– Marat Qonysbaıuly, sanany silkıtin rýhanı jańǵyrýlar men baǵa jetpes qundylyqtardyń barlyǵy da halqymyzdyń tarıhymen tikeleı baılanysty. Osy oraıda, «tarıhtyń qoıyp ketken arbasyndaı», Qostanaı-Torǵaı óńiriniń el men jer tarıhyna qosar úlesi de qomaqty ǵoı?
– Qostanaı – ekonomıkalyq jaǵynan elimizdegi qýatty óńirdiń biri. Aýyl sharýashylyǵynda astyqtyń, qaıta óńdeýde unnyń tórtten birin óndiremiz. О́ndiriste Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginiń aty syrtqa da jaqsy tanys, sońǵy jyldary mashına jasaýdan da kóshbasshylyq Qostanaıdyń enshisine tıedi. Al rýhanı dúnıedegi baılyǵymyz bul aıtqanymyzdy on orap ketkendeı, halqymyzdyń qazynasy der edim. Arysy ataqty batyr, mámileger Shaqshaq Jánibektiń, berisin aıtqanda halqymyzdyń rýhanı úsh báıtereginiń ekeýi – Shoqan men Ybyraıdyń, Alash arystary Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatovtyń, Eldes Omarovtyń, halyq batyrlary Amankeldi men Keıkiniń, qazaq drama teatrynyń sańlaqtary Serke, Elýbaı, Qapannyń, qazaq aqyn qyzdarynyń kóshin bastaǵan Márııam apanyń, mınıstr tulǵasynyń úlgisindeı Ilııas Omarovtyń kindik qany tamǵan. Ataqty ǵalymdar О́mirzaq Sultanǵazın, Manash Qozybaev sekildi ǵalymdar men Ǵafý men Syrbaı bastaǵan tutas aqyndar legi de Qostanaı-Torǵaı óńirinde týyp, ósken. Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Onyń syrtynda Tobyl-Torǵaı óńiri «myń ólip, myń tirilgen» halqymyz kórgen talaı quqaıdyń, qan tógisken shaıqastar men ashtyqtyń, qorlyqtyń kýási. Bul – bergi tarıhymyz. Ǵasyrlar qoınaýyna bir sát oısha úńilsek, bizdiń óńirdiń baǵzy zamandar tarıhy da óte qyzyqty. Arheologtarymyz men ǵalymdarymyz ony zertteýdi toqtatqan emes. Osynyń barlyǵyn búgingi urpaq bilip, sanada jańǵyryp turǵanda ǵana rýhanı ósemiz, damımyz.
– «Rýhanı jańǵyrý» qundylyqtaryn urpaq bilýi, ulyqtaýy úshin búginde oblysta qolǵa alynǵan jumystar nobaıy qandaı?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ulyqtaý rásiminde aldaǵy bes jylda atqarylatyn 10 baǵyttaǵy isterge basymdyq bergenin bilemiz. Segizinshi baǵytta «Rýhanı jańǵyrý» qundylyqtary bizdiń basty rýhanı baǵdarymyz bolyp qala beredi» dedi. Memleket basshysy muny elimizdiń bolashaǵy jastardyń tárbıesi úshin qajettigin de nyqtady. Eger jastar halqymyzdyń, jerimizdiń tarıhyn bilmese, ony qaster tutpaıdy. Atamekenge, týǵan jerge degen patrıottyq sezim, yqylastan da ada bolady. Eń qaýiptisi de osy. Sol sebepti Prezıdent sózinde «Qazaqstandy bolashaqqa bastaıtyn – jastar. Sondyqtan bul baǵdarlamany jas urpaqty tárbıeleýge baǵyttaýymyz qajet» dedi. Bul talap búginge deıin biz atqaryp otyrǵan jumystar aıasyn keńeıte túsýge ıtermeleıdi. Aldymen búginge deıin bitken isti aıtar bolsam, qomaqty jumystar atqaryldy. Aldyńǵy jyly oblysta Keıki batyrdyń bas súıegin ákelip, týǵan jer qoınyna tapsyrý rásimi ótkeni belgili. Batyrdyń bas súıegin jerlemes buryn jaz aılarynda Jylanshyq ózeni boıyndaǵy Keıkini óltirdi degen jerge ekspedısııa uıymdastyrylyp, onyń súıegi izdestirildi. Arheologtar jumys istedi. О́kinishke qaraı, bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótip ketken oqıǵa ornynan súıek tabylmady. Kúzge salym Torǵaı kenti men Arqalyq arasyndaǵy úlken joldyń boıynda batyrdyń kesenesi salynyp, bas súıeginiń jerleý rásimi respýblıkalyq deńgeıde ótti. Bul Keıkisin izdegen eldiń rýhyn kóterip tastady. Qostanaı qalasynda batyr, mámileger Shaqshaq Jánibekke záýlim eskertkish ornatyldy. Qostanaı qalasynyń irgesinde Ybyraı Altynsarınniń kesenesi Mańǵystaýdyń ulýtasynan qaıta salynyp, aınalasy soǵan laıyq kóriktendirildi. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen Qostanaıǵa kelgen kisiler aldymen Ybyraı atamyzdyń basyna baryp, taǵzym etip, quran baǵyshtaıdy. Al syrttan kelgen qonaqtar da birtýardyń kesenesin kórgenshe asyǵady. Sonymen qatar, patrıotızmniń rýhanı negizderin tárbıeleýge arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar, halyqaralyq forýmdar, respýblıkalyq aıtystar men dırıjerler forýmy kórermender rýhyn jelpintken sharalar boldy.
