Shyndyǵynda Qapezdi urpaq nege umytpaıdy? Jyl ótken saıyn onyń esimi urpaq sanasynda qaıta-qaıta jańǵyryp, ár júrektiń tórinen oryn alyp keledi. Nege?
О́tken tarıhymyzǵa kókteı sholyp kóz tastasańyz, keıinginiń esinde mıllıondardyń arasynan sanaýlylary ǵana qalady eken. Mysaly, 1150 jyl aralyǵynda qanshama urpaq ómirden ozdy. Qanshama urpaq jańalandy. Jańǵyrdy. Qanshama memleketter aýysty. Qansha ret saıasat ózgerdi. Sol sandaǵan ózgerister men almasýlardy bastan keshken san urpaqtyń arasynan biz ǵana emes, búkil álem moıyndaǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tulǵasy ýaqyt ótken saıyn bıiktep keledi. О́ıtkeni ol qara bastyń ıgiligin emes, búkil adamzatqa ortaq qundylyqtardy ulyqtady.
Bir urpaqtan soń bir urpaq osydan alty ǵasyr buryn ómir súrgen Asanqaıǵy Sábıtulynyń, Qaztýǵan jyraýdyń, Shalkıiz jyraýdyń, bes ǵasyr buryn ǵumyr keshken Dospambet jyraýdyń, Jıembet jyraýdyń, úsh jarym ǵasyr buryn dúnıege kelgen Buqar jyraý Qalqamanulynyń, keshegi Súıinbaılar men Jambyl, Kenen atalarymyzdyń atyn aıtyp, jyryn jattap, júregine saqtap kele jatqan sebebiniń syry nede? Sebebi – olar da qaraqan basynyń qamyna sóz sóılemegen, qulqyny úshin han aldynda da quldyq urmaǵan.
Shoqan, Ybyraı, Abaılardy aýyzǵa alsaq ta osy shyndyq atoılap aldyńnan shyǵady.
Al endi HH ǵasyrdyń bas kezinde Alashtyń qamyn tý etip kótergen Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptar bastaǵan zııalylar da jeke basynyń amandyǵy úshin emes, tutas bir ulttyń adamzat órkenıetindegi óz ornyn ıelenýi úshin janyn aryna sadaǵa etti. Solardyń kezinde de jelilep bıe baılaǵan, myńǵyrǵan túlik aıdaǵan baılar da, shirengende attyń úzeńgisin úzgen sheneýnikter de, aýyzdyǵa sóz bermegen sózýarlar da, aıaqtyǵa jol bermeıtin belsendiler de ómir súrdi. Olardy ult urpaǵy izdemeıdi. Izdemeıtin sebebi bireý-aq. Olar ultynyń keleshegi úshin basyn báıgege tigip, sońǵy demi qalǵansha kúresken joq. Júregi elim dep soqpaǵan soń, tilegi el tilegimen bir bolmaǵannan keıin de olar ózinen-ózi umytyldy. Urpaqtyń jadynda ulty úshin ómiriniń sońyna deıin ıgi is istegender ǵana qalady.
Urpaǵynyń jadynda únemi jańǵyra beretin tulǵanyń biri – aǵartýshy, aqyn, kompozıtor Qapez. Ultynyń bolashaǵy úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı salıqaly sózimen de, izgilikti isimen de, óreli ónerimen de, úzdiksiz kúreskeni úshin de stalındik-goloshekındik qýǵyn-súrgin qurbany boldy. О́ıtkeni ol aǵash keregeli, Alash urandylardyń aldyńǵy qatarynda edi. «Aldyńǵy qatarynda» dep otyrǵanymyzdyń ózindik birneshe sebebi bar.
