Azamattardyń senimin arttyrýdyń tıimdi joly

Bul baǵytta eleýli jumystar atqa­ryldy, sonda da azamattardyń quqyq­tarynyń júzege asyrylýy, onyń qorǵalýy tek qana uran bo­lyp qalmaı, memlekettik is-shara­lardyń basty baǵyttary qataryn­da oryn alýy úshin áli de bolsa qyrýar mindetterdi atqarý qajettigi baıqalady.

Adam quqyqtary jónindegi kons­­tıtýsııalyq úzildi-kesildi qaǵı­datty basshylyqqa alǵan Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik alǵan al­ǵashqy kúnderden bastap adam qu­­qyq­taryn qorǵaý jónindegi halyq­aralyq konvensııalar men kelisim­derge qosylǵan, sóıtip olardy ory­n­daý, ıaǵnı adam quqyqtaryn qam­­ta­masyz etý jáne qorǵaý min­de­tin ózine erikti túrde júktep otyr.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasynda kórinis tapqan adamnyń quqyqtary men bostan­dyq­tarynyń tabıǵı sıpaty, onyń osy qasıetterin memlekettiń ras­taýy, adammen jasasqan qatyna­syndaǵy memlekettiń ustanymyn belgileıtini haq jáne bul turǵyda adamnyń quqyqtaryn júzege asyrýda qandaı da bolmasyn kedergi jasaýǵa jol berilmeıdi dep kórset­kenin erekshe atap ótý kerek.

Belgili bir adammen quqyqtyq qatynastarda adamnyń quqyqtary men bostandyqtarynyń júzege asyrylýy memleket tarapynan naqtyly mindettemelerin oryndaý­men nemese oryndamaýymen baılanysty emes. Adam quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrý úshin tek jaǵdaı jasap, ony qamtamasyz etip jáne saqtaı otyryp, memleket ol quqyqtar men bostandyqtardy shekteıtin jáne júzege asyrýǵa kedergi keltiretin qandaı da bolmasyn áreketterdi oryndaýdan aýlaq bolýy tıis.

Konstıtýsııa talaptaryn oryndaý maqsatynda elimizde sot-qu­qyq­­tyq reformalary júrgizilip, mem­lekettik organdar men olar­dyń laýazym ıeleriniń ókilet­tigin júzege asyrýdaǵy orny men min­detteri tııanaqty túrde belgi­lengen, qylmystyq qýdalaý aıasyna tartylǵan adamdar men óziniń quqyqtaryn qorǵaý úshin azamattyq is júrgizý rásimine qosylǵan adam­dar­dyń quqyqtarynyń kepilde­melerin ornyqtyrǵan Azamattyq pro­sestik jáne Qylmystyq pro­sestik kodekster qabyldanǵan.

Sottardy mamandandyrý ba­ǵy­tynda nátıjeli jumystar júr­­gizilip, azamattyq isterdi, qyl­mystyq isterdi qaraıtyn sottar óz aldyna qurylǵan.

О́z kezeginde, azamattyq isterdi qaraý negizinen jalpy azamattyq daýlardy, ıaǵnı jeke adamdar arasynda, sondaı-aq jeke adamdar men zańdy tulǵalar arasyndaǵy daýlardy sheshetin sottar, sonymen qatar zańdy tulǵalar, kásipkerlik sýbektileri arasyndaǵy, eko­nomı­ka salasyndaǵy daýlardy she­shý úshin mamandandyrylǵan eko­no­mıkalyq sottar qazirgi tańda tolyq­qandy jumys isteýde.

Aýyr jáne asa aýyr qylmystar jónindegi isterdi qaraý 2010 jyldan beri qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottardyń quzyryna berilgen. Azamattyq ister boıynsha sot isin júr­gizýdi retteıtin Azamattyq pro­sestik kodekstiń negizgi úrdisi iske qatysýshylardyń teń quqyǵynda bolýyn qamtamasyz etetininde.

Taraptardyń teń quqylyǵy olar­dyń quqyqtary men mindet­teriniń, múmkindikteriniń teńdigi­men, sonyń ishinde zańnyń negizgi qaǵı­dat­tary men quqyqtyq norma­tıv­tik aktiler jónindegi bilimge súıengen, dáleldeme jınaqtaý men ony sotqa usyný múmkindiginiń teń­digimen sıpattalady. Árıne jeke tulǵalar arasyndaǵy aza­mat­tyq-quqyqtyq daýdy sotta sheshýde olar­dyń teń quqylyǵy men múm­kindikteriniń teń bolatynyna kúmán keltiretin negiz joq.

Zańdy tulǵalar, kásipkerlik sýbektiler arasynda ekonomıkalyq daý-damaıdy sheshý barysynda da sotqa qatysýshy taraptar arasyn­daǵy múmkindikteriniń teńdigine kúmán keltirilmeıdi, óıtkeni dálel­deme jınaýǵa jáne ony sotqa usy­nýǵa, ol úshin bilimdi jáne bilik­ti mamandy jaldap ony ókili retin­de qatystyrýǵa taraptardyń múm­kin­digi mol ekeni belgili.

