Turaqty energetıka – ǵalamshar bolashaǵy

Beısenbi, 30 mamyr 2013 2:20

Adamzatty tolǵandyryp otyrǵan kókeıkesti problemalardy kún tártibine shyǵaratyn Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) sarapshylardyń moıyndaýynsha, mańyzdy jahandyq únqatysý alańyna aınaldy. Sondyqtan, jahandyq energetıkalyq qaýipsizdik máselesiniń kúni keshe ótken VI Astana ekonomıkalyq forýmynyń kún tártibinen erekshe oryn alýy da zańdy.

Beısenbi, 30 mamyr 2013 2:20

Adamzatty tolǵandyryp otyrǵan kókeıkesti problemalardy kún tártibine shyǵaratyn Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) sarapshylardyń moıyndaýynsha, mańyzdy jahandyq únqatysý alańyna aınaldy. Sondyqtan, jahandyq energetıkalyq qaýipsizdik máselesiniń kúni keshe ótken VI Astana ekonomıkalyq forýmynyń kún tártibinen erekshe oryn alýy da zańdy. Osyǵan baılanysty, VI AEF sheńberinde Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi men Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi uıymdastyrǵan «Indýstrııalyq revolıýsııa – «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý» atty halyqaralyq sessııanyń spıkeri, Ortalyq Azııa boıynsha Kembrıdj forýmynyń tóraǵasy, Kembrıdj-Qazaqstan ortalyǵynyń dırektory Sıdhart SAKSENDI áńgimege tartqan edik.

– VI Astana ekono­mı­ka­lyq forýmynyń bıyl­ǵy jyly eki sessııasy qata­rynan
EKS­PO-2017 Ha­lyq­ara­lyq maman­­dan­dyrylǵan kór­mesine ar­­nal­dy. Atap aıtqan­da, sessııa­­lar­d­yń kún tárti­binde turaqty ener­getıka­lyq bolashaqqa kóshýdiń múmkindikteri men kedergileri, sonymen birge «jasyl» ekono­mıkaǵa kóshý máseleleri qaral­dy. Osyǵan baılanysty, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý barysynda memleket úshin qandaı múmkindikter men táýekelder týyndaıdy?
– Eń aldymen, Qazaqstandy jáne el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń komandasyn EKSPO kórmesin ótkizý quqyǵy sarapqa salynǵan halyq­aralyq baıqaýda qol jetkizgen úlken jeńisimen quttyqtaǵym keledi. Bul jeńis Qazaqstannyń álemdegi bedeldi de jetekshi, damýshy memleket ekendigin kórsetti. Oǵan álemdik qaýymdastyqtyń sizderdiń elderińiz úshin biraýyzdan daýys bergendigi dálel bolsa kerek. Ekinshi jaǵynan, biz, Ortalyq Azııadaǵy Kembrıdj forýmy osy bir halyqaralyq básekede basynan bastap Qazaqstanǵa qoldaý kórsetkenimizdi maqtan tutamyz.
EKSPO-2017 Qazaqstan úshin «jasyl» ekonomıkany damytýǵa betburys jasaǵan el ekenin búkil álem aldynda dáleldeýge zor múmkindik beredi. Sonymen birge, Qazaqstan osy bir álemdik kórme arqyly dúnıe júzine «jasyl» ekonomıkanyń tıimdiligin dáleldeıdi. Bul sonymen birge, Qazaqstan Prezıdentiniń G-Global bastamasymen de tyǵyz astasyp jatyr. Osy bir halyqaralyq úlken sharany oıdaǵydaı ótkizý maqsatynda qazaqstandyqtarǵa Kembrıdj ýnıversıteti barynsha qoldaý kórsetetin bolady.
– EKSPO-2017-niń taqyryby – «Bolashaqtyń energııasy». Siz «turaqty energetıkalyq bolashaq» degendi qalaı túsi­nesiz? Búkil álem úshin bul máse­le­niń mańyzdylyǵy nede?
– Búgingi tańda turaqty energetıka jahandyq mańyzdy máseleniń birine aınaldy. EKSPO-2017-niń arqasynda Qazaqstan búkil adamzat úshin mańyzdy bolyp otyrǵan osy máseleni nasıhattaýshylardyń kóshbasshysy bolyp otyr.
Turaqty energetıka degenimiz, qarapaıym másele emes. Onyń árbir memleket úshin ártúrli ma­ńyzy bar. Birqatar aımaqtar úshin bul – munaı-hımııa shıkiza­tyn­syz óndirilgen elektr energııasy bol­sa, ekinshi bir aımaq úshin bul – adamdardyń qalypty ómiri men jumys isteýine qajetti azyq-túlik qaýipsizdigi bolýy múmkin. Álemniń ártúrli óńirlerindegi turaqty ener­getıka bizdiń jabdyqtaý júıe­si qaǵıdattaryn qanshalyqty du­rys qoldana alýymyzǵa baılanysty.
Qazaqstan óziniń tabıǵı jáne tarıhı erekshelikterine baı­lanysty bul máselede ozyq úlgi­lerdi kórsete alady. Bul el energetıkalyq shıkizat kózde­rine baı bolǵandyqtan, ener­getı­kalyq turaqtylyqtyń ınno­va­sııalyq sheshimderin tabýda zor múmkindikterge ıe. Kóshpen­dilerdiń baı murasyn jańa jaǵ­daıǵa beıimdeı otyryp, aldaǵy EKSPO-2017 kórmesiniń aıasynda álemdik energetıkanyń tolǵaqty túıinderin sheshýden Qazaqstan jańa bıikterden kóri­netindigi sózsiz. Kembrıdjdegi biz­diń zert­hanamyz turaqty ener­getı­ka máselesin ornyqtyrý maqsatynda úlken zertteýler júrgizedi. Osyǵan baılanysty, biz EKSPO-2017 kórmesin ótkizýge ózimizdiń ólsheýsiz úlesimizdi qosatyn bolamyz.
– «Bolashaqtyń energııasyna» kóshý arqyly biz aldaǵy ýaqytta ózimizdiń ómirimizdi qalaı ózgerte alamyz?
– Bolashaqtyń energııasy bul – búkil ǵalamshardyń bolashaǵy. Biz qalaısha ómir súremiz, jumys isteımiz, qalaı tamaqtanamyz jáne qalaı tynystaımyz – mine, osynyń bári energııa tutyný kólemine tikeleı baılanysty. Sondyqtan, energetıka bolashaǵy jańa nemese jańǵyrtylǵan qýat kózderin ashýǵa ǵana emes, sonymen birge, biz qandaı ómir turmysyn qalaıtyndyǵymyzǵa da tikeleı baılanysty. Eger biz barynsha tıimdi ómir tásili men formasyn tańdap ala bilmesek, onda biz kúnderdiń-kúninde dınozavr­lar sııaqty jer betinen joǵalyp ketýimiz múmkin. Búgingi dástúrli energetıkalyq qýat kózderiniń azaıyp bara jatqandyǵy da bolashaq úshin asa táýekeldi qubylystardyń biri.
– «Jasyl» tehnologııalar mol qarjy salýdy qajet etedi. Osyǵan baılanysty, bul tehnologııamen jumys isteıtin kásiporyndar ózin-ózi aqtaı ma, olardyń paıdasy qanshalyqty?
– XX ǵasyrdyń ǵylymı mate­rıaldarynyń negizi elektrondy ónerkásiptiń turaqtylyǵyna súıendi. Bul sala qoǵam úshin ólsheýsiz artyqshylyqtar ákeldi jáne onyń áleýeti áli tolyq sar­qylyp bitken joq. Bul progrestiń negizi osydan 50 jyl buryn bastalǵan fızıka salasyndaǵy tamasha zertteýlerge baılanys­ty bolǵandyǵyn atap kórsetken jón. Solaı bola tursa da, XXI ǵasyr úshin negizgi mindetter – bizdiń bolashaǵymyzdy joǵary dárejege kóterýge jaǵdaı jasaıtyn ǵylymda jańa jetistikter ashý jáne jańa tehnologııalardy óndiriske engizý. Osyǵan baılanys­ty nanotehnologııa salasyndaǵy jańa ǵylymı izdenister jańa qurylymdardy qurýǵa baılanys­ty bolýy kerek. Energetıka salasynda kún batareıalaryn, jylý elementterin, jeńil qurylymdyq materıaldar, sýdy tazalaý jáne sýytý óndiristeri barynsha óriste­tilýi kerek. Bolashaqta energııany qaıta qurý úshin qajetti óndiris óristeýi kerek.
– Qazaqstan tarapy úshin EKSPO kórmesin ótkizýge da­ıyndyq jáne «Bolashaqtyń energııasy» atty kórme taqy­ry­­byn ashý barysynda qandaı máseleler mańyzdy dep oı­laısyz?
– Bul rette Qazaqstan Prezı­den­­­­ti Nursultan Nazarbaevtyń «ja­syl» ekonomıkaǵa kóshý jónindegi bas­tamasyn barynsha qoldap, is júzi­ne asyra alatyn tuǵyrly seriktestermen barynsha tyǵyz baılanys jasaý qajet. Osy oraıdan kelgende Qazaqstannyń energetıkalyq salasyn damytý úshin EKSPO-2017 sheshýshi ról oınaıdy.
Bolashaq degenimiz bul – «jasyl» jáne dástúrli tehno­­lo­gııalardyń sıntezi. Qazaq­stannyń tabıǵı shıkizat baılyǵy jáne Kembrıdj ýnıversıtetiniń ǵyly­mı áleýeti Qytaı, Reseı, tipti, AQSh úshin qajetti energııany óndirý jáne tutyný salasynda tóń­keris jasaýǵa múmkindik beredi. Osy retten kelgende, Qazaqstan bul paradıgmanyń ortasynda she­shýshi oryn alady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».