Qyryqqulaq – Qusmuryn taıgasynyń kózi

Shyńǵys tóre 1844-1853 jyldar araly­ǵyn­da Qusmuryn okrýginiń aǵa sultany boldy. Sol kezeńde jas­óspirim jastaǵy Shoqan sáı­gú­likpen Qusmurynnyń qyratty-oıpańdy dalasyn kezip, aınadaı jarqyraǵan Qusmuryn kó­li­ne shomylǵan bolar-aý. Bul jerdiń tabıǵaty da ǵajap sulý. Seleýli dala, tastaqty qyrattar, qaıyńdy toǵaılar ádeıi salǵan sýretshi týyndysy ispetti. Tabı­ǵat­qa tańǵa­lyp ári aldymyzdan polkovnık Shyńǵys tóre men Shoqan shyǵa qalatyndaı áserlenip, júzimizdi jumsaq samal­ǵa tosyp turdyq.
– Shoqandy zamandastarynan bólek asqaq etken de, aqyldy etken de Qusmuryn tabıǵaty shyǵar, shirkin! – dep qoıady «Shoqan joldary» qoǵamdyq bir­les­tiginiń tóraıymy Raýshan Imanjúsip. Shoqandy zerttep júrgen ǵalym Qusmuryn kóliniń shetindegi maıdaı qara batpaqty keship baryp, sýymen betin jýdy.

Kólden kóp uzamaı júrseńiz ózenniń tabanyndaı uzynnan uzaq sozylǵan saı bar. Jol­se­rikterimiz, Qusmuryn tóńi­re­gin­degi Novopavlov aýylynyń tur­ǵyndary Ermek Kenjebaev pen Jaýhar Ǵabdýllına «saıǵa túseıik, paporotnık kórińizder» deıdi. Bul endi jartylaı shóleıt dalanyń tabıǵatyna qarama-qarsy kórinis edi. О́simdikti saı­dyń qasynan ótken bóten kisi birden baıqaı almaıdy. Qa­lyń terek qorshaǵan, qandy aǵash toǵaıy ósken saıdyń sheti túıetaıly emes, býyrqanyp ózen aǵyp jatqandaı tike jar bop keledi. Saıǵa aıaq basqannan-aq qazekem «qyryqqulaq» dep ataǵan paporotnıkterdiń qaıshymen qyryqqandaı qıǵash taramdalǵan, kóldeı japyraqtary kórindi.
– Bıyl jańbyr tambaı tur ǵoı. Jaýyn-shashyn mol jyldary bular aspandap, uzyn bolyp ósedi, – deıdi Jaýhar. Saıdaǵy toǵaıdyń ishi qara kóleńke, salqyn lepten sergip sala berdik. Qandy aǵash pen terekter japyraǵynyń arasynan kún sáýlesi sebezgileıdi. «Qyryqqulaq saıdyń syrtyn­da­ǵy qyryq kún shildede ıisi murnyńdy jaryp, basyńdy aınaldyratyn jýsannyń kúnin kórse ne ister edi, zamandasy dınozavrdyń artynan keter me edi, ystyqqa shydamaı?» degen oıdyń qalbalaqtap kele qalýyna Ermektiń «paporotnık bizdiń aýyl­da Iýra dáýirinen beri ósedi» degen ázili sebep bolǵandaı. Rasynda 400 mıllıondaı jyl buryn Mezozoı dáýiriniń Trıas pen Bor kezeńi arasyndaǵy 199 mıllıon jyldan 145 mıllıon jylǵa deıin sozylǵan Iýra kezeńinde alyp paporotnıkter paıda bolǵanyn aıtady ǵalymdar. Al Qusmuryndaǵy qyryqqulaqtyń Iýra kezeńine qatysy bar ma?
– Iýra dáýirindegi paporotnıkter joıylyp ketken. Al onyń Qusmuryndaǵy attasy muz basýynan keıingi Golosen, ıaǵnı jańa geologııalyq dáýirde paıda bolǵan ósimdikter. Tek Qusmuryn ǵana emes, bizdiń óńirde muzdyqtan keıin taıga bolǵan, bul ósimdik sol qalyń jynys – taıganyń jurnaǵy, kóneniń kózi, – deıdi bıolog Andreı Andrıýshenko. Paporotnık Qostanaı óńirinde jyra-saıly Denısov aýdanynda da ósedi, biraq jurnaq dese jurnaqtaı bolyp, kóleńkeli aǵashy, ylǵaly mol az ǵana saılarda kezdesedi. Novopavlov aýylynyń turǵyndary bul ósimdiktiń kóshetin esiginiń aldyna, qumyraǵa otyrǵyzyp kórgen eken, óspepti. Osylaı bola tura, paporotnık «Qyzyl kitapqa» enbegen.
– «Qyzyl kitapqa» kirmegen sebebi bar. Paporotnık kórshi Chelıabi oblysynyń soltústigine qaraı jaqsy ósedi, sırek ósim­dikke jatpaıdy. Taıgaǵa ja­qyn­daǵan saıyn odan aıaq alyp júr­gisiz. Al ózimizdiń óńirlik «Qyzyl kitap» shyǵarylsa, soǵan engizýge bolar, – deıdi Andreı.

Qazir qyryqqulaqtyń jer júzi boıynsha on myńnan asa túri bar kórinedi. Qusmuryndaǵy qyryqqulaq solardyń taıgadan tikeleı qalǵan kónekózderiniń biri shyǵar-aý?

Qostanaı oblysy,
Áýlıekól aýdany