Adal básekelestik alǵa bastyrady

Seısenbi, 21 mamyr 2013 1:53

Táýelsizdik jyldary­ Memleket bas­shy­sy­nyń oılastyrylǵan saıa­saty­nyń arqasynda Qazaqstannyń ekonomı­ka­sy óz damýynda serpilis jasady. Qazaq­standyq ekonomıkanyń naryqqa ótýi­ básekelestik orta qalyptastyrýda mem­leket­tiń belsendi aralasýyn talap etti, sebebi, sa­lamatty básekelestik orta ǵana tıimdi eko­nomıkalyk júıe qurýdyń mindetti sharty bolyp tabylady. Básekelestik belgili bir shyǵystarmen baılanysty bolsa da, sony­men birge, baǵalar­dyń tómendeýin yntalandyra otyryp, úlken ekonomıkalyq tıim­dilikti, shyǵarylatyn ónimniń sapasy men assortımentin arttyrýdy, ǵylymı-teh­nıkalyq jetistikter engizýdi jáne t.b. kamtamasyz etedi.

Seısenbi, 21 mamyr 2013 1:53

Táýelsizdik jyldary­ Memleket bas­shy­sy­nyń oılastyrylǵan saıa­saty­nyń arqasynda Qazaqstannyń ekonomı­ka­sy óz damýynda serpilis jasady. Qazaq­standyq ekonomıkanyń naryqqa ótýi­ básekelestik orta qalyptastyrýda mem­leket­tiń belsendi aralasýyn talap etti, sebebi, sa­lamatty básekelestik orta ǵana tıimdi eko­nomıkalyk júıe qurýdyń mindetti sharty bolyp tabylady. Básekelestik belgili bir shyǵystarmen baılanysty bolsa da, sony­men birge, baǵalar­dyń tómendeýin yntalandyra otyryp, úlken ekonomıkalyq tıim­dilikti, shyǵarylatyn ónimniń sapasy men assortımentin arttyrýdy, ǵylymı-teh­nıkalyq jetistikter engizýdi jáne t.b. kamtamasyz etedi.

Adal básekelestikti damytý­ úshin qolaıly orta kurý mindetiniń basymdyǵy Elbasynyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy Qazaq­stan halqyna Joldaýynda da­ ras­talady. Onda Memleket bas­shysy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan aza­ma­tynyń bıznespen aınalysý múm­kindigi bolýy úshin kásipkerlikti jan-jaqty qoldaý qajettigin atap kórsetti.

Júrgizilip jatkan ıntegra­sııa­lyq prosester aıasynda Qazaq­standa bıznesti júrgizý otandyq kásipker úshin baıypty synaq. Olar básekelestikte jeńip, Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginde óziniń bıznesin nyǵaıtýy jáne tıisinshe Qazaqstan DSU-ǵa kirgennen keıin álemdik rynokta básekelestikke qabiletti bolýy tıis.

Osy maqsatta Qazaqstanda shıkizattyq resýrstardan táýelsiz ekonomıka qurýǵa baǵyttalǵan ındýstrııalandyrýdyń aýqymdy baǵdarlamasy iske asyrylýda. Memleket tarapynan sondaı-aq, Belorýssııa jáne Reseı ınfra­­qu­rylymyna tepe-teń qol­je­tim­dilikti qamtamasyz etý, úshinshi elden ımportty qysqartý aıryqsha ózekti bolyp tabylady.

Osyǵan baılanysty, ortaq rynok qura otyryp, ony retteýdiń tıimdi tetigin qurýdy jalǵastyrý mańyzdy. Bul jerde BEK-ti qalyptastyratyn normatıvtik qukyqtyq bazanyń róli joǵary. Mysaly, Básekelestiktiń biryńǵaı qaǵıdattary men qaǵıdalary tý­raly kelisim; Baǵa belgileý men tarıftik saıasat negizderin qo­sa alǵanda, elektr energe­tı­kasy salasyndaǵy tabıǵı mo­no­po­lııalardyń qyzmetterine qol jetkizýdi qamtamasyz etý týraly kelisim, sondaı-aq Munaı men munaı ónimderiniń jáne t.b. ortaq rynoktaryn  uıymdastyrý, basqarý, olardyń jumys isteý jáne damý tártibi týraly kelisimder. Kórsetilgen kelisimderdiń negizgi qaǵıdattary normalardy, standarttardy birdeılendirý, sondaı-aq, zańnamany jáne qaǵıdalardy úılestirý bolyp tabylady.

Sonymen birge, qazirgi ýa­qyt­ta úsh eldiń monopolııaǵa qar­­sy zańnamasynyń barlyq erek­shelikteri men progressıvti nor­malaryn qamtıtyn Báse­kelestik týraly mo­deldik zańdy ázirleý jumys­tary aıaqtalyp keledi. Atalǵan zań usynystyq sıpat­ta bolady jáne oǵan úsh el bas­shy­larynyń qol qoıýy 2013 jylǵy shildege josparlanyp otyr.

2013 jylǵy 24 naýryzda keıbir zańnamalyq aktilerge bá­se­kelestik máseleleri boıyn­sha túzetýler kúshine engenin atap ótý qajet, olar sondaı-aq, Qazaqstanda bıznes júrgizý prosesine qolaıly áser etedi jáne ázirlenip jatqan modeldik zań jobasynda kórinis tabýy múmkin.

Qazaqstandyq bıznes-ku­ry­­lym­­nyń damýy úshin qolaı­ly jaǵdaı jasaýǵa, onyń ishin­de syrtqy saıası baılanys­tar­dy nyǵaıtýǵa, tabysty halyq­aralyq tájirıbeni zerdeleýge járdemdesedi. Osy maqsatta álem­niń úzdik oıshyldaryn jı­naı­tyn, Qazaqstan úshin sonsha­lyqty mańyzdy tanymal halyq­aralyq jıyn – VI Astana eko­nomıkalyq forýmyn ótkizý josparlanyp otyr.

Forým Qazaqstan Res­pýb­lı­k­­asynyń Prezıdenti N.Á.Na­zar­­baevtyń qoldaýymen jáne belsendi katysýymen ótkiziletin halyqaralyq tuǵyrnama bolyp tabylady. Forýmǵa dástúrli túrde 100 elden 8500-den astam delegat, onyń ishinde memleket jáne úkimet basshylary, kórnekti saıası jáne qoǵam qaıratkerleri, halyqaralyq uıymdar jáne isker korporasııalar basshylary, jetekshi ǵalymdar jáne Nobel syılyǵynyń laýreattary, sondaı-aq jahandyq BAQ ókilderi qatysady.

Alǵash ret atalǵan forým sheńberinde 2013 jyly 24 ma­myr­da Qazaqstan Respýblıkasy Báse­kelestikti korǵaý agenttigi (Mo­nopolııaǵa qarsy agenttik) «Adal básekelestik prızmasy arqyly ekonomıkany damytý jáne qaıta qurý» atty dóńgelek ústel ótkizýdi josparlaýda.

Aldaǵy is-sharanyń baǵ­dar­lamasy ıntegrasııa jaǵdaıynda básekelestikti damytýdyń prob­lemaly máselelerin talqylaýdy jáne olardy sheshýdiń tıimdi joldaryn, úderister jaǵdaıynda rynokqa teń jáne ashyq qol jet­kizýdi qamtamasyz etý maq­satyn kózdeıdi.

Osyǵan baılanysty, qatysý­shy­lardyń kútilip otyrǵan ku­ra­my­nyń joǵary bolatyny kezdeısoq emes. Moderator retin­de Federaldyq monopolııaǵa qarsy qyzmettiń basshysy I.Iý.Artemev baıandama jasaıdy. Spıkerler retinde Djon Nesh-Prınston ýnı­ver­sıtetiniń pro­fes­sory, ekonomıka boıyn­sha Nobel syı­ly­ǵynyń 1994 jylǵy laýreaty; ser Djeıms Aleksandr Mırlıs  – Ha­lyqaralyq Atlantıka ekonomıkalyk koǵamynyń prezıdenti, «Aqparattyq asımmetrııa sa­lasyn­daǵy zertteýleri úshin» No­bel syılyǵynyń 1996 jylǵy laýreaty, N.Sh.Aldabergenov Alqa múshesi – Eýrazııalyk eko­­no­mıkalyq komıssııanyń Báse­kelestik jáne monopolııaǵa qar­sy retteý mınıstri, sondaı-aq, álemniń 20-dan astam elderinen mono­polııaǵa qarsy organdar men halyqaralyq uıymdardyń ókil­deri qatysatynyn rastady. Sonymen qatar, óz qyz­met­terin ekonomıkanyń ınfra­qu­rylymdyq salalarynda júzege asyratyn qazaqstandyq bıznes ortanyń 30-dan astam ókilderi qatysady dep kútilýde.

Alda bolatyn asa mańyzdy is-shara álemdik jáne ulttyq ekonomıkanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna jár­dem­desetin úndesý alańqaıy bolyp tabylady. О́tkiziletin is-sha­ra­lardyń jáne VI Astana ekonomıkalyq forýmynyń bas­ty nátıjesi G-20 sammıtinde tal­qylaý úshin G-20 elderiniń bas­shylaryna, halyqaralyq jáne óńirlik uıymdardyń bas­shy­larynyń qaraýyna usynylatyn álemdik ekonomıkany damytý boıynsha usynystar qamtylǵan katysýshylardyń ashyq ha­ty bolyp tabylady. 2012 jy­ly Astana ekonomıkalyq forýmy­nyń usynymdary BUU-nyń Bas Assambleıasy otyrysyna usy­nylǵanyn atap ótý kajet.

Dóńgelek ústeldi ótkizý aldynda G-Global kommýnıkatıvtik alańy sheńberinde belsendi jumystar júrgiziledi. Búginde agenttik jarııalanymdar orna­lastyryp, túrli ózekti taqy­ryp­tarǵa pikirsaıystar uıym­dastyrýda. Sonymen birge, ınteraktıvti rejimde «Adal básekelestik prızmasy arqyly ekonomıkany damytý jáne qaıta kurý» atty dóńgelek ústel­diń negizgi taqyrybyn ashýǵa járdemdesetin birqatar is-sha­ralar ótkizý josparlanýda.

О́ńirdegi monopolııaǵa qarsy vedomstvolar úshin aıryqsha okıǵa bola tura, atalǵan is-shara básekelestik problemalaryn, básekelestikke qabilettiliktiń teo­rııasy men praktıkasyn talqylaý jáne turaqty ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizýdiń praktıkalyk tásilderin ázirleý úshin jemisti únqatysý alańy bolmaq.

Tımýr BAIMUHANOV,

Básekelestikti qorǵaý agenttigi (Monopolııaǵa

qarsy agenttik) tóraǵasynyń orynbasary,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.