Ol shyn mánindede qazirgi qazaq ánshileriniń atasy deýge bolatyn aıtýly tulǵa. О́ziniń bútkil sanaly ǵumyryn ult ónerin zerdeleýge, ony órkendetýge, damytýǵa arnaǵan adam. Halqymyzdyń óneri men mádenıetiniń tarıhyn tereń biletin sanaýly sańlaqtardyń biri.
Ulttyq ónerdi nasıhattaýǵa búkil ǵumyryn arnaǵan ǵalym ne bir qıly jol, qııan soqpaqtardan ótti. Keshegi el basyna kún týǵan, er etigimen sý keship, at aýyzdyǵymen sý ishken qıyn-qystaý zamanda nebir qandy joryqtardy basynan ótkerdi. Basqasyn bylaı qoıǵanda ol bolashaq urpaqtyń baqyty úshin, eldiń erteńgi tynyshtyǵy úshin bir aıaǵyn maıdan dalasynda qaldyrdy. Qos shyraǵynyń birin jáne berip qaıtty.
Soǵysqa deıingi 1940-1941 jyldary Beken aǵa Máskeýdegi P.Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııanyń án fakýltetiniń daıyndyq kýrsynyń birinshi jylyn aıaqtaǵan eken. Sol qarsańda soǵys bastalyp ketedi de nebári on segiz jasqa tolar-tolmastan maıdanǵa attanady. Soǵystan soń ol oqýyn Almaty konservatorııasynda jalǵastyryp, atalǵan oqý ornyn qazaq radıosynda ánshi bolyp jumys isteı júrip, 1951 jyly bitiredi. Budan keıingi ýaqytta Beken aǵa ustazdyq qyzmetke oıysyp, ózi oqyǵan oqý ornynda sabaq beredi. Osydan 1957 jyly konservatorıanyń án fakýltetiniń kafedra meńgerýshisi bolyp, 1973 jyly pedagogtar arasynda tuńǵysh professor atanady. Minekı, baıqap otyrǵandaryńyzdaı, shalǵaıdaǵy Shubartaýda (Beken Bákenuly 1923 jyldyń 9 maıynda burynǵy Semeı oblysy Shubartaý aýdanynyń Baıqoshqar aýylynyń «Birbet» degen jerinde dúnıege kelgen) týyp, óziniń eren eńbekqorlyǵy, erekshe izdenimpazdyǵy, keremet qajyrlylyǵymen osyndaı dárejege jetken. Osy tusta myna bir jaǵdaıdy da el nazaryn aýdara aıta ketken jón dep oılaımyn. Beken aǵa konservtorııanyń án fakýltetiniń kafedra meńgerýshisi qyzmetin bir emes, eki emes, tipti bes, on jyl emes, baqandaı qyryq bes jyl boıyna úzbeı atqarypty. Bul da Bekeńdeı aǵanyń elden erek tulǵa ekendigin kórsetse kerek.
Baıqap otyrǵandaryńyzdaı, onyń shyǵarmashylyq eńbek joly óner adamy bolsam dep armandaıtyn árbir jas talapqa úlgi, ónenge bolarlyqtaı. Ol qazaq ánderimen qatar orys klassıkteri men shetel kompozıtorlarynyń án-romanstaryn sheber oryndaýshylardyń biri. Beken aǵanyń oryndaýyndaǵy ózimiz sahnalardan jıi estigen M.Tólebaevtyń «Tos meni, tos» (óleńi Asqar Lekerovtiki), «Kesteli oramal» (óleńi N.Baımuqamedovtiki), Abaı óleńine jazylǵan «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» romanstary, «Qazaqstan ottary» (óleńi N.Shákenovtiki) kantatasy talǵamy bıik tyńdarmanyn erekshe áserge bólegen óner týyndylary ekenin atap aıtýǵa tıispiz. Ári bul óner týyndylary tabıǵaty erek ánshiniń joǵary bilimin, daýys dıapozonynyń erekshe keńdigin tanytty.
Osy rette Beken aǵanyń 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq óneriniń on kúndiginde ulttyq hordy bastap, jeke daýysta asqaqtata án shyrqaǵan sáti kózi tiri kórermenniń áli kúnge esinde bolar. Ol qazaq ónerpazdary Kreml saraıynyń keńistigin dúrildetken bir sát bolatyn. Kórgen de armanda, kórmegen de armanda, sol bir ónerdiń aıtýly on kúndiginde maıdanger ánshi Beken Bákenuly máskeýlikterge qazaq án óneriniń tańǵajaıyp keremetin tanytqan edi.
Jalpy, Beken Bákenulynyń jarty ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylǵan ónegeli óner jolynda ulaǵatty ustazdyǵymen daralanatyn tulǵadan tálim alǵan qazaq balasy qanshama deseńizshi. Olardyń qatarynda KSRO halyq ártisi T.Seıtalıev, Qazaqstannyń halyq ártisteri M.Musabaev, N.Qarajigitov, B.Beısenov, K.Baqtaev, Z.Qoıshybaeva tárizdi aıtýly óner adamdary bar. Osynaý tarlan talanttardyń qataryn Ǵ.Esimov, N.Úsenbaeva, Sh.Ábilov, J.Baqtaı, U.Kenjebekov, M.Shalabev, Ǵ.Ábildaev, D.Haırýllın, A.Beısembekov, R.Symaılova, R.Jumadilova, M.Shotbaev syndy basqa da kóptegen talantty tolqyndar tolyqtyra túsedi.
Osy rette Otany, eli ánshige ár kezderde laıyqty baǵasyn berdi, ardaqtap, qurmetteı bildi. Ol týraly aıtar bolsaq, Beken aǵamyz KSRO-nyń kezinde «Lenın» ordeniniń, 1-shi jáne 2-shi dárejeli «Uly Otan soǵysy», «Eńbek dańqy», «Qurmet belgisi» ordenderimen marapattalypty. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde «Otan» ordeniniń ıegeri atanypty. Bul joǵary nagradany Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev erekshe qurmetpen óz qolymen tabystaǵan.
Kózi tirisinde Beken aǵamen eldegi etene aralasqan baýyrlarynyń biri boldym desem, ony eshkim de joqqa shyǵara qoımas.
Kezdesken saıyn eldi, jerdi eske alyp, aýyldastarynyń hal-jaǵdaıyn surap, tilekshi bolyp otyratyn. Aýyldyń amandyǵyn, jańalyǵyn estigende júzi nurlanyp, balasha qýanatyn. Sondaı sátterde «Birbette», «Baıqoshqar», «Baqanastyń» boıynda asyr salyp ótken balalyq kúnderin esine alatyn.
Jalpy, Beken aǵanyń aıtýly ánshi bolýyna anasy Qanymbalanyń kóp yqpaly bolǵan kórinedi. Iá, marqumnyń anasy Qanymbala ájemiz óresi bıik ónerdiń adamy edi degendi eski kózderdiń talaıynyń aýzynan estigenimiz bar. Sol úlkenderdiń aıtýynsha, «Baqanas» pen «Daǵandyel» dep atalatyn osy Shubartaý óńirin mekendegen eki bolys eldiń qandaıda bir qyzyqtary Qanymbala ájemizsiz ótpeıdi eken. Odan buryn eshkim án bastamaıtyn kórinedi. Tipti keıbir ataǵy alysqa ketken adamdardyń dýman-toılarynda Qanymbala ájemizge aldyn ala habar aıtylyp, ony arnaıy qos atpen nemese jer tarpyǵan tulparlar parlap jegilgen páýeskemen aldyrtady eken deıtin olar. Halqy dál osylaı alaqanyna salyp áspettep, qurmettegen Qanymbala ájemiz uzaq jasap Beken aǵanyń ónerdiń bıik shyńynan kórinýine birden-bir qamqorshy bolypty. Sol jolǵa bar peıil-yqylasyn arnapty.
Beken aǵanyń otbasy, ata-anasy, beldeýde buzaý qalmaǵan qyzyl sıraq ashtyq jaılaǵan náýbat ýaqyttan keıingi 1936 jyldary belgisiz sebeptermen Qaraǵandy jaqqa qonys aýdarady. Ol bir barsha jurt jaqsy biletin el kúńirene kúızelgen, zııalylary qýǵyn-súrgin ushyraǵan, aýyrtpalyǵy mol alasapyran jyldar edi ǵoı. Qarpaıym momyn sharýa ákesi (Báken negizi Bekenniń atasynyń aty. О́ziniń týǵan ákesiniń aty Jylysbaı. Ákeli-balaly eki adamnyń attarynyń bulaısha aýysýynyń da belgili bir sebepteri bolǵan bolar. Ol jaǵy beımálim.) sol jyldarda aýpartkomnyń birinshi hatshysynyń atshysy, kóshiri bolypty. Bálkim sol birinshi basshynyń yqpaly da bolǵan bolar. Qalaıda bir jyldaı Qaraǵandy jaqtyń dámin tatqan olar Semeıge qaıtyp oralǵan. Turmystyń aýyr taýqymetinen ata-anasy Bekendi Semeıdegi mektep ınternatyna oqýǵa bergen. Sonda oqyp júrgeninde mekteptiń kórkemónerpazdar úıirmesine qatynasyp kózge túsken Beken aǵamyz Semeıden úzdik shyǵyp, Almatyda ótken pıonerler arasyndaǵy respýblıkalyq baıqaýǵa qatysady. Sol baıqaýda mamandar nazaryna ilikken Beken aǵanyń óner adamy bolýyna jarqyn jol ashylady. О́ıtkeni ol respýblıkalyq baıqaýdyń jeńimpazy atanyp, bas júldesine ıe bolady. Aqyry mektep bitirisimen Máskeýden biraq shyǵady.
Sol ketkennen mol ketken Beken aǵa týǵan jeri Shubartaýǵa araǵa tabandatqan qyryq jyl salyp oralǵan edi. Bala kezinde ketip, azamat kezinde oralǵan perezentin el de, jer de saǵynyp qalǵandaı. Ol kezde ataq-dańqy aspandap turǵan jerlesterin shubartaýlyqtar han kóterip qarsy alǵan-dy. Onyń júzin kórý, qasynda otyryp sózin estý jerlesteri úshin erekshe bir ǵanıbet. Asqaqtaǵan ánderin tyńdaý romantıkaǵa toly odan da keremet oqıǵa boldy. Ýaqyt, taǵdyr alshaqtatqan el men onyń perzenti odan keıingi kezde jıi kezdesip, júzdesip turdy.
Aýdandar irilendirilgen tusta Beken aǵanyń elge sapary taǵy da sırep qalǵandaı boldy. Sony eskergen aýdan basshylyǵy seksenniń seńgirine shyqqan aǵany qurmettep, Aıagózge kelip,
aýdan jurtshylyǵynyń aldyna shyǵyp, shyǵarmashylyq esep berip, óner kórsetip qaıtýyn ótingen-di. Beken aǵamyz aýdan basshylarynyń shaqyrtýyn qabyl alyp, keldi. Ol 2012 jyldyń tamyz aıy bolatyn. Aýdan mádenıetiniń qara shańyraǵy aýdandyq Qozy Kórpesh – Baıan sulý atyndyǵy mádenıet saraıynyń sahnasynda ónersúıgish jurtshylyqtyń aldynda án shyrqady. Kórermen qaýym seksenniń seńgirindegi ánshi jerlesteriniń ónerine úlken rızashylyqpen qol soqty.
Sol kúnderde Beken aǵaǵa taǵy da qolqa salyndy. О́skemen qalasynda ótetin aýdan kúnine qatynasyp qaıtýy ótinildi. Beken aǵamyz bul usynysty da qabyl aldy. Sóıtip ataq-dańqy álem ónerine tanymal ánshilerdiń atasy tek aýdanda ǵana emes, aýdan kórkemónerpazdarynyń О́skemendegi ónerine qoldaý kórsetip, takappar da talǵamy bıik óskemendikterdiń aldynda da án shyrqaǵan edi. О́ner dese ishken asyn jerge qoıatyn jurtshylyqtyń sondaǵy óner tarlanyna degen qurmeti men qoshemeti kúni keshegideı kóz aldymda.
