Qoǵam • 30 Shilde, 2019

Jıi jábirlenetin bolashaq

149 retkórsetildi

Jaqynda ǵana Shymkentte eski garajdan úsh jarym jasar qyzdyń denesi tabyldy. Quzyrly organdar ony qusyqqa shashalyp qaıtys boldy degen qorytyndyǵa kelse, anasy denesinde jaraqattary, kógergen izderi bar ekenin alǵa tartyp ári kýágerlerdiń aıtýynsha, kıimsiz tabylǵan balaýsa óliminiń saraptamasyna senbeıdi. «Bala ómiri – basty nazarda» dep attandasaq ta, nege olardyń sumdyq jaǵdaıda jábirlenýi jıilep ketti? Saldaryna emes, sebebine úńilip kóreıikshi.

Bas prokýratýranyń statıstıkalyq kórset­kishterine súıensek, kámeletke jet­pe­genderdi zorlaý faktisi jyl ba­synan beri 92 ret tirkelgen, bul byl­tyr­ǵy­men salystyrǵanda 26-ǵa kóp. Al 18-ge tolmaǵandarǵa jynystyq sıpattaǵy kúsh kórsetý áreketteri ótken jyly maý­sym­ǵa deıin 54 ret tirkelse, osy jyly bul kórsetkish 34-ke artyq.

Bıyl 2 sáýirde Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­ma­lyq aktilerine balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn uıymdardyń qyzmetimen baılanysty máseleler boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Bul zań arqyly Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Azamattyq is júrgizý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq, Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi, Neke jáne otbasy týraly kodeksterge ózgerister engizilgen. Kámeletke tolmaǵandarǵa jynystyq zorlyq kórsetkenderge budan bylaı 12 jyl emes, 17 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalady. Buǵan qosa bul bappen sottalǵandar jazasyn ótep shyqqannan keıin de pedagogıkalyq nemese qandaı da bir balalar men jas­ós­­pirimderge qatysty mekemelerge ómir boıy jumysqa tura almaıdy. Al qo­ǵam­ǵa qozǵaý salatyn bir ózgeris ákim­shi­­lik jazaǵa engizilgen tolyqtyrýda bolyp tur. Balalarǵa qatysty kez kel­­­gen zań buzýshylyqty quzyrly or­gan­­darǵa jetkizbeı, jasyrǵan bilim, áleý­met, medısına qyzmetkerleri ákim­shi­lik jaýapkershilikke tartylmaq. De­gen­men, jazanyń kúsheıtilýi nemese jaýap­kershiliktiń arttyrylýy balany qor­qynyshty qaýipten qanshalyqty qor­ǵaı­dy, másele sonda.

Quzyrly organ ókilderi de jaýapqa tartylýy tıis

Jaqynda ǵana Bala quqyqtary jónin­de­gi ýákil qyzmetine taǵaıyndalǵan Arýjan Saın joǵaryda atalǵan úsh sa­la­­nyń qyzmetkerleri ǵana emes, bala­lar­ǵa qatysty oryn alǵan qandaı da bir qylmysqa qatysty is qozǵamaǵan, búr­kemeleýge tyrysqan quzyrly organ ókilderi de jaýapqa tartylýy tıis dep esepteıdi. О́ıtkeni shalǵaı aýdandar men aýyldarda polısııa áıteýir bireýdiń tanysy, ıakı týysy bolyp shy­ǵa­dy nemese qylmyskermen aýyz jalasady. Al balanyń quqyǵy taptala beredi. «Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda 25 sáýirdegi Memleket basshysymen kezdesýimde kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jasalǵan kez kelgen, ásirese seksýaldy qylmystardyń aýdan­dyq ishki ister bólimi emes, Ishki ister departamenti deńgeıinde, oblystyq proký­ratýranyń qatysýymen qaralýyn usyn­dym. Osy sátti paıdalanyp Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeevke alǵys aıtqym keledi. Ol bıylǵy sáýir aıynyń basynda balalarmen jumys isteıtin barlyq sala mamandarymen, búkil aýdan ákimderi jáne quqyq qorǵaý qyzmetkerlerimen qosa jınalys ótkizdi. Sol kezdegi baıandamamda jaýapkershilik týraly másele kóterdim. Abaı aýylynda bolǵan jaǵdaıdy jasyrdy, sony mysalǵa keltirdim», deıdi ol. «Ony moınyna alǵandar qaıda? Is qozǵamaǵan polıseıge kim jaýapty?» degen A.Saınnyń salmaqty saýalyna Túrkistan oblysynyń ákimi sheneýnikter men quqyq qorǵaý organdarynan bas­tap balalarǵa jasalǵan qylmysty jasyrǵandardyń barlyǵyn jazaǵa tartýdy qatań qadaǵalaıtynyn shegelep aıtqan. Sonan soń bolǵan Saryaǵashtaǵy sumdyq oqıǵada balalardy sabaǵan ógeı sheshe sottaldy. Sondaı-aq aýdan ákiminiń orynbasary, mektep dırektory tártiptik jazaǵa tartylypty.

«Osydan máseleniń ekinshi jaǵy týyndap tur. Atalǵan oblysta 18-ge jetpegender arasyndaǵy qylmys eki esege ósken. Nege? Sebebi bala eresekterdiń qylmyskerdi qoldaıtynyn kórip otyr. Nemeresi qysym kórgenin ájesine aıtady, al úıindegiler balanyń aldaıtynyn alǵa tartyp, qylmyskerdi qorǵaıdy. Biz balalardyń quqyǵyn taptaýmen ǵana shektelmeı, olardy qylmysqa ıtermelep júrmiz», deıdi Bala quqyqtary jónindegi ýákil. О́ıtkeni onyń oıynsha, álsiz top qorǵaýǵa muqtaj, ómir­lik tájirıbesi joq, sodan baryp «Men renjisem, meni emes, maǵan zııan kel­tir­gen adamǵa jaqtasady. Eger men ja­man bolsam, sonda ǵana maǵan bolysa­dy» degen ózindik oı túıedi. Mine, jas­ós­pi­rimder arasyndaǵy qylmys osydan órship barady.

Memlekettik júıedegi qatelik

Adam quqyqtary men zańdylyqty saqtaý jónindegi Qazaqstan halyqaralyq bıýrosy dırektorynyń orynbasary Roza Aqylbekova balalar quqyǵynyń jıi buzylý sebebin memlekettik júıeden izdeıdi. Onyń aıtýynsha, bizde shyn mánin­de áreket etetin, nátıjege jumys isteı­tin jáne balanyń quqyǵyn júıeli túrde qorǵaıtyn ýákiletti organ joq. «Komıtet bar ǵoı deısiz be? Ol 2006 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynan quryldy. Osynyń ózi memlekettik júıedegi qatelik bolatyn. Balalardyń quqyǵyn qorǵaý komıteti bola tura olardy nege qorǵaı almaı kelemiz? Sebebi onyń quzyreti bir vedom­stvonyń qaramaǵynda bolyp tur. Al ol negizinen Úkimetke nemese tipti Mem­le­ket basshysyna tikeleı baǵynatyn mekeme bolýy kerek edi», deıdi osy salada 16 jyldan asa eńbek etip kele jatqan maman. Sarapshynyń paıymdaýynsha, bul – tek birinshi qatelik. Memlekettik júıeden ketken ekinshi aǵattyq – komı­tet­­tiń barlyq óńirinde jumys istep tur­ǵan 16 departamentiniń taratylýy. 2014 jyly eldegi daǵdarysqa sáı­kes Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty uıymdardyń departamentteri qys­­qartylǵan edi. Endi sonyń zardabyn tartyp otyrǵandaımyz. «Eger zert­tep qarasańyzdar, departamentter jabylǵannan bastap nashar praktıka oryn alyp keledi. Halyq kóp shoǵyrlanǵan, týý kórsetkishi joǵary oblystarda balalarǵa zorlyq-zombylyq kór­setý faktisi tolastamaı tur. Shym­kent­tegi jaǵdaı – sonyń aıǵaǵy», deıdi R.Aqylbekova.

Qaıtpek kerek?

Osy maqalany jazý barysynda shaǵyn jýrnalıstik zertteý júrgizýge tyrys­tyq. Kóp qabatty úılerdiń ara­syn­­­daǵy balabaqshany tóńirektedik. Bir ana mektepke deıingi uıym aýlasynan shyǵa bergende balasyna álgi jerde kúte turýyn eskertip, ózi dúkenge ki­­rip ketti. Sol sátti paıdalanyp, baldyrǵandy sózge tarttyq. «Sen kish­ken­taı kúshikterdi jaqsy kóresiń be?» degen suraqqa elpildep basyn ızedi. Tipti aq túsi erekshe unaıtynyn aıtyp saldy. Sonda oǵan: «Anaý kóliktegi appaq kúshikti kórgiń kele me?», dep usy­nys bildirdim. Ol qýana ketti. Az ǵana oılanyp turdy da, qolymnan ustap jetek­tegenge erdi. Dúkennen shyqqan sheshesi bizben keliskendeı, óz balasyna jasalǵan synaqty kózimen kórdi. Any­ǵyn­da ananyń alańdaýshylyǵy artty. Al bizdi ýaıym­datatyny – dál sondaı ananyń jalǵyz emestigi. Qaıtpek kerek?

Balalar men otbasylyq qıyndyqtar kezinde táýlik boıy demalyssyz ju­mys isteıtin 111 jedel qyzmetiniń mamanda­rymen, otbasylyq psıhologpen baılanystyq jáne sheteldik sarap­­shy­lar­dyń keńesine júgindik. Sonda olardyń bári bir ortaq oıǵa kelisti: barlyq nárse otbasynan bas­ta­lady. Ýkraındyq psıholog Natalıa Hodolenkonyń pikirinshe, kóbine zor­lyq-zombylyqtyń, ásirese osy taqyryp tóńiregindegi jynystyq qorlyqtyń qurbany bolatyn balalar – úıde «Ere­­sekterdiń aıtqany zań, tek solar ǵana durys oılaıdy. Úlkender kish­ken­taı­lardy basqarady, olardyń dege­ni­ne kónýimiz kerek. Solardyń ǵana sózi júredi, kelispesem men kináli bo­lyp shyǵamyn» degen kózqaraspen tárbıe­le­netinder. Sondyqtan mundaı bala­lar bóten eresektiń buıryǵyna nemese arbaýyna tez túsedi, óıtkeni onyń ózindik oıy qalyptaspaǵan, problemadan óz betinshe shyǵa almaıdy.

Biraq joǵaryda osy oıdy jazýǵa sebep­ker bolǵan úsh jarym jasar keıip­ker neni biledi dersiz? Iá, neni bilýi kerek edi? N.Hodolenko trolleıbýsta jaǵymsyz qadamǵa bara bastaǵan álde­kim­niń áreketinen keıin bar daýsymen án aıtqan bala kúngi qurbysyn mysalǵa keltirip, beıtanys adamnyń tıiskenine ún shyǵarmaıtyn balalardy eń bolmasa aıǵaılap, kómek shaqyrýǵa úıretý keregin aıtady. Biraq bul pikirmen 111-lik balalar psıhology Aıa kelispeıdi. Onyń oıynsha, bul balany senimnen aıyryp, únemi úreı qushaǵynda júrýge májbúrleıdi. «Balaǵa kún saıyn ózine áldekim jaqyndaǵanda aıǵaılaýdy úı­ret­sek, onda ol ár nárseden sekem alyp júretin bolady. Bul – balaǵa zııan», deıdi jedel qyzmettiń ókili. Al «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy, psı­holog Symbat Ábdirahmanova shetel­dik áriptesin kerisinshe qoldaıdy: «Tara­zy­nyń eki jaǵyna balanyń úreıi men qaýipsizdigin qoıaıyq. Qaısysy biz úshin mańyzdy? Men de úsh bala tárbıelep otyrǵan anamyn, balanyń ómirine eń aldy­men biz – ata-analar jaýapty ekeni­mizdi umytpaǵanymyz abzal. Ári ana, ári psıholog retinde búldirshindi jas erek­sheligine qaraı qaýiptiń aldyn alýǵa, kez kelgen qıyndyqtan shyǵý­ǵa, qajet nómirlerdi jedel terýge úıre­týi­miz kerek», deıdi. Rasynda, 13 jasar jasóspirimmen ashyq áńgimelesip, syrlasy ekenin sezindirýge, al 3-ten asqan balaýsaǵa konfetti úıdegi adamdardan ǵana alýǵa daǵdylandyrsaq bolady.

Al qandaı da bir qııanat kórgender, naqtyraq aıtsaq, jynystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵanyn ózi bilmeıtinder nemese aıtýǵa qorqa­tyn­dar­dy ata-analary men jaqyndary, muǵa­limderi qalaı bilýge bolady? Psı­ho­­logtardyń paıymdaýynsha, olar kúrt tuıyqtalyp ketedi, eresekter usynǵan qandaı da bir zattardy jek kórinish sezimimen laqtyrady, minez-qulqynda aýyt­qýlar bolady, tábeti tym nashar­lap nemese qatty ashylyp ketedi, qorqy­nysh­ty tús kóredi, uıyqtaı almaıdy, jaqyn­daǵannan jıirkene bastaıdy. Kúdigińiz seıilmese, sýret salǵyzyp kóri­ńiz. Eger bala aǵashtyń qýysyn beınelese jáne kúlgin tústi kóp qoldansa, onda shuǵyl sheshimderge barýǵa týra kele­tin kórinedi.

Bolashaqty saqtaý búginnen bastalady

Sońǵy bes jylda, ıaǵnı 2013-2018 jyldar aralyǵynda 4740 bala azǵyn­dar­dyń qurbanyna aınalǵan. Oǵan burynǵy hám taýsylmaı turǵan bıylǵy fak­tilerdi qosqan joqpyz. Bul is ońal­masa, qoǵamdyq daǵdarys endigi az kúnde ulttyq problemaǵa aınala ma dep qor­qa­syń. Biraq munan da árige tereń­de­seń, erteńge eleńdeısiń: búgin zábir kórip ósken býyn keleshekte qandaı qoǵam qalyptastyrady? Kóńildi kúpti etetini de, janyńdy jegideı jeıtini de, tym tolǵandyratyny da – osy oı.

 

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar