salǵan osy ýaqytta kermek taǵdyrynan keremet qupııalardyń kiltin tapqan jazýshy jańalyǵyn kerekke jarata qoıady degenge sene almaıtyn sekildimiz.
Jantásilim aldynda nemese týǵan ana men tuńǵysh bala. Taǵy da Sh.Eleýkenov «Aty da, talanty da Kemel» dep atalatyn maqalasynda «Soldat soǵysqa ketti» romanynan úzindi keltire otyryp, myna bir jaıdy baıandaıdy:
«Tek qandy kóılek dosy ólim aýzynda: mamam baıǵus zaryǵyp, meni bosqa kútip, eki kózi tórt bolady-aý dep ózinen góri anasyn qımaıtyn jerinde roman áńgimeshisiniń tamaǵyna tas tyǵylyp qalǵandaı qalpyn sezinesiń. Kemekeńniń dosy, otstavkadaǵy polkovnık, «Toqaevtyń úsh syılyǵy...» degen maqala jazǵan («Qazaq ádebıeti», 23 qazan, 1998 jyl) jazýshy Qalmuqan Isabaevtan osy psıhologııalyq kórinis jaıynda pikir aıtýyn suraǵanymda bylaı dep edi: soǵysta qatty jaraqattanyp ál ústinde jatqan jas soldat únemi «mama!» – dep sheshesin shaqyryp aıqaıǵa basyp jatady. Al mosqaldaýlary tuńǵysh balasynyń atyn atap qoshtasady...» deıdi.
Osy bir kóp adamǵa ortaq tylsym psıhologııalyq kúıdi roman áńgimeshisi birde belgili jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovqa da aıtyp beripti. Úıinde qonaq bolǵan Ázilhanǵa óziniń jaýynger joldastary týraly áńgimelep otyryp, Vıktor Akımov degen dosynyń jany úzilip bara jatqanda sońǵy ret: «Mamam meni saǵynatyn boldy-aý!» degenin aıtyp, «sol sóz ómir boıy qulaǵymda keledi...» dep kózine jas alypty.
«Sol sátte Turargúl ornynan turyp:
– Qoı, Kemesh, bosama, – dep shashynan sıpap, kúıeýiniń basyn keýdesine qysty.
Kemeldiń janynyń náziktigine, dos degende ishken asyn jerge qoıatyn adaldyǵyna jáne onyń jan jarynyń kúıeýine degen jan tebirenterlik iltıpatyna tánti bolyp, meniń de júregim eljirep ketti. Qaltamnan oramalymdy alyp, aýzymda súrtken bolyp, jasaýrap ketken eki kózimniń quıryǵyn qurǵattym...» dep jazady maıdanger jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov.
Maıdan dáleldegen ekinshi hál, ıaǵnı, jigit shaqtan ótip, otbasy, balaly-shaǵaly bolǵandardyń ólim sátindegi kúıi týraly da romanda sýretteledi.
«Okop ishinde yńyrsyǵan, qınalǵan daýys estildi. Alıev qasyna jetip kep eńkeıe qarady. Qoıbaǵarov okop túbine shalqasynan qulaǵan. Tula boıy topyraq aralasqan qan. Snarıad sol jaq qoly men qabyrǵasyn julyp ketken. Shıki ókpe kórinip tur...
– Oıpyrmaı, myna jel degeniń ustaranyń júzindeı ótkir eken-aý. О́kpemdi qaryp kúıdirip barady. Shınelimdi qymtap jibershi, – dep talyp ketti.
Álden soń tiliniń ushymen kezergen ernin jalap jatyp kózin ashty. Babahýnov flıagin tosyp, aýzyna sý tamyzdy. Sý jutylmaı ezýinen aǵyp jatyr. ...Qoıbaǵarov uzaq qarap jatyp:
– Mine, qalqam, endi kelmes saparǵa jol tarttyq, – dep kádimgi deni saý kisideı sóılep ketti. – Aqyljanym jas edi. Artta qalǵan jalǵyz tuıaǵym sol. Soǵan ıe bolǵaı degeısiń. Jaryma, aqyldyma tilegim osy. Amanatymdy jetkiz qalqam! – dep kózin jumyp tyna qaldy» deıdi.
Bular, mine, naǵyz maıdan týdyrǵan sóz, maıdan sezindirgen qubylystar emes pe? Dál osyndaı bir tusta Muhamedtiń «men ólsem suraıtyndaı, meni joqtap saǵynatyndaı kimim bar, múmkin maǵan osy da jaqsy bolǵan shyǵar, endeshe men alańsyz alǵy shepke umtyla berýim kerek» deıtin kezderi baıandalady. Árıne súıegińdi qarıtyn sóz.
Taǵdyr men minez. Jazýshy Kemel Toqaev sózge sarań bolǵany týraly qalamdas dos, inileri estelikterinde kóp jazypty. Osy romandy oqyp otyryp, sol minezdiń syrynan da ushyq ustaǵandaımyz.
«18 qańtar, 1943 jyl.
Stalıngrad maıdany.
...Ádette soldattar jolyǵysa qalǵan sanaýly mınýttar ishinde aty-jónin, qaı jaqtan ekenin jamyraı surasyp qalady. Aýylda kimderdiń qalǵanyn áńgimelep, áke-sheshesin, súıikti jaryn, týǵan-týystaryn eske alysady. Mundaı suraq maǵan aýyr tıetin. Balalar úıinenmin dep aıtý ózime qorqynyshty kórinedi... Mundaı suraqtan qashatynmyn. Jigittermen ashyla sóılese qoımaǵan soń óz jónderin aıtýǵa onsha áýestene qoımady, qulqy da bolǵan joq. Babahýnov, men, Tohıdze úsheýimizden basqa bólimshede taǵy bes adam bar...».
Buralań jol. Biz sóz etken romandaǵy Muhamedtiń basynan ótkergen biraz jaıy osy «aǵamnyń kegi», «azamattyq boryshym» dep soǵysqa attanǵan bir áýletten qalǵan jalǵyz dán, jalǵyz daraq – Kemel Qudaıdyń qýatynda ólmedi, aman qaldy. Jalyndap turǵan jas sarbaz birden kózge túsip, 226-shy atqyshtar dıvızııasynyń bólimshe komandıri bolady. Úsh aıdan soń urysta jaralanyp, áskerı gospıtalǵa túsedi. Alaıda jaraqatynan tolyq jazylmasa da alǵy shepke attanýǵa ózi tilek bildiredi. Sóıtip, ol 7-gvardııashylar tank polkyna qosylyp Belarýste, Ýkraına men Polsha jerinde bolyp, keskilesken maıdandarǵa qatysady. Maıdanda júrip eki márte «Erligi úshin» medalin alady. Soǵysta eki jarym jyl bolyp, áldeneshe ret aýyr jaralanyp, II dárejeli múgedek bolǵan ol jaraly soldattarmen birge elge qaıtty. Múgedek bolsa da aman kelgenine qýanǵan jaqyndary jaraly soldattardy qarsy alyp, úıdi-úıine alyp ketkende ol jalǵyz ózi qos baldaǵyna súıengen qalpy Almaty vokzalynda turdy...
Ne kerek, sútpen bitip, súıekke sińgen qaısarlyqtyń arqasynda kesilý kerek degen aıaǵyn kestirmeı, emdelip jazyldy. Shynaıy jazylǵan romandaǵy Muhamedtiń tirshiligin shynaıy ómirdegi Kemeldiń izine jalǵap áketer bolsaq, sonaý jetimhanadan bastalǵan asa kúrdeli de burań jol ony soǵystyń qandy soqpaǵyna sala otyryp,1945 jyly Almatydaǵy sol kezdegi S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine bastap keledi. Emtıhansyz qabyldanyp oqýǵa túsedi.
Shyndyq. Kemel Toqaev qazaq ádebıetindegi detektıvtiń atasy sanalady. Onyń qalamgerligi jaıynda aıtqanda jurttyń aýzyna birden detektıv túsedi. Alaıda qalamgerdiń soǵys taqyrybynda jazǵan dúnıeleri onyń naǵyz maıdanger jazýshy ekenin de tanytady. Onyń soǵys jaıynda jazǵan shyǵarmalary jalań dıdaktıkaǵa áýestenbeıdi jáne soǵys romantıkasyna berilmeıdi. Kerisinshe oǵan obektıvti túrde qarap, ol kezde aıtyla bermeıtin jeńistiń asa zor shyǵynmen kelgenin jazýǵa tyrysady. Onyń osy kózqarasy soǵys jaıly biraz soraqylyqtardy ashyp jazǵan áıgili V.Bykovtyń «V týmane», «Sotnıkov», «Stýja» povesterindegi suryqsyz, biraq názik, kóńilsiz, biraq jan tolqytar kórinister men ondaǵy qıly taǵdyrlarmen astasyp jatady. «V týmane» povesindegi keıipkerlerdiń ómir úshin kúresi, kimniń satqyn, kimniń dos ekenin, ıa satqyndyq pen dostyqtyń arasy bir-aq qadam ekeni qalaı sýrettelse, Kemel shyǵarmalaryndaǵy soǵys beıneti odan bir pás te tómen sýrettelmegen. Biraq soǵys taqyrybyn ashyq jazdy degen Vasıl Bykovtyń ózi N.Nıkýlınniń «Soǵys týraly estelik» kitabynyń qoljazbasyn oqyǵan soń, 1996 jyly bylaı dep hat jazypty: «Qymbatty Nıkýlın! Soǵystyń suryqsyz kelbetin, umytyla bastaǵan shyndyǵyn jazǵanyńyzdy oqý ońaı bolmady. Tipti men soǵys ardageri bolsam da... Myna qoljazba kitap bolyp shyqsa eken degen tilegimdi jasyra almaı, sol úmitten aıyryla almaı oqydym. Árıne Keńes ókimeti kezinde bul kitap KGB qaramaǵynan qutylmaıtyn edi, al qazir baspalar óz kiristeri úshin jantalasyp júr. Kimge kerek? Eger bul qoljazba aqsha ákelmeıtin bolsa, eshkim qaramaıdy...
Árıne soǵystyń shyndyǵy, ıa soǵys týraly shyndyq ǵylymmen de, ónermen de ashylmaı, osylaı belgisiz bolyp ketedi. Jastardyń, keıingi tolqynnyń óz sharýasy bastarynan asyp jatyr, al soǵysty kórip, sony ıyǵymen kótergender bárine túsinistikpen qaraıdy. Soǵystyń osy aýyr, qatal shyndyǵyn jasyrǵysy keletinder kóp pe dep qorqamyn».
Soǵystyń ashy shyndyǵyn aıtý, árıne qıyn. Al biz sol zulmatqa óziniń de asa aýyr taǵdyry qamshynyń taspasyndaı qatar órilip, talant pen talǵam túıisken tusta oǵan ýaqyt múmkindik berse, maıdan týdyrǵan sózdiń osynshama ómirsheń bolatynyn kórgendeımiz. Shyǵarmanyń shynaıylyǵy sonsha, qan maıdanda kórinis beretin qylysh júzindegi qyzǵanysh, oqtyń ortasyndaǵy opasyzdyq syndy bylaıǵy ómirde adam balasynyń oıyna kele bermeıtin jaǵdaılarǵa qarap otyryp myń-mıllıon órmektiń shatysýynan da kúrdeli pende bolmysyna shyt jańa qaıta úńilgiń keledi.
Ularbek NURǴALYMULY,
jazýshy