Bıyl kóktemdegi «Naýryz dostardy shaqyrady» atty I halyqaralyq bı festıvalinde, mamyr aıyndaǵy Amangeldi aýdanynda ótken «Aınaldym senen, Atamekenim» atty qyzǵaldyq festıvalinde de ulttyq qundylyqtarǵa basa mán berildi.
– Rýhanı jańǵyrý qundylyqtaryn qunttaý tek túrli basqosýlardan, festıvalder ótkizýden turmaıtyny anyq. Onyń aýqymy munan keń ekenin bilesiz.
«Kıeli geografııa» dep atalatyn arnaıy jobanyń aıasynda 29 qasıetti oryndarda jóndeý, kóriktendirý jumystary júrgizildi. Olardyń keıbireýi durys kútim bolmaǵan soń sanadan da kómeskilene bastaǵan edi. Mysaly, Ybyraı Altynsarınniń kindik qany tamǵan, Balǵoja bıdiń aýyly bolǵan Omar qudyǵy degen jer búginde tutas egistik alqapqa aınalǵan. О́lketanýshylar men aǵa urpaq ókilderiniń aıtýymen sol jerde burynǵy Omar qudyǵynyń ornyna onyń maketi jasaldy, bul orynnyń tarıhı mańyzy jazylǵan mármár tas ornatyldy. Amangeldi aýdanyndaǵy Satybaldy ıshan kesenesi, Jangeldın aýdanyndaǵy qan tógilgen Tatyr shaıqasynyń orny, Qazybaı áýlıe Aqpanulyna belgi, Sarykól aýdanyndaǵy Baraq batyr kesenesi, Uzynkól aýdanyndaǵy Svıato-Nıkolskıı shirkeýi jóndeýden ótti, jańa belgiler qoıyldy. Mirjaqyp Dýlatovtyń Jangeldın aýdanyndaǵy kesenesi men mýzeıi de demeýshilik qarjyǵa jóndelip, kórkeıtildi. Keıki batyr men Mirjaqyp kesenelerinde shyraqshy qyzmet etedi. Oblys bıýdjetinen 4,3 mıllıon teńge bólinip, oblys óńirine 2 arheologııalyq ekspedısııa uıymdastyryldy. Amankeldi aýdanynyń 210 arheologııalyq eskertkishi jáne Áýlıekól aýdanynyń 51 arheologııalyq eskertkishi zertteldi. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna azamattyq qoǵam ókilderi de belsene qatysady. Mysaly, «Kúntımes» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Ahmenov Edilbaı aǵamyz Shoqan Ýálıhanovtyń týǵan jeri Sarykól aýdanyndaǵy Kúntımes aýylynda zertteý jumystaryn júrgizip, mýzeı ashýdy da josparlap otyr.
– Biraq osy kıeli oryndardyń basym kópshiligi aýdan, oblys ortalyqtarynan shalǵaı ornalasqan. Olarǵa jetýdiń ózi adamdarǵa qıyndyq týǵyzatyn bolar?
– Rasynda, oblystaǵy oryndardyń basym kópshiligi, anyǵyraq aıtsaq, 86 paıyzy tas joldardan shette, shalǵaı ornalasqan. Sondyqtan bul oraıda joldardy jóndeý kezek kúttirmeıtin sharýa. 2017 jyly «Áýlıekól – Jaldama» baǵytyndaǵy tas jol jóndeldi. Bul Keıki batyr jáne sol mańdaǵy Qutan áýlıe keseneleriniń kólik ınfraqurylymyn jaqsartýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar Ybyraı Altynsarın kesenesiniń kólik ınfraqurylymy túgel qaıta jasaldy. Joldar qurylysy bir-eki jylda bite qalmaıdy. Oblystaǵy barlyq kıeli jerlerdiń kólik ınfraqurylymy birtindep jaqsaratyn bolady, oǵan jyl saıyn qarjy qarastyrylyp otyrady. Kıeli oryndardy jóndeýge, jolyn durystaýǵa barlyq qarjy bıýdjetten bóline bermeıdi, tartylǵan qarjyǵa da biraz sharýa bitedi. Mysaly, Ahmet Baıtursynulynyń týǵan úıi oblys ortalyǵynan tym shalǵaıda, 600 shaqyrymdaı jerde tur. Qam kesekten turǵyzylǵan úıdiń tozyǵy jetken. О́ıtkeni elsiz mekende turǵan úıdi Arqanyń uzaq qysynda jylytyp otyrý múmkin emes, jazǵy bir-eki aıdan basqa kezde oǵan adam bara almaıdy. Ony qaıta turǵyzyp, baratyn joldy, aınalasyn kórkeıtýdi, kógaldandyrýdy durystaýǵa demeýshilik, mesenattyq qarjy tartylýy tıis.
О́tken jyly óńirdegi arheologııalyq nysandardy, onyń ishinde Torǵaı geoglıfterin zertteýge, buqaralyq týrızmge tartymdy nysandardy qalyptastyrýǵa 4,6 mıllıon teńge bólindi. Qostanaı óńirindegi kıeli oryndar «Kıeli Qazaqstan» vırtýaldy kartasyna ornalastyryldy.