Azamattyq-quqyqtyq daýdy sheshý barysynda, taraptar usyn­ǵan, olardyń ustanymdaryn negiz­deı­tin dáleldemelerin zerttep jáne oǵan jol berýshiligi, qatystylyǵy jáne durystyǵy, dáleldemeler jıyntyǵyn is boıynsha negizdelgen sot aktisin shyǵarýǵa jetkiliktiligi  turǵysynan tıisti baǵasyn beretin sottar tek tóreshi retinde ózin beıtarap ustaý mindeti azamattyq is júrgizý zańnamasynda belgilengen.

Sóıte tura, jalpy azamattyq is qaraıtyn sottarda, azamattyq-quqyqtyq daýlarmen qatar memle­kettik organdar men olardyń laýazymdy adamdarynyń áre­ket­teri­ne (áreketsizdigine) bergen aza­­mattardyń aryzdary da qaralýda (áleýmettik-quqyqtyq daý).       

Sóıtip jalpy azamattyq is qaraı­­tyn sottarda jáne maman­dan­dy­rylǵan ekonomıkalyq sottarda azamattyq-quqyqtyq daýdy rett­eıtin erejelerin qoldana oty­ryp taraptardyń biri retinde mem­lekettiń múddesin qorǵap onyń ýákiletti organdary nemese onyń laýazym ıeleri qatysatyn áleýmettik-quqyqtyq daý qaralatyny rettelgen. Endigi másele osy jaǵdaıda taraptardyń teńdigin qamtamasyz etý bolyp tur.

Azamat (zańdy tulǵa, kásipker) sotqa shaǵymdy belgili bir sebeptermen ózi táýeldi bolyp otyrǵan memlekettik organnyń áreketine, sheshimine qatysty beredi. Atalǵan táýeldiliktiń sebebi memlekettik organnan ruqsat (lısenzııa) alý qajettiginde, memlekettik organnyń nemese jergilikti atqarý organynyń osy azamattyń paıdasyna belgili bir áreket jasaýynda bolýy múmkin.

Álbette, bul jaǵdaıda memleket­tik organnyń, jergilikti atqarý orga­nynyń (nemese olardyń laýa­zymdy adamdarynyń) quqyqtyq qabilettiligi men múmkindigi edáýir mol bolyp keletin «memleket – azamat» sıpatyndaǵy baǵynyshtylyq qatynastarynyń kýási bolatynymyz sózsiz.

Tipten, jaýapker nemese ja­ýapker ókili retinde sot prosesine qatysýshy laýazymdy adam óziniń atqaratyn qyzmetine baılanysty aza­mattyń daýlap otyrǵan sala­­syndaǵy óz biliminiń deńgeıi jo­ǵary, dáleldeme usyný (jasyrý) múm­­kindigi keńirek jáne daýly má­se­le boıynsha ol óziniń ýáj­derin so­t­qa dáleldirek etip jetkizý múm­kin­­digi molynan ekenin eskergenimiz jón.

Memlekettik organnyń (laýa­zymdy adamnyń) áreketine sha­ǵymmenen sotqa júgingen azamat, kóptegen jaǵdaıda bilikti zańgerlik járdem alýǵa da múmkindigi shekteýli bolatyny belgili.

Sonymen qatar kúndelikti aza­mattyq-quqyqtyq daýlar bo­ıyn­sha azamattarǵa zańgerlik jár­dem kórsetip júrgen advokattar men jaldamaly ókilder sala­lyq zańdar, normatıvtik jáne qosal­qy quqyqtyq aktilerdiń erekshe­lik­terine yjdaǵattyqpen qarap túıi­nin taba biletinderi de kem de kem.   

Osy jaǵdaıda azamattyq is júrgizý zańymen óziniń talabynyń durystyǵyn dáleldeý mindeti aryz ıesine júktelgenine baılanysty, ózin beıtarap jáne beıqam kúıde ustaýǵa mindetti sýdıanyń, qazirgi qol­danysta is júrgizý zańynyń ere­jelerine sáıkes, memlekettik organ­nan tıisti dáleldemeni talap etý múm­kindigi joq.

Qazaqstan Respýblıkasynda atqarýshylyq bılik keń quqyly jáne quzyrly, eń myqty da bilekti bılik bolýyna baılanysty, «azamat vs memleket» nyshanyndaǵy daý­lardy sheshý tek daıarlyǵy tıisti deńgeıde ornyqqan zańgerlerdiń qoly­nan keletinine kúmán keltiril­meıdi.

Sózimizdi qorytyndylaı kele, Ákimshilik ıýstısııa áleýmettik-quqyqtyq daýlardy sheshý orny ǵana emes, eń aldymen aza­mat­tardyń bılik organdaryna, sonyń ishinde sot júıesine degen seni­min arta túsetin quraly retinde qaraý kerek ekenin aıtqymyz keledi.

Sáken ABDOLLA,

Aqtóbe oblystyq sotynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty