Boljamdy táýekeldi eskertti
Únemdilik – ómir sapasynyń kepili
Alaıda, negizgi másele jer betindegi adamnyń sanynda emes, tirshilik ıesine qajetti barlyq qorlardy tutyný deńgeıi men onyń aýqymynda jatsa kerek. Mundaı tezısti London halyqaralyq ınstıtýtynyń bir top ǵalymdary jasady. Osydan on myń jyl buryn dúnıe júzi halqynyń sany mıllıonnyń aınalasynda bolsa, qazir bul kórsetkish – 7, 7 mlrd adamdy qurap otyr. Turǵyndardyń tyǵyz qonystanýy sońǵy on jylda qarqyn ala bastady. Jyl saıyn jumyr planetadaǵy turǵyndar 80-90 mln adamǵa kóbeıip jatyr. Qyzyǵy sol, ósý dınamıkasy kedeı memleketterde baıqalýda. Al damyǵan Eýropa elderinde kerisinshe qarttardyń qatary qalyń. Máselen, Afrıka qurlyǵynda jasy 25-ke jetpegenderdiń úlesi – 60%. Kári qurlyqta bul kórsetkish – 27%. Brıtandyq ǵalymdar kelesi eki onjyldyqta demografııalyq serpin, kúnkórisi ortasha jáne tómen memleketterdiń megapolısterinde oryn alatynyn málim etti.
Mamandar, kómirtegi dıoksıdi men parnık gazdarynyń shyǵaryndylary qalalardaǵy tutyný kólemin anyqtaýǵa múmkindik beretinin aıtady. Ekologtardyń málimetinshe, baqýatty elder kedeı memleketterge qaraǵanda qorshaǵan ortaǵa ájeptáýir zalal keltirip júr. Tek keıbir iri megapolısterde ǵana jaǵdaı kóńil kónshiterlikteı. Onyń ishinde Danııanyń astanasy Kopengagendi erekshe ataýǵa bolady. Bul shaharda ómir súrý sapasy jáne tabys kólemi joǵary bolǵanymen zııandy shyǵaryndylardyń ındıkatory qalypty deńgeıde. Sarapshylar, baı-baǵlandar men kedeı-kepshikterdiń turmys saltyndaǵy alshaqtyqty baǵalaı kele sońǵylardyń parnık gazdarynyń kóbeıýine áseri joq degen túıinge kelgen. О́ıtkeni kiris tómendiginen tıisinshe tutyný mólsheri de soǵan para-par keledi deıdi ekonomıster.
Adamdardyń sany 11 mlrd-qa jetisimen Jerdegi resýrstarǵa aıtarlyqtaı salmaq túspeýi de múmkin. Alaıda álem bir orynda turmaıtynyn eskersek, ýaqyt óte kele tabysy tómen shaharlarda kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylary ósýiniń qaýpi bar.
Iri shaharlardyń sany artady
BUU-nyń boljamyna sensek, aldaǵy ýaqytta ýrbanızasııa úrdisi budan beter qarqyndy órbıtin kórinedi. 2050 jyly álem halqynyń úshten ekisi úlken qalalarda ómir súrýi yqtımal. Bul úrdis ásirese Qytaı men Úndistanda anyq baıqalmaq. Halyqaralyq uıymnyń aqparaty boıynsha, byltyr 300 mln-ǵa jýyq adam kúnkóristiń qamymen atamekendi tastaýǵa májbúr bolǵan. Tipti syrtqy mıgrasııa arqyly demografııalyq ahýalyn jaqsartqan elder de joq emes. Atap aıtqanda, Taıaý Shyǵys pen Afrıkadan aǵylǵan halyqtyń esebinen Eýropa memleketteri upaılaryn túgendep aldy. Sebebi joǵaryda kórsetkenimizdeı Kári qurlyqta jastardyń úlesi 30 paıyzǵa da jetpeıdi. Demek, jumys kúshiniń tapshylyǵy sezilýde. Demograftar keleshekte damyǵan memleketterde qarttardyń sany eselenetinin aıtyp otyr. Sáıkesinshe densaýlyq saqtaý salasyna jumsalatyn shyǵystar da arta túsedi. Al damýshy óńirlerde jastar kóbeıgenimen jumyssyzdyq beleń alýy ǵajap emes. Qazirdiń ózinde bul tendensııa Taıaý Shyǵys jáne Soltústik Afrıkada aıtarlyqtaı kórinis tapqan.
Adam áleýeti laıyqty baǵalanyp júr me?
Qazaq saharasynyń jaıyn qozǵasaq, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 1 maýsymdaǵy jaǵdaıǵa sáıkes el turǵyndarynyń sany 18,49 mln adamǵa jetkenin habarlady. Onyń ishinde qalalyqtar 10 mln 767,6 myńǵa, aýyldyqtar 7 mln 722,1 myńǵa jetken. Byltyrǵy kezeńmen salystyrǵanda halyq sany 236,4 myń adamǵa, ıaǵnı 1,3%-ǵa kóbeıgen. Áıtse de eldi tastap, turaqty mekenjaıyn aýystyrýǵa bel býǵandardyń qatary 20%-ǵa jýyqtaǵan-dy. Kelýshilerdiń sany 10%-ǵa qysqarypty. Budan ańǵarǵanymyz, qajetti kadrlardyń syrtqa aǵylý úrdisi áli de bolsa saqtalýda. Joǵarydaǵy boljamdy táýekelderdi eskere kele, sarapshynyń pikirine qulaq astyq.
– Jaqyn jyldary Qazaqstan qandaı da bir máselelerge tap bolady dep aıta almaımyn. Sebebi bizdegi azyq-túlik qaýipsizdigine udaıy kóńil bólinedi. Aýyl sharýashylyǵyn alyp qarasaq, astyqpen ishki naryqty qamtyp qana qoımaı, 11,7 mln tonna astyq syrtqa eksporttalady. Sol sekildi jer qoınaýyndaǵy qordyń áli uzaq ýaqytqa jeteri kúmánsiz. Biraq memleket tabıǵı shıkizat táýeldiliginen arylýdyń amaldaryn qolǵa alyp, ekonomıkany ártaraptandyrýdyń qam-qareketine kóshkeni jón. Jańǵyrmaly energııa kózderin damytýǵa baılanysty bastamalar da jaman emes. Memleket basshysy 2020 jylǵa qaraı paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin qaıtarýǵa pármen berdi. Iаǵnı, otandyq agroónerkásip jańa tynys alýy tıis. Mıgrasııa máselesine kelsek, erte me, kesh pe onymen betpe-bet kelýge týra keledi. Dese de bul Qazaqstanǵa ǵana qatysty másele emes. Bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq nemese basqa da halyqaralyq uıymdardyń sheńberinde birlesip sheshiletin máseleniń biri, – deıdi «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ Taldaý jáne álemdik ekonomıka ortalyǵynyń dırektory Aıbol Arǵynǵazınov.
Qazirgi iskerlik salada «HR» uǵymy jıi aıtylyp keledi. Onyń tolyqtaı uǵymy human resources – bylaısha aıtqanda, adamı resýrs. Jasyratyny joq, búginde «Adam kapıtalyn damytý» degen urannan basqa osy baǵytta naqty atqarylǵan isti kórý qıyn. Rasymen de bul isti qolǵa alyp, myqtap kirisse tutastaı áleýmettik-ekonomıkalyq konıýnktýrany tyń deńgeıge kóterýge bolady, deıdi mamandar. Osy mazmundaǵy pikirdi sheteldik ınvestorlardyń quryltaıynda el Prezıdenti de bildirgen edi.
– 2030 jyly 75-ten 375 mıllıon adamǵa deıin kásibin aýystyrýǵa májbúr bolady. 2018 jyly mektepke barǵan bala aldaǵy ýaqytta búginde joq mamandyqtar boıynsha jumys isteýi múmkin. Alaıda bul boljamnan qorqýdyń qajeti joq. Tehnologııalardyń engizilýi adamzatty jumys oryndarynan aıyrmaıdy, biraq tabıǵatyn ózgertedi. Adam kapıtalynyń róli kúrt artady. Sondyqtan adam kapıtalyna ınvestısııa salý eldiń ekonomıkalyq damýy men jalpy qoǵam ál-aýqatynyń ósýine yqpal etedi, – dep aıtqan edi jıynda Qasym-Jomart Toqaev.