Birinshiden, ol bilimdi boldy. Bilimdi bolatyny – onyń ákesi Baıǵabyl orta sharýa ıesi, kózi ashyq, kókiregi oıaý bolǵandyqtan, orys pereselendermen tamyr edi. Onyń ústine Vasılıı degen kelimsekke Jalańashtaǵy prıstav Beıbit qajynyń qystaýyn alyp berdi de, amalsyz oryspen qora-qopsysy aralasyp ketti. Qapez Ýásildiń balalarymen birge oınaı júrip til úırendi. Atasy Beıbit qajy nemeresiniń alǵyrlyǵyn erte baıqap, Jarkenttegi Ýálıbaıdyń meshitiniń qasyndaǵy medresege oqýǵa bergen bolatyn. Ol oqýdyń Qapezge paıdasy tımese, zııany tıgen joq. Beıbit qajy Mekkege barǵan saparynda túrkııalyq oqymystylarmen tanys bolyp qalady. Jón surasqannan soń olardyń túrki qandas baýyrlaryna bilim berýge qushtar ekenin biledi. Qajy óziniń nemeresin aıtqanda, túrkııalyq ustazdar «jalǵyz bolmasyn, shamasy kelse, bes-alty bala bolyp kelsin. Japanda jalǵyz júrý qıyn bolady, birigip kelsin», degendi aıtady. Sol kezdegi iri baı, aýzy dýaly, sózi ýáli Ýálıbaı Iýldashev arqyly Túrkııadan kelgen adamdarmen jeńushynan jalǵasyp, Qapezdi Ystanbulǵa oqýǵa jiberýdiń jolyn tabady. Qapezdiń ózi ǵana emes, Saýytaqyn degen uıǵyr balasy, Shárshiken degen Qapezdiń aýyldasy, taǵy eki bala qosylyp, beseýi Ystanbulǵa oqýǵa attanǵan. Bul 1911 jyldar shamasy. Ystanbuldan Qapez, Shárshiken, Saýytaqyn úsheýi elge aman oralady.
Qapez dinı saýaty tereńdep, túrikshe, parsysha, shaǵataısha, arabsha til bilip, ózge eldiń órkenıetin óz kózimen kórip keledi. Keledi de bala oqytýdy qolǵa alady. Keńes ókimeti ornaǵannan keıin birjolata aǵartýshylyq jolǵa túsip, muǵalimdikpen aınalysady. Osy baǵytta kásibı biligin jetildirý maqsatynda eki márte (1920-1921 jáne 1927-1928 jj.) Almatydaǵy muǵalimder bilimin jetildiretin kýrsty bitirdi. Sol kezdegi ondaı oqýdy bitirgen muǵalim eń bilimdi sanalǵan.
Ekinshiden, ol qatardaǵy qarapaıym kóp muǵalimniń biri emes, qaıratker-aǵartýshy boldy. Qaıratkerligi sol –muǵalim bolyp barǵan jeriniń bárinde – Jalańashta, Toraıǵyrda, Súmbede, Ekashada, Aqtoǵaıda, Toǵyzbulaqta, Podgornyıda (Qyrǵyzsaıda), Kegende mindetti túrde mektep salýdy qolǵa alǵan adam. Sol mektepterde, ıaǵnı Qapez ashqan mektepterde ol «halyq jaýy» atanyp, ustalyp ketkenge deıin, «Sosıalıstik Qazaqstan» kolhozynan 17, «Jańa baǵyt» kolhozynan 11, «Stalın» kolhozynan 69 adam oqyp, saýattanǵan. Barlyǵy 108 adam. Biz osy eske túsken 108 adamnyń tizimin jasaǵanbyz. Tizim jasaýǵa 1989 jyly 31 jeltoqsanda Qapezdiń shákirtteri 85 jastaǵy Zıba Jetenova, Muqan Jetpisbaev (1926 j.t.), Muqash Amanjolov (1919 j.t.), Buqabaı Tıinov (1908 j.t.), Mamyt Moshyǵulov (1908 j.t.), Bilál Mádiráıimov (1922 j.t.), Aqaı Serikbaev (1920 j.t.), Mázim Abaev (1923 j.t.), Kámıla Ábisheva (1932j.t.), Kapa Násirova (1929 j.t.), Baımuqan Adasbaev (1927 j.t.), Ońtaıbek Ábishev (1923 j.t.), Orazaı Kopbaev (1921 j.t.), Muqan Moldasynov (1927 j.t.) uly Erden Qapezov (1936 j.t.) qatysty. Keıin bul tizimdi tolyqtyrýǵa Baıtaıbek Ábishov, Shókeı Ábisheva, Nurjigit, shákirtteri Áripbaı О́skenbaev, Áýjan Nııazbekov aqsaqaldar da atsalysqan bolatyn. Tizimge engen shákirtterdiń arasynan akademık Aqaı Núsipbekov, jazýshy Buqara Tyshqanbaev, qoǵam jáne memleket qaıratkerleri Áýjan Nııazbekov, Samsaly Qojabekov, jyrshy Nuraqyn Qasymbekov t.b., tarıhta aty qalǵan tulǵalarǵa aınalǵan. Qapezdiń taǵy bir qaıratkerligi – Qarqara jármeńkesiniń janynan muǵalimderdiń bilimin jetildirý mektebin ashqandyǵy. Jazǵy demalys kezinde aýdannyń barlyq muǵalimi osy mektepke kelip bilimin jetildirdi. Qapez sonda dáris oqydy. Oqytýdyń ádis- tásilderin úıretti. Bala oqytýdyń ozyq tájirıbelerin ómirge engizgen pedagog Qapezdiń bulardan da bıik jáne ult taǵdyry qyl ústinde turǵanda kórsetken jankeshti qaıratkerligi 1932-1933 jyldardaǵy ashtyq kezinde anyq kórindi. Qazaqstannyń soltústigi men ortalyǵynan aýa kóship saı-sala, jylǵa-jyraǵa shashyraı qańǵyp ketken ash-jalańash bosqyndardy izdep taýyp, bir ortalyqqa jıyp, ashyna tamaq, jalańashyna kıim taýyp berip, ol aýyldy «Oblatkom» dep atap, soǵan ózi tikeleı basshy bolǵandyǵy. Sol eńbegi úshin О́kimettiń Qurmet gramotasyn da alǵan bolatyn.
Úshinshiden, ol – aqyn. Saýatty bolǵan soń jazyp ta, Bóltirik, Kódek, Ájek, Ryskeldilershe sýyryp salyp ta óleń shyǵarǵan. Sáti túsken jerde aıtysqan da. Onyń aqyndyq qarymynyń qanshalyqty ekenin bizge jetken ánderiniń mátininen de ańǵarýǵa bolady. Onyń óleńderinde basy artyq sóz, bos tirkes kezdespeıdi. Ár tirkestiń astarynda tarıh bar, taǵdyr bar, shyndyq bar. Al endi onyń aıtystan da quralaqan bolmaǵanyn myna estelik aıtyp beredi:
«Ol kezde men nebári 1 synypta oqıtynmyn. Aqtoǵaı degen jerde Qapezdiń týǵan inisi, mektep dırektory Sálbenniń úıinde muǵalimder májilisi ótti. Qapez aýdandyq oqý bóliminiń ınspektor-ádiskeri bolatyn. Aýdandaǵy bar muǵalimge baǵyt-baǵdar berip otyratyn birden-bir adam osy – Qapem. Májilistiń arty oıyn-saýyq, qyzyqty aıtys-tartysqa ulasty. Atamyz Qapez sózge sheshen, oıǵa kenen, óner dese ishken asyn jerge qoıatyn adam edi. Bir kezde Qapeme Beısenbaı Botybaev degen kisiniń áıeli Qatıpa jumbaq jasyrdy:
Astyma mingen atym qara jorǵa,
Jorǵamdy jorǵalattym taqtaq jolda.
Ol atym bir qudyqtan sý ishedi,
Bes kisi toqtatady zorǵa-zorǵa, – dep kidirgen Qatıpa da kórikti, ónerpaz jan edi. Qapem az oılanyp otyryp, «aý!» degende shýlaǵan el «ne der eken?» dep tyna qaldy. Sol sátte Qapem ári qaraı irkilmeı:
Jorǵańyz – qalam bolar yryldaǵan,
Taqtaq jol – dápter bolar burylmaǵan.
Qudyǵyń – sııa-saýyt sýǵaratyn,
Bes kisiń – bes saýsaǵyń syǵymdaǵan, dep jaýap berdi. Jurt razy boldy,» dep eske alady Qapezdiń baýyry Ábishtiń balasy Baıtaıbek aqsaqal. Bul aıtys sonaý 90-jyldary «Jetisý» gazetinde jarııalanǵan da edi.
Tórtinshiden, Qapez jyrshy da bolǵan. Shyǵys poezııasynan oqyǵandary men kóńilge toqyǵandaryn, sondaı-aq, el aýzynan estigen ónegeli oqıǵalardy da jyr qylyp shyǵaryp, shákirtterine úıretýmen de aınalysqan. 1991 jyly «Jetisý» gazetindegi «Qaıdasyńdar, Qapezdiń shákirtteri?!» degen maqalada Qapezdiń tól shákirti, jyrshy Nuraqyn Qasymbekuly týraly jaqsy aıtylǵan. Sonda jyrshy Nuraqyn Qasymbekuly qarııa Qapezden «Esalań Baıbatsha», «Jan men Tánniń aryzdasýy», «Adam ata – Haýa ana», «Týǵanbaı men Qońyrbaı», «Zarqum», «Júsip – Zylıha», «Muńlyq- Zarlyq» sekildi t.b., shyǵystyq úlgidegi qıssa-dastandardy jattaǵanyn eske alǵan. Demek, Qapez folklorlyq jáne aýyzsha ádebıettik jaýharlardan sýsyndap qana qoımaı, ol muralardyń ult urpaǵynyń ıgiligine jaraýy jolynda da qaıratkerlik tanytqan tulǵa.
Besinshiden, ol – sazger. Aıtaıyn degenderin aınalasyna ánmen jetkizýdi jón kórdi. «Halyqtyń áni ketse, ádebıeti jesir qalady, sáni ketedi, sáni ketse, jany ketedi...» degen óz zamandasy Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń aıtqanyn ispen dáleldegen erekshe daryn ıesi. Sol isterimen qazaq mýzykasyna da óz úlesin qosty. Onyń «Merki», «Aıhaı», «Dúnıe-aý», «Qoshtasý» ánderin qazir búkil el biledi desek, artyq aıtqandyq emes.
Altynshydan, sol zamandaǵy Sadyq Amanjolov, Nurbapa О́mirzaqov, Muhtar Áýezov, Ilııas Jansúgirov, Sáken Seıfýllın, Uzaqbaı Qulymbetov, Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov, Nurbek Balabekov, Áben Atamqulov, Áýbákir Júnisov, Suranshy Saýranbaev sekildi Alash zııalylarymen etene aralasyp, ult múddesi úshin kúreste murattas, nıettes boldy. Eldegi ózi sekildi oqyǵandardyń ordasy bolǵan otaýynda ozyq oıdyń otyn úrleýshilermen jıi bas qosatyn. Oraz Jandosov «Almatyǵa – astanaǵa aparamyn» degende «eldegi saýatsyzdyqty men joımasam, kim joıady?!» dep bas tartqan da elde qalyp, mektep salyp, saýat ashýmen birjolata aınalysqan adam.
Jetinshiden, Qapez óz qyzmetinde jańashyl maman atanǵan, qoǵam baǵytyn aldyn ala túısinip, erterek áreket etetin suńǵyla jan bolǵan. Keńes ókimetiniń saıasatyn birden túsinip, ózi eskishe jáne dinı oqýdy tereń meńgergen bolsa da, ulttyń qamyn oılap, jańasha oqytýdy qolǵa alady da sol jolǵa berik bekinedi. Ol ózgeniń emes, óziniń qazaǵynyń kóshten qalmasy úshin kúresedi, bilgenin aıamaıdy. Sondyqtan da ony san urpaq aýyssa da sol eńbegin esh umytpastan eli únemi eske alyp otyrady. Ony biz sonaý 1958 jyldan, ıaǵnı resmı aqtalǵannan bergi ár jyldarda kózkórgender jazyp qaldyryp ketken estelikterden anyq bilemiz. Onyń jańashyl, izdenimpaz ekendigin saýatsyzdyqty joıý maqsatynda jappaı oqytý naýqany júrgizilgen kezde oılap tapqan oqytý ádisterinen de, ár jerde salǵan mektepteriniń arhıtektýrasynan, sonymen birge kıim kııý úlgisinen de, ánderiniń qurylymynan da, óleńderiniń mazmunynan da anyq baıqaımyz.
Segizinshiden, ol saıası saýaty joǵary, zamannyń sózin sóılegen azamat edi. Ol alǵashynda «Qazaq», keıin «Tilshi», «Jańa mektep», «Eńbekshi qazaq», «Áıel teńdigi» sekildi gazet-jýrnaldardy jazdyryp alyp, kúndelikti qyzmetinde utymdy paıdalanǵan jáne ózi de únemi ún qosyp otyrǵan.
Qapez Baıǵabyluly 1896 jyly qazirgi Almaty oblysy Raıymbek aýdany, Toǵyzbulaq aýyldyq aýmaǵyna qarasty Aqtoǵaı degen jerde dúnıege kelgen. 1906 jyly aýyl moldasynan saýat ashady. Bir jyldan soń 1907 jyl men 1909 jyl arasynda Jarkenttegi Ýálıbaı Iýldashev meshiti janyndaǵy medresede bilim alady. 1911 men 1913 jyldar arasynda Ystanbulda oqyp keledi. 1916 jylǵa deıin qysta Beıbit qajynyń qystaýynda, jazda baılardyń úıin jaldap oqımyn degen balalardyń saýatyn ashýmen aınalysady. Bul isinde Ýálıbaı medresesinde jáne Ystanbulda oqyp kelgeni kóp kómek beredi. Ony jurt asa bilimdiligine jáne sheshendigine bola «bala molda» atap ketedi. Keıin jasy ulǵaıǵanda eldiń kári-jasynyń bári atyn týra atamaı, úlken qurmetpen «Qapem» dep ketken Qapez 1916 jyly Ult-azattyq kóterilisi kezinde ári bı, ári bolys Orazaı Qojageldiulyna tilmash-hatshy bolady. 1916-1917 jyldar Ult-azattyq kóterilisti basyp-janshý úshin Aq patsha áskeri tarapynan jappaı qyryp-joıý bastalǵanda, údere kóshken elmen birge Qytaı asyp, kelesi jyly sol elmen birge «jańa zaman ornady» degen jańalyqqa qulaq túre keledi.
1918 jyldan bastap mektep isine birjolata kirisedi. 1937 jyly jeltoqsanda Qazaq SSR Joǵary Keńesiniń saılaý naýqanyn ótkizip, depýtattyqqa kandıdat Salıha Sattarova degen kisini ótkizip, úıine kelip otyra bergende artynan eki milısa kirip, ıeligindegi zattyń bárin kámpeskelep, eski jazýdaǵy jáne jańa jazýdaǵy qaǵazdyń bárin Qapezben birge alyp ketedi. Qapez sol ketkennen 1939 jyly Komı ASSR-iniń Ýhta qalasynda qaza tabady.
Árbir jeke adam ulttyń quramdas bir bólshegi bolǵandyqtan, ult basynan ótken tarıh onyń da mańdaıyna jazylǵan taǵdyr bolatyndyǵy zańdylyq. Iаǵnı ult ne kórse, ol sony kóredi. Sol ulttyń ortasynda ómir súrgen soń, odan jeke dara bólinip kete de almaıdy. Sondyqtan qazaq halqynyń basynan keshken tarıhty Qapez de óz basynan keshirdi. Qapez týmysynan elshil, halyqshyl bolǵandyqtan, onyń basynan keshkenniń bári qazaqtyń tarıhymen baılanysty. El isine erterek aralasqan ol qara bastyń qamymen ǵumyr keshpegen. Jeke basynyń oqıǵasynyń ózi el ómirimen tyǵyz astasyp jatady. Sondyqtan da onyń bizge jetken ánderiniń bárinde óz zamanynyń tarıhy sóıleıdi.
Qara basynyń qamyna emes, halqynyń bolashaǵyna qyzmet etkendikten de ony keıingi urpaq eshqashan umytpaıdy.
Saǵatbek MEDEÝBEKULY,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, óner zertteýshi,
Ramazan STAMǴAZIEV,
T. Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń professory, QR Eńbek sińirgen ártisi, mýzykatanýshy
