Áýlıetaýǵa jıi shyǵatyndar ǵajaıyp energııa keıbir adamdardy taýǵa jibergisi kelmeıdi degendi jıi aıtady. Keı kezderi ózine-ózi senimdi «qazir júgirip shyǵamyn, onyń nesi qıyn?» – dep oılaıtyn jastar, tipti sportshylar da túrli sebeptermen jarty joldan qaıtyp ketip jatady.
Sebebi bul – ǵalamshardyń adam sengisiz tylsym bóligi. Beımálim kúshter mekeni. Bul – ejelden adamzat balasy Jaratýshyǵa qulshylyq etip, qupııa ilimdi meńgerý úshin tańdap alynǵan oryn. Danyshpan bilimpazdardyń kóńiline shyńǵa jaqyndaǵan sátte jan dúnıeńiz ózgeshe kúıge bólenip, tylsym qudirettiń sheksizdigin sezinesiń degen senim uıalaǵan.
Qasıetti shyńǵa zııarat etýshilerdiń kópshiligi taý basyna shyqqanda nanym-senimderine qaramastan, onyń áserin aıqyn sezinedi. Meniń ózim de taý eteginde-aq taý qudiretin talaı márte bar bolmysymmen sezingen jannyń birimin. Sondaı sátte sana-sezimińde, óne boıyńda fızıkalyq hám rýhanı deńgeıdegi tilmen aıtyp jetkizgisiz ǵajaıyp tolqynystar bolyp jatady. Keıbir adamdar bázbireýlermen sóılesip, esineı beredi, bir qudiretke syıynady, al endi bireýleri kúlip te jatady. Kópshiligi úndemeıdi, óıtkeni boıyn bir ǵalamat sezim jaılaıdy.
Bul taý óziniń tylsym qubylystarymen de erekshelenedi. Yqylym zamandarda adamnyń belgili bir sharttylyqtarǵa súıengen daıyndyǵy bolmasa, bul taýǵa kóterilýge ruqsat etpegen. Shynymen de, shyńǵa shyǵý qandaı da bir ózgeshe áreketterdi talap etedi. Burynǵy adamdar energııanyń osy kúshi men olardyń adamdarǵa tıgizer áseri jaıly jaqsy bilgen. Zııarat etýshiler tylsym kúshtermen baılanys ornata alatyndaı jaǵdaıǵa jetý úshin rýhanı turǵyda daıyndyq jasaǵan.
Áýlıetaý baǵdary bastalatyn Embulaq qaınary – tirshilik kózi, baǵzy zamandardaǵy kóptegen uly ózenderdiń bastaýy. Bul jerde júrer jolyńyz jazyqtaý bolyp keledi. О́zennen ótken sát bul – dúnıe esigin ashýyńyz. Bul jol da sizdiń buralańy kóp ómirińiz sekildi: butalar, aǵashtar kezdesip, júrgen saıyn kúrdelene túsedi. Taýdyń etegine jetip, joǵary qaraı órmeleısiz, bul sizdiń jastyq shaǵyńyz ispetti. Taýǵa shyǵý sát sanap qıyndaı túsedi. О́týi eń qıyn jerge de jetesiz. Taý sizdi kedergilerimen synaı túsedi. Aıaǵyńyz aýyr tartyp, ár qadamyńyzdy qıyndyqpen basasyz. Tipti taý basyna shyǵa almaımyn degen oı da keledi. Biraq súrleý – ómir joly jáne odan qalaı bolǵanda da ótý kerek degen oı kúsh berip, jolyńyzdy jalǵastyra beresiz. Keıbir adamdar jıi toqtap, demalyp, uzaq otyrady, al bázbireýleri ári qaraı júrýden bas tartyp, keri qaıtyp jatady.
Qysqasy barlyǵy da adam ómirindegi ózgerister sııaqty. О́ıtkeni pende ǵumyrynda mamandyq tańdap, bilim alyp, otbasyn quryp, maqsatqa jetý sátteri bolady emes pe?! Osy rette árkimniń joly da ártúrli. Qıyndy eńsergen soń, azdaǵan eńistikteri bar, jazyq jer bastalady. Bul shamamen adam ómiriniń 35-45 jas aralyǵy. Túısigi tereń jandar bul jerde Jaratýshynyń qudiret-kúshin jete sezinedi. Áldebireý qolyńnan jetektegendeı bolady, júrý de ońaıyraq. Biraq bosańsymańyz, alańdamańyz. Tek alǵa qoıǵan maqsatyńyzǵa jetýdi ǵana oılańyz. Sosyn jańa bıiktikter bastalady, biraq olardy baǵyndyrý burynǵylardan jeńildeý. Bul – adamnyń otbasynyń, týǵan-týystarynyń jáne qyzmeti men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi artatyn kezeńine sáıkes. Sodan keıin kúshke tıetin aýyrtpalyq ekinshi orynǵa jyljyp, basqasha bir jańa dúnıe paıda bolady. Mundaı sáttegi jaı-kúıdi sıpattap jetkizý qıyndaý. О́ıtkeni, ol – pendeshilik uǵymdardan alshaqtaýdy uǵyný men seziný, aqıqattyń qandaı da bir energııasymen arpalysý sáti.
Taý shyńyna jetip, aınalaǵa qumarlana kóz salǵan sátte ózińizge tutas álem syıǵa tartylǵandaı sezim kúıinde bolasyz. Tóńirektiń barlyǵy alaqandaǵydaı kórinedi jáne onyń barlyǵy ózińe ǵana tıesili. Sheksiz keńistik. Barlyq tarapqa joldar ashyq. Tańdaý ózińizde. Tıbet lamalary: «Taýǵa shyqqan sátte ári qaraı da júre berińiz, toqtamańyz...» deıdi. Osylaısha shyńnan ári shyrqaýǵa umtyla beresiz.
Japonııada Fýdzı taýyna shyǵý rýhy myqtylardyń ǵana qolynan keledi deıdi. Taýǵa jaı ǵana kóterile salýǵa bolmaıdy. Oǵan bastar súrleý – kıeli shyńǵa jetkizetin qupııasy mol jol, rýhanı jol, karmalyq mindetterdi sheshý joly, ózgerý joly, sheshimder qabyldaý joly ekenin uǵyný qajet.
Taýdan túsip kele jatqanda mindetti túrde Zerdesh baba (Zarastýstra) úńgirine kirińiz. Bálkim sátin salyp, taý sizdiń kóne zaman danalyǵynyń syryna úńilýge múmkindik berer. Osy úńgirge qansha danagóıdiń kelip-ketkenin sanamalap shyǵar múmkindik bolsa ǵoı, shirkin!
2011 jyly belgili qazaqstandyq arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Vıktor Zaıbert Áýlıetaý men onyń etegin zerttep, Ulytaý qola dáýiriniń, ıaǵnı, bizdiń dáýirimizge deıingi II myń jyldyqtyń ózinde-aq kıeli oryn bolǵan degen qorytyndyǵa keldi. Shyntýaıtynda, Ulytaýdyń túrkiler zamanynda jáne odan keıingi kezeńderde de qasıetti meken bolǵany dáleldeýdi qajet etpeıdi. Kóshpendilerdiń aýyz ádebıeti kıeli jer jaıly ańyz-áńgimelerdi, jyr-dastandardy yqylym zamannan rýhanı asyl qazyna retinde saqtap, urpaqtan-urpaqqa mura etip, búgingi kúnge jetkizgen. Biz úshin Zerdesh babanyń zamanynda, qola dáýiri kezeńinde bul jerdiń zııarat etýshiler úshin Táńirge syıyný mekeni bolǵany mańyzdyraq. Árıne bolashaq Dala Paıǵambarynyń alǵashqy aıandy osy arada alǵany anyq.
2014 jyly Iranǵa barǵan saparymda birneshe zoroastrızm ortalyqtaryn araladym. Sol kezde men ondaǵylarǵa «Zoroastrızmniń Daladan bastaý alǵanyn, oǵan Jaratqannan aıan sol jerde túskenin jáne óz ilimin sol jaqtan ákelgendigin bilesizder me?», degen suraq qoıdym. Irandyqtar zoroastrızmniń Uly Turan jazyǵynan, ıaǵnı, soltústik óńirlerden kelgenin rastady. Ejelgi parsylar árdaıym Ońtústik Sibir men Qazaqstandy ózderiniń soltústik aýmaǵy dep sanaǵan. Túptep kelgende, arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjelerine sáıkes, bul shyndyqqa janasady.
Rýhanı turǵydan qaraǵanda zııarat etýdiń basty mindeti – ómirdiń mánin, aıqyn maqsatyńdy túsiný. Eger zııarat etkennen keıin, álemdegi bir adam rýhanı tazaratyn bolsa, bul – uly is. Áýlıetaýdyń kúsh-qýaty oıyńyzdy, sanańyzdy ózgertedi. Bálkim budan keıin siz ıgilikti istermen kemeldenip, ómirińizdi ózgertersiz. Eń bastysy, baqytty bolý úshin kóp nárseniń qajeti joq ekenin sezine bastaısyz. О́mirdegi eń mańyzdy nárse – óziń úshin ǵana ómir súrý emes ekenin túsinesiz. Tabıǵatty qorǵaý, álemdi qorǵaý – mine osy eń mańyzdysy. Úıden shyqpaı, muny seziný, oǵan qol jetkizý múmkin emes.
Sondyqtan az ýaqyt bolsa da, dúnıe tirshiligin tastap, Ulytaýǵa zııarat etý qajet. Budan keıin álemge, aınalańyzdaǵynyń barlyǵyna súıispenshilikpen qaraı bastaısyz. Al súıispenshilik durys sheshimderge jeteleıdi.
Baqtııar QOJAHMETOV,
saıahatshy, ólketanýshy