Mine, osyndaı el dese baladaı elpektep turatyn Beken aǵadaı óner maıtalmanynyń mynaý pánı jalǵannan ozǵanyna birshama ýaqyt ótse de, kúndelikti kúıbeń tirshilikpen júrip, ol týraly oılar tolǵap, osy bir naǵyz óner qaıratkeriniń atyn el esinde máńgi qaldyrý maqsatyn alǵa tartqan birde-bir maqala jazbappyz. Bul endi bizdiń toıǵanǵa máz toǵysharlyǵymyzdan bolsa kerek. Áıtpese qolda bar altynnyń qadirin biler edik. Ony óskeleń urpaqqa ónege etip júrer edik. Degenmen qazaqta «Eshten kesh jaqsy» degen de sóz bar. Osy oraıda el maqtanyshy Beken Bákenuly Jylysbaevtyń atyn berýge bolatyn mádenı oryndarymyz da barshylyq. Solardyń biri ári biregeı laıyqtysy aýdandyq óner mektebi deýge bolady.
Al endi Beken aǵanyń atyn beretin oryn óziniń týǵan aýylynda da bar. Ol – Keńes odaǵynyń kelmeske ketkenine otyz jyl ótse de, oryssha qoıylǵan ataýy ózgermeı kele jatqan osyndaǵy «Gornyı» dep atalatyn orta mekteptiń ataýy. «Estimegen elde kóp» degendeı qaımaǵy buzylmaǵan qazaq aýylynda budan ótken soraqylyq bolsyn ba?! «Kórmes túıeni de kórmes» demekshi, kózge shyqqan súıeldeı bolyp kele jatqan osy ataýdy ózgertpeı otyrǵan atqa minerlerge ne deýge bolady?! Ony aýystyratyn laıyqty tulǵalar da bar. Bar bolǵanda qandaı deseńizdershi! Abaıdyń aqyn shákirtteriniń biri, áıgili ánshi, aqyn, kompozıtor Ýáıis Shondybaıuly kimnen kem?! Abaı óz zamanynda aıtqyshtyǵyn, sózden ustatpas utqyrlyǵyn erekshe baǵalap, «Kereıdiń qyzyl jeli» dep ataǵan Begesh sheshen she? Muqtar Maǵaýındeı zamanymyzdyń zańǵar jazýshysynyń «Alasapyran» atalatyn romanyndaǵy keıipkerlerdiń biri, esimi óz kezinde elge málim bolǵan Toman bı taǵy bar. Qara halyqta kiná joq, bılik tizginin ustaǵan ákimqaralarǵa osylardyń bárin aıtty. Alaıda, kóp jaǵdaıda kóz aldarynan alysty kóre bermeıtin atqa mingen aǵaıyndarymyz olardyń birde-birin qup kórmegen.
Qurmetti oqyrman qaýym, aqyry aıtqannan keıin kóńildegimizdi irkip qalmaı arylyp, sarqyp aıtqandy jón kórip otyrmyn. Bul rette Beken Bákenuly syndy biregeı azamatqa mektepterdiń ǵana atyn berýmen shektelip qalmaı oblys ortalyǵy О́skemen men Beken aǵanyń ózi oqyǵan Semeı qalasyndaǵy kórnekti kóshelerge onyń esimin bergenniń de esh artyqtyǵy bolmas edi. Onyń qazaq ónerine sińirgen osyndaı eńbegi, memlekettik jáne qoǵamdyq jumysqa besene qatysqan qaıratkerligi, el qorǵaýdaǵy eresen erligi soǵan ábden laıyq. Ony tıisti oryndardyń tizginin ustaǵan laýazymdy azamattar aqyl tarazysyna sala jatar dep oılaımyz.
Aqash KО́KSEGENOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Aıagóz
