Kraýdsorsıng – qoǵammen dıalog ornatý quraly

Jańa stıl memlekettik bas­qarýǵa bızneste synalǵan ozyq tá­silderdi alyp keldi. Memleket kóp­tegen jaýapkershilikterin kási­bı azamattyq sektormen bó­lisýdi keńeıtti. Úkimettik qu­rylymdar ashyqtyq pen esep­tilikke basa nazar aýdardy. Mem­lekettik bas­qarýdyń, qyzmet kórsetýdiń jáne qoǵammen baı­lanystyń tıim­­diligin arttyrý úshin qazirgi zamanǵy tehnologııa­lar keńinen qoldanyla bastady.

Jańa reformalar tolqyny memlekettik basqarý tásilderin de túbegeıli ózgertti. Burynǵy «ti­ginen» basqarýdyń orny­na «kóldeneń» basqarý tásilderi kóp­tep endi. Eldiń ıgiligi úshin memleket pen azamattyq sektor áripteske aınaldy. «Úkimet eń ádiletti ári tıimdi sheshim qabyldaýshy» degen senimge qurylǵan postýlat «halyqtyń pikiri eskerilmeı qa­byldanǵan sheshimder ádiletsiz ári tur­laýsyz» dep ózgerdi. Son­dyq­tan «kóldeneń» tásilder aza­mattardy sheshim qabyldaý pro­sesine keńinen qatystyrýdy kózdeıtin keńesýshi demokratııa quraldaryn qoldana bas­tady. Qoǵammen keń kólemdi dıalog ornatýdyń jańa quraly retinde kópshiliktiń aqyl-oıyn júıelep, bir arnaǵa túıistirýge qaýqarly Crowdsourcing jáne Collaboration (Kraýdsorsıng jáne Yntymaqtastyq) ınstıtýttary paıda boldy.

Bul quraldar ózekti máseleni sheshýde ujymdyq ıntellekti paıdalanýǵa baǵyttalǵan. Mun­daı tásilder sheshim qabyl­daýshyǵa ashyq arnalar arqyly jeke adamdardan, sarapshylardan kelip túsetin kreatıvti ıdeıalar men bilimniń artyqshylyqtaryn bas­qarýda qoldanýdy kózdeıdi. Osy arqyly eń tıimdi jáne kóp­shiliktiń qatysýymen qabyl­danǵan sheshimderdi jasaqtaýǵa jol ashyldy.

Budan bólek, qoǵamnyń she­shimderdi jasaýǵa qatysýy ony iske asyrýdyń da tıimdiligin arttyra tústi. Basqarýda psıho­logııalyq tásilderdi qoldaný jó­nindegi eńbegi úshin 2002 jyly No­bel syılyǵyn ıelengen ame­rıkalyq ǵalym D.Kaneman she­shimder jasaý kezinde adamdarmen keńesý, olardyń qabyldanǵan she­mimderge yqylasyn art­tyratynyn, nátıjesinde ónim­dilik pen tıimdilik artatynyn dáleldegen.

О́kiletti demokratııanyń daǵdarysy

Belgili oıshyl Iý.Habermas ótken ǵasyrdyń sońynda keńes­shilik nemese delıberatıvti demo­kratııa teorııasyn usyndy. Bul tujyrymǵa sáıkes, qazirgi memleketter tájirıbesinde dás­túrli demokratııalyq ınstıtýt­tar (saılaý, referendým, sóz bostandyǵy jáne t.b.) bılik pen qoǵam ara­syndaǵy aýyzbirshilikti teń etip ustap otyrý úshin jetkiliksiz. Tıi­sinshe, azamattyq sana damy­ǵan qoǵamda demokratııalyq ıns­tıtýttardy keńesshilik demo­kra­­­tııanyń saıası-kommýnıkasııa quraldarymen demep otyrý qa­jet. Al búgingideı ashyq jáne aqparattyq qoǵamda dástúrli ıns­tıtýttar keńesshilik demokra­tııa quraldarynyń kómeginsiz daǵdarysqa urynýy ábden múmkin.

Bulaı deıtinimiz, qazirgi jaǵ­daıda saılaý nemese basqa da demokratııalyq prosedýralar ar­qyly saıasatkerge berilgen senim kredıti, eger ony ekijaqty aqparat arnalarymen turaqty túrde tolyqtyryp otyrmasa, tez taýsylady.

Sondyqtan bılik ókilderine turaqty túrde, tipti onlaın re­jimde saılaýshylarmen aqpa­rattyq qarym-qatynasta bolý, keńesip otyrý, ózekti suraq­tardy tal­qyǵa salý, árip­testik ornatý qajet. Mun­daıda azamattyq basta­malarǵa erekshe kóńil bólip, sheshim qabyldaý prosesinde qoǵamdyq pikirdi eskerip otyrý mańyzdy. Saıyp kelgende, keńestik demokratııa quraldary ashyq qoǵamda saıasatkerler men saılaýshylar arasynda saılaý kezeńderinen tys kezde paıda bolatyn saıası kommýnıkasııalyq alshaqtyqtyń ornyn toltyrýshy tetik rólin atqarady.

Osy oraıda joǵaryda aıtyl­ǵan talaptarǵa saı keletin kraýd­sorsıng alańdary men IT tehnologııalar keńestik demo­kratııanyń qazirgi zamanǵy qu­raldary rólin atqara alady. Bular qoǵamdyq pikirdi júıelep, iske jaratýdyń basqa joldarynan oq boıy ozyq qasıetterge ıe.

Kraýdsorsıng alańdary ujymdyq ıntellekti paıdalaný quraly

Kraýdsorsıng (crowdsourcing – kópshiliktiń áleýetin paıdalaný) alańdary qoǵammen kólemdi dıalog ornatýdyń jańa úlgisi bola alady. Qoǵamdyq dıalogta kraýdsorsıngti qoldaný sa­lys­­tyrmaly túrde sońǵy tásil­­derdiń biri. Konsensýsqa baǵyt­talǵan dástúrli dıalog alańda­ryna qaraǵanda, ol birneshe artyqshylyqtarǵa ıe. Birinshiden, kraýdsorsıng kommýnıkasııalyq keder­gilerdi joıady, ol qatysý­shylardy bólmesten, keńinen tartý (inclusion and diversity) qaǵıdasyna negizdelgen. Munda qatysýshylarǵa eshbir talap qoıylmaıdy, jasandy kedergiler jasalmaıdy. Ekinshiden, kraýd­sorsıng alańdary kóterilgen suraqtyń sheshimine novatorlyq kózqaraspen qaraýǵa negizdeledi. Mundaı alańdarda atqarylǵan jumystar týraly esepter tyń­dalmaıdy, kerisinshe qaty­sýshylardyń usynystary tyńda­lady, olardan usynylǵan jobany talqylap, odan ári jetildire túsý suralady. Úshinshiden, kraýdsorsıng alańdarynda ınnovasııalyq ıdeıalar jarysqa túsedi. Osy ar­qyly qatysýshylardy jańa­shyldyqqa, alǵa qaraı júrýge úıretedi. Tórtinshiden, ujymdyq ıntellekti ortaq maqsattardy she­shýge baǵyttalyp, kraýdsorsıng alańdary qatysýshylardyń múddelerin biriktiretin sheshim­derdi, jobalardy anyq­taıdy.

Mundaı alańdardy qala, aýda­n, aýyl deńgeılerinde damytý neǵurlym tıimdi. Al iri eldi mekenderde qatysýshylardy kóbirek tartý úshin qazirgi zamanǵy aqpa­rattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy paıdalanýǵa bolady.

Eń bastysy, mundaı alańdardy qurýda qoǵammen baılanysty uıymdastyrýdyń dástúrli tásil­derinen, onyń ishinde memle­kettik organdar janynan qoǵam­dyq keńesterdi qurý kezinde qol­danylǵan tásilderden bas tartý erekshe mańyzdy. Kraýdsorsıng alańdarynyń qyzmeti shekten tys rettelmeýi kerek. Olardyń jumysyn retteıtin zań nemese úkimet qaýlysyn qabyldaýdyń qajeti joq. Eriktilik jáne jańa­shyldyq jaǵdaıynda kraýdsorsıng moderatorlary oǵan qatysýshylarmen birge mundaı pikir alańdarynyń ońtaıly ju­mys tártibin anyqtaǵany jón. Aıtpaǵymyz, qoǵamdyq pikir kraýdsorsıng alańdarynda orta­ly­qtyń nusqaýymen emes, jurt­shylyqtyń ózara qarym-qatynas mádenıeti negizinde qurylyp, damýy tıis.

 Elektrondy úkimetti tıisti deńgeıde túsinip júrmiz be?

Sońǵy onjyldyqta oryn alǵan sıfrly revolıýsııa nátı­jesinde IT tehnologııalardyń ómi­­ri­mizge yqpaly erekshe qar­qyn­­men ósýde. Ol jeke jáne kási­bı salalarda adam ómiriniń ajyra­ǵysyz bóligine aınalýda. Sıfrly quraldar memlekettik qatynastardyń kóptegen túrlerin elektrondy nusqaǵa kóshirip, mem­lekettik basqarýǵa da tereńinen endi.

IT tehnologııalar múmkindigi kún saıyn keńeıýde. Birinshiden, qazirgi jelilik arhıtektýra nemese joǵary deńgeıdegi sıfrly ıntegrasııa azamattar men úkimet arasyndaǵy kommýnıkasııalyq kedergilerdi joıýǵa jol ashty. Ekinshiden, derekterdi ıntellektýaldy taldaý tehnologııalary (data mining) adam mıynyń múmkin­dik­terinen tys kóp kólem­degi má­tin­dik, foto jáne vıdeo mate­rıaldardy jedel óńdeý múmkin­dikterine ıe boldy.

Sondyqtan búgingi elektrondy úkimetti memlekettik qyzmet kórsetý quraly ǵana emes, memleket pen azamattardy tikeleı baılanystyrýshy júıe dep túsiný qajet. Kóptegen memleketterde sıfrly quraldar azamattardyń sheshim qabyldaý prosesine keńinen qatysýyna jol ashatyn konstrýktıvti arna retinde tıimdi qoldanyla bastady. Osy arqyly jańa tehnologııalar bılik pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy keń kólemdi teńgerimdi dıalogqa úles qosýda.

Osy oraıda, úshinshi tolqyn e-gov quraldary memleket úshin qolaıly (government-centred) platformadan bas tartyp, azamattar úshin ońtaıly (citizen-centred) platformaǵa basymdyq berýde. Nátıjesinde, kóptegen elderde azamattarǵa edáýir ókilettik beretin e-democracy (elektrondy demokratııa) portaldary paıda boldy. Máselen, Horvatııanyń «e-Savjetovanja» úkimettik portaly azamattarmen keńinen keńesýge baǵyttalǵan. Munda azamattar úkimet usynǵan jobalarǵa óz pikir­lerin bildire alady. Barlyq talqylaýlar ashyq, ınteraktıvti jáne jarııa túrde júredi. Uly­brıtanııa parlamentiniń veb-saıty azamattarǵa elektrondy petısııa jarııalaýǵa múmkindik beredi. Kez kelgen azamat úkimet­ten qoǵamdyq ózekti dep sanaıtyn másele boıyn­sha sharalar qabyldaýdy talap ete alady. On myń qoldaý jınaǵan petısııa úkimette, al júz myń qoldaýǵa ıe bolǵany parlamentte qaralýy tıis. Osyndaı petısııalar negi­zinde zańdar qabyldanyp, saıasat ózgergen mysaldar jetkilikti. Árıne, mundaı petısııalar jarııalanbas buryn tekserilip otyrady. Olarǵa qatań talaptar belgilengen. Aıtalyq, bireýdiń ar-namysyn qorlaıtyn nemese sotta qaralýy tıis is boıyn­sha petısııaǵa jol berilmeıdi. Al Oń­tústik Koreıadaǵy «e-people» portaly azamattardyń aryz-sha­ǵymdaryn, usynymdaryn elektrondy konsýltasııalar men petı­sııalardy sheshim qabyldaý prosesine deıin jetkizýge baǵyt­talǵan. Bul portal sońǵy IT tásil­der men tehnologııalardy qol­dana otyryp, azamattar daýysyn bılikke jetkizýdiń biregeı elektrondy alańy úlgisin usynady.

Bizdiń elimizde de azamattardy memleket isine tartý, memlekettik organdardyń ashyqtyǵyn qamta­masyz etý maqsatynda 2016 jyldan bastap «Ashyq úkimet» portaly jumys isteı bastady. Onda da «ashyq derekter», «ashyq dıalog» sııaqty táýir tetikter bar. Alaıda memlekettik organdar basshylarynyń jeke blogtaryn qospaǵanda, portaldyń basqa sıfrly quraldary jurtshylyq arasynda tanymal emes. Onyń óz sebepteri bar. Birinshiden, por­tal kontenti azamattar úshin ózekti kún tártibimen úndespeıdi. Ondaǵy qoǵamdyq talqylaýǵa qoıylǵan suraqtardyń basym bóligi azamattar úshin qyzyqsyz. Ekinshiden, portal azamattar úshin ońtaıly jaǵdaı jasaý tujy­rymdamasyn basshylyqqa almaıtyny kórinip tur, kerisinshe ol memleket úshin qolaılylyq týǵyzýǵa basymdyq beretindeı. Úshinshiden, portal qazirgi ınternet qoldanýshylarynyń talabyna jaýap bere almaıdy. Portalda búginde qoldanýshylar ara­synda ózekti Web 2.0 ınternet tehnologııalary tıisti deńgeıde qoldanylmaǵan. Máselen, portalda jarııalanǵan aqparatty dereý áleýmettik jelige salyp jiberip, talqylaýdyń kórigin qyzdyryp jiberýge múmkindik beretin arnaıy siltemeler joq. (Anyqtama úshin: Web 2.0, bul kontentti basqa ınternet alań­darda, qosymshalarda bóli­sýdi jeńildetetin jáne qoldaný­shylarǵa ony ári qaraı óńdeýge, damytýǵa múmkindik beretin ın­teraktıvti, dınamıkalyq ınternet tehnologııalarynyń ekinshi tolqyny. Ol áleýmettik jelilerdi, blog platformalardy jáne basqa da veb-qoǵamdastyqtardy, ınternet qosymshalardy damytý úshin keńinen qoldanylady).

Edil OSPAN,

Zań ǵylymdarynyń kandıdaty