«Kókiregime kóshken Qalmaqqyrylǵan, Aqshıman»

Nurbek Jumadilov esimdi jer­gilikti turǵyn – mektepte tehnologııa pániniń muǵalimi. Ol kóne jádigerlerdi jınaýmen aınalysady. 

– 1992 jyldan bastap sadaq­tyń oqtary, jebeniń ushtary men at ábzelderiniń qaldyqtaryn jınap kelemin. Tapansha qarýyna salatyn oqtyń syrty, patsha úkimetiniń tusynda general-gýbernatorlar paıdalanǵan átirdiń shyny qutylary men Kýznesev kópestiń farfor ydysynyń synyǵyn taýyp aldym. Syrtynda 1887 jyly jasalǵany jáne Sýrev degen adamǵa syıǵa berilgendigi jazylǵan. Son­daı-aq qazaq qyzda­rynyń kúmis alqalary men bi­lezikteri bar. 1872 jyly shyqqan orys monetalary men qoldan soǵyl­ǵan shegeler de tabyldy, – deıdi Nurbek. 

Onyń aıtýynsha, alystan Aqbettaý shyńdary, Qyzyltaý qy­rattary, «Qoılybaı-Qoshqar­baı» qoryǵy, jıeli barshyn «Kókúırim» qystaqtary Qalmaq­qyrylǵan taýyna jalǵasady.

Qalmaqqyrylǵan taýy Aq­shıman aýylynyń ońtústik ja­ǵyna qaraı ornalasqan. Taýdyń eni – 10 shaqyrym, uzyndyǵy 17 jeti shaqyrym. 

Aqshıman óńirinde erekshe ańyz bolyp qalǵan jer ataýlary kóp. Mysaly «Qyzqulaǵan», «Myń jylqy», «Tasbaqa tas»», Úń­gir áýlıe», «Basmalaı», «Orta­malaı», «Aıaqmalaı», «Alshaǵyr», «Qarsaq», «Móldir», «Sátek-Maqysh», «Qaqpaqtas», «Bosaǵa», «Qarajyra», «Myńshuńqyr», «Esel­baı» eski jurty, «Qyzyl­qudyq», «Túlkibaı», «Qosbulaq», «Shatyr­bulaq», «Aqshabıke», «Qa­jy­bulaq», «Aıgúltaý», «Jent­baı» eski jurty, «Qyzyladyr», «Qaıyń­tóbe» sııaqty ǵajap ataý­lar bar.

– Aýyl ataýyna kelsek, osy jerde О́tek Baıqonaquly Aqshı­man baı ómir súrgen. Jaılaýy «Qyzylqudyq» degen jerde. 1910 jyly sanaq boıynsha Aq­shı­man baıda 1023 jylqy, 250 qulyn, 165 taı, 57 sıyr, 500 qoı bolǵan eken. Beıiti sol jerde «Qalmaqqyrylǵan» taýynyń granıt tasymen órilip segiz qyrly pishinde soǵylǵan. Aqshıman óńirinde Aqbalyq haziret zıraty, Qaısa ata kesenesi boı kóterdi, – deıdi Nurbek.

Bir ókinishtisi, osy tulǵalarǵa Maı aýdany ortalyǵynan kó­she ataýlary áli berilmegen eken. Oblystaǵy mádenıet, týrızm bas­qarmalary nazar aýdaryp, jergilikti ýnıversıtet ǵalymdary bastama kóterse, tarıhı-tanymdyq baǵdarlama júıesin jańǵyrtýǵa bolar edi. Aqshımanǵa keler jol boıyn jóndep, «Qalmaqyrylǵan taýy»,«Qaısa ata kesenesi» dep ja­zylǵan nusqaý belgilerin qoıý qajet. 

Qalmaqqyrylǵan taýlary ta­rıhı shaıqas ótken taý dep bil­sek, taǵy bir mańyzdysy, taý­la­r­dyń dóńgelene ornalasýy, ǵajaıyp tabıǵat kórinisi keremet tań­ǵalarlyqtaı. Shalǵaıda jatqan Aqshıman aýylyn osy taýlar ǵana qorǵap turǵan sııaqty. 

Osy kórinisterdi túsiretin kásibı fotograftardy, tipti shaǵyn derekti  kıno túsiretin mamandardy da shaqyrý qajet. Sebebi ınternetten Qalmaqqyrylǵan taýlarynyń dóńgelengen kórinis­te­rin kórsetetin sýret tabý da qıyn. 

– Jalpy, Qalmaqqyrylǵan tarıhyna ǵalymdar tarapynan úlken qyzyǵýshylyq bar. Biz de Qalmaqqyrylǵan taýynda boldyq, Aqshıman aýylynyń turǵyndarymen kezdesip, pikir­lestik. Ekspedısııa jumy­synyń ǵylymı jáne qoǵamdyq maqsattary týraly aıtyp berdik. Aqshımanda 1930 jyly akademık Qanysh Sátbaevtyń jetekshiligimen Muh­tar Áýezovtyń «Eńlik-Kebek» pesasy sahnalandy. Spektaklde Kebek rólin Qanysh aǵamyzdyń ózi somdady. Qalmaqqyrylǵan jerindegi úńgirdiń kireberisinde Qanysh aǵanyń qoltańbasy da bar, – deıdi S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń oqytý­shysy, ǵalym Qaırat Battalov.

Jýyrda oblystyq G.Po­ta­nın atyndaǵy tarıhı-ólke­ta­ný mýzeıiniń dırektory Gúl­­nar Nu­rahmetova óńirde ólke­taný­shylardyń jumystary zer­delenip, naqty tizimi jasal­ǵanyn habarlady. Gúlnár Bar­kenqyzynyń aıtýynsha, mýzeı qyzmetkerleri «Qalmaqqyrylǵan» jobasyn da qolǵa alypty. Bul jobaǵa Ermat Baıqurmanov, Ábilqaq Túgelbaevtar bastaǵan belsendiler úles qosýda. 

Taǵy bir jańalyq, Qal­maq­qyrylǵanda qazba jumystaryn júrgizýge jergilikti bıýdjetten 10 mıllıon teńge bólindi. Jo­ba boıynsha qalmaqtarmen shaıqas bolǵan jerge arnaıy belgi qo­ıylyp, etnografııalyq ekspedısııa jasalady. Jergilikti tarıhshylar, aýyldaǵy aqsaqaldardy shaqyryp, «Qalmaqqyrylǵan» oqıǵasy týraly aıtqandaryn jazyp monografııalyq kitap shyǵa­rylady. 

Al Aqshıman aýylyna jetýińiz endi qıyn-aq. Qalmaqqyrylǵan jetkizbeıdi. Aýdan ortalyǵy Kók­tóbeden otyrǵan kólik uzaq jolǵa alyp shyǵady. Jetken boıda qalyń qatparly, órkeshti úshkir tasty qarasur quz-jartastar dóńgelene ornalasqan bıik taýlar qarsy alady. Bul 1756 jyly Oljabaı batyr bastaǵan Baıanaýyl men Ertis ózeni aralyǵyndaǵy qazaq-jońǵar shaıqasyna kýá bol­ǵan Serektas taýy atalady. Qal­maqty qyrǵan jeńisten soń taý Qalmaqqyrylǵan dep atalǵan eken.  

Qalmaqtyń qalyń qoly osy dóńgelene ornalasqan taýlardyń ortasynda qalyp qoıǵan desedi. 

Jońǵar shapqynshylyqtarynda batyrlyǵymen kózge túsken batyr Oljabaıdyń erligine Abylaı han súısinip, «Oljabaı esen bolsa – el aman», «On san Orta júzge uran bolǵan er Oljabaı» degen ataq bergen...». 

Muhtar Əýezov 1958 jyly Baıanaýylǵa keledi. Sonda qasynda júrgen serikteriniń biri:

– Muhtar aǵa, buryn Baıan­aýyl­da bolyp pa edińiz, dep su­raq qoısa kerek. Sonda Muhtar Áýezov: