M.Joldybaev 1887 jyly Batys Qazaqstan oblysy Kaztalov aýdanynda, al eski ataýymen naqtylasaq, burynǵy Oral oblysy, Ilbishin ýezi, Quraıly bolysynda dúnıege kelgen. Osy ólkeni keńinen zerttep júretin belgili jýrnalıst-zertteýshi Maqsat Táj-Murattyń dereginshe, «Ilbishin-Taıpaq jurty Noǵaıly ulysy ydyraǵan, kazaktar men qalmaq kúsheıgen HV-HVII ǵasyrlardaǵy shamaly úzilisti eseptemegende, eshqashan órkenıetten shet qalyp kórmegen, tıisinshe tereń tamyrly, boı salyp ósken mádenıetke ıe, kóshpeli mádenıet pen otyryqshy órkenıet qatar órkendegen baıyrǵy jurt bolyp sanalady». Endeshe ımperııalyq akkýltýrasııa saıasaty ákelgen Batys mádenıetimen, oqý-aǵartý júıesimen erterek qaýyshqan, tulǵalardy toptap týdyrǵan elde ómirge kelgen Moldaǵalıdyń jasynan bilimge qushtar bolmaýy múmkin emes edi.
Sol tustaǵy barlyq qazaq balasy sııaqty aýyl moldasynyń álipbıimen qara tanyǵan bolashaq qaıratkerdiń basqalardan aıyrmashylyǵy, ákesiniń orta kúnkóristegi sharýa adamy bolǵanyna qaramastan, 13 jasynda 6 klastyq orys-qazaq mektebin, al 23 jasynda Orynbordaǵy orys-qazaq muǵalimder mektebin bitiredi. Azamat soǵysy jyldarynda-aq aýyldyq keńesterdiń qurylý isiniń bel ortasynda júredi. Mektepke ornalasyp, bala oqytýdy bastap, aǵartýshylyq qyzmetke bel sheship kirisken soń sol kezdegi ulttyq rýhtyń uıasy bolyp otyrǵan «Aıqap», «Qazaq» gazetterimen qoıan-qoltyq aralasa bastaýy ýaqyt talaby emes, zańdylyq bolatyn. Halyqty oıatý úshin baspasózdi paıdalanǵan qaı qaıratkerdiń de ustanymy, oı-pikiri Joldybaevqa jaqyn boldy. Muǵalim bolyp júrgen kezinen bastap jazǵan alǵashqy maqalalarynyń taqyrybynan keleshekte ult isine belsene aralasatyn qoǵamdyq kózqarasy, batyldyǵy anyq baıqaldy. «Aıqapta» «Qazaqtardyń qazirgi hali», «Bolashaq», «Aýylda», «Qurmetti Áljanovqa jaýap», al «Qazaq» gazetiniń betinde «Moldaǵalı Jańa baıbaqty» degen búrkenshik esimmen «Ǵalymnyń nadandyqtan jeńilýi», «Bala tárbıesi» degen maqalalary jaryq kóredi.
Qazaqstanda Keńes ókimeti ornaǵannan bastap mańyzdy saıası oqıǵalar kórinis tapqan materıaldardyń mol qory jınaqtalǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvinde qurylǵan №884 «Egemen Qazaqstan» gazetiniń qorynda Moldaǵalı Joldybaev jóninde birqatar qundy qujattar bar. Sonyń biri – M.Joldybaevtyń 1917 jyly Oral qalasynda ótken I qazaq sezin uıymdastyrýshylardyń biri bolǵany. Tek Prezıdent Arhıvindegi qujattarda birde «Djýldabaev Mýldagalı» dep kórsetilse, taǵy bir qujattardaǵy aty-jóni «Djaldybaev Mýldagalıı» dep kezdesedi.
Jalpy, Alash qozǵalysy, osy attas partııa, Alashorda ıdeıasy qazaq jeriniń shyǵys bóliginde ǵana emes, alǵash batys aımaqta oıanǵanyn dáleldeıtin birqatar alǵysharttardy alǵa tartyp júrgender bar. Alaıda túpki oı «Aqjaıyq Alash qozǵalysynyń altyn besigi boldy ma, joq pa?» degen suraqty taldaý emes, sol sezdiń kósemi Baqytjan Qarataev bastaǵan saıası toptyń ishinde Moldaǵalı Joldybaevtyń da bolǵanyn, tek qatysyp qoımaı, aldyńǵy qatardaǵy uıymdastyrýshysy bolǵanyn atap ótkenimiz abzal. Saıası kúres jolyna shyndap túsken M.Joldybaev 1917 jyly shildede I Jalpyqazaq sezin ótkizýshi bıýronyń atynan Búkilreseılik quryltaı jınalysy depýtattyǵyna kandıdat retinde usynylady, biraq saılaý kezinde ótpeı qalady. Al onyń ótpeı qalýynyń soıyldaı myqty sebepteri de joq emes edi...
1918 jyly qańtarda Qaratóbede ótken 3-Oral oblystyq qazaq seziniń delegaty bolyp saılanady. Oral gýbernııalyq revolıýsııalyq komıteti tóraǵasynyń 1920 jylǵy 8 shildedegi qaýlysymen Jympıty ýezdik revolıýsııalyq komıtetiniń ýaqytsha quramyna tóraǵalyq etedi. Sol jyly jańadan qurylǵan RK (b) P Jympıty ýezdik komıtetiniń alǵashqy músheleriniń biri bolyp saılanady jáne mádenı-aǵartý bóliminiń meńgerýshisi, ýezdik komıtet janyndaǵy saýatsyzdyqty joıý komıssııasynyń tóraǵasy qyzmetterin atqaryp, lektorlar tobynyń múshesi bolady. 1921 jyly RK (b)P Jympıty ýezdik komıtetiniń tóraǵasy, 1921-1922 jyldary Oral gýbernııalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, 1922 jyly Orynbordaǵy Qazaq AKSR Halyq aǵartý komıssarıatynyń Ǵylym, baspasóz jáne ádebıet isin basqaratyn akademııalyq ortalyǵynyń (Qazaqstannyń bilim ordasy) tóraǵasy qyzmetterin atqaryp, ólkedegi ǵylym men bilim berý salasyn, baspasóz ben ádebıetti damytý isine eleýli úles qosady. Sondaı-aq ol tuńǵysh shyqqan pedagogıkalyq basylym «Jańa mektep» («Qazaqstan mektebi») jýrnalynyń alǵashqy bas redaktory bolady.
Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda folklor men ádebıet tarıhynan sabaq bergen, dosent atanyp, ǵylymı dáreje bekitken M.Joldybaevtyń ádebıettegi eleýli isi – «eskishil» aqyn Buqar jyraýdyń oralýy jolynda jasaǵan eńbegi. Alǵash Sáken Seıfýllın «Buqar – halyq atynan sóıleı alatyn aqyn, qalyń buqaranyń sózin sóılegen jyraý» dep baǵa bergennen keıin, qoǵamda Buqardyń óleńderine ózgeshe kózben qaraý úrdisi qalyptasady. Onyń aıǵaǵy jyraýdyń dıdaktıkalyq óleńderi oqýlyqtar men hrestomatııalarǵa engizilip, oqytyla bastaıdy. Mine, Buqardy qaıta taný baǵytynda betburys bastalǵan osy kezeńde Moldaǵalı Joldybaev, Muhtar Áýezov, Áýelbek Qońyrtabaev úsheýi birigip 1933 jyly «HIH ǵasyr men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetiniń oqý quraly» atty eńbek jazyp, jyraýdyń óleńderine keń paıymmen ádebı-tarıhı taldaý jasaıdy. Oqýlyq ataýy osylaı bolsa da, HVIII ǵasyrda ómir súrgen Buqar jyraýdy tuńǵysh ret ádebıettiń tarıhyna kirgizip, ómiri men shyǵarmashylyǵynan mol málimet beredi. Abylaı hanmen dárejesi teń aqynnyń qazaq qoǵamyndaǵy tulǵalyq kelbeti men alatyn ornyn aıqyndap, alǵash oqýlyq kólemine tán tulǵasymen tanystyrǵan avtorlardyń arqasynda Buqar otyzynshy jyldardaǵy ádebıettaný ǵylymynda halyq jyrshysy dep jalpylama atalmaı, burynǵysynsha handyq dáýirdiń kókseýshisi dep dattalmaı, barynsha ádil baǵalanǵan birinshi aqyn boldy. Ǵylymı-zertteýshilik oı-pikirimen tanylǵan ǵalym budan keıingi kezekte de Muhametjan Qarataevpen birigip, 4-synypqa arnalǵan «Ádebıet hrestomatııasyn» daıyndap shyǵarady. M.Joldybaevtyń ádebıettegi taǵy bir tushymdy dúnıesi Júsipbek Aımaýytovpen birlese Maǵjanǵa arnap jazǵan haty, al hatty tebirenbeı otyryp oqý múmkin emes.
1924 jyly maıdyń 16-sy kúni Orynbordan joldanǵan «Ardaqty Maǵjan» dep bastalatyn hatta aqyndy aıalaı, myqtylyǵyn moıyndaı otyryp, kemshiligin de aıamaı betine basqan ótkir oılardan deneń titirkenedi. «Pýshkındi Pýshkın qylǵan onyń nurly aqyly, sergek kóńili, ómirdi durys baǵalaı bilgendigi ǵoı. Sen týysyń – qazaqtyń, adymyń – qarǵa, eliń – mesheý bolsa da, ómirge ǵashyq kózben qaraıtyn 20-ǵasyrdyń uly emessiń be? «Qý ómir, sum jalǵan», «jaýyz jazym» dáýiri suıylyp, ómirdiń qojasy, taqtyń Allasy – adam bolǵan zamanda, adamǵa jańa tilek, jańa arman, jaqsy salt-sananyń zamanynda sen syqyldy kúshti aqynnyń ımanyna ózgeris kirmeıdi deýge kóńil barmaıdy», deıdi qos avtor. Alaıda osy hat týraly tarıhtan tolaıym shyndyq taýyp júrgen belgili zertteýshi ǵalym Tursyn Jurtbaı «bul hattaǵy jazý úlgisi Júsipbektiki emes, zady, Júsipbek aıtyp turǵan da, Moldaǵalı jazǵan bolýy kerek. Álde, ne buryn, ne keıin bireý kóshirdi me eken? Jáne qadym qarpiniń jazý úlgisin paıdalanǵan. Soǵan qaraǵanda, Moldaǵalıdyń máneri. Al Moldaǵalı – belgili aǵartýshy, ádebıetshi Moldaǵalı Joldybaev pa, joq pa, ony ashyp aıta almaımyz. Odan ózge laıyqty adamdy taǵy da boljaı almadyq», deıdi Joldybaev týraly zerdelenbeı kele jatqan jumbaǵy kóp shyndyqtyń áli de zerttelýi qajettigin ańdatyp.
1934 jyldyń jazynda Qazaqstan úkimeti eldegi asharshylyqqa erekshe ushyraǵan eki aımaǵyna naqty kómek kórsetý úshin arnaýly eki brıgada shyǵarady. Biri Batys Qazaqstan oblysyna, biri Shyǵys Qazaqstan oblysyna attanǵan úkimet brıgadasynyń quramyna Moldaǵalı Joldybaev ta tartylyp, Seıitqalı Meńdeshov basqarǵan birneshe jaýapty adamnan quralǵan shyǵys tobynda eki aı boıy el aralap, asharshylyq saldaryn joıý isimen aınalysady. Abyraly, Shubartaý, Aqtoǵaı, Shet, Jańaarqa, Qarqaraly aýdandaryn aralap, kúızeliske ushyraǵan aýyldarǵa mal, astyq jáne aqsha, kıim-keshekti durystap taratýǵa naqty kómek kórsetedi.
85 jyldyq tarıhy bar, búgingi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi jýrnalıstıka fakýltetiniń irgesin kótergen alǵashqy izasharlardyń basynda da Moldaǵalı Joldybaev tur. Burynǵy Odaq kólemindegi alǵashqy jýrnalıstıka ınstıtýty 1934 jyly qazaq jerinde, Almatyda ashylýy beker emes. Jańashyldyqqa, bilimge umtylǵan qazaq jastarynan suranys ta, usynys ta der kezinde jasaldy. Nátıjesinde, osy jyldyń qańtar aıynyń 15-inde qazirgi QazUÝ-diń ózi qurylsa, naýryz aıynan bastap aqparat taratýdyń qyr-syryna baýlıtyn tuńǵysh mektep – Qazaq kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýty qurylady. Jańadan irgetasy qalanǵan ınstıtýttyń alǵashqy resmı dırektory bolyp memleket qaıratkeri, pedagog, qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı jýrnalısterdiń biri Moldaǵalı Joldybaev taǵaıyndalady. Instıtýtqa alǵashqy úmitkerlerdi qabyldaý, kórnekti ǵalymdardy oqytýshylyqqa tartý isi Joldybaevqa tapsyryldy. О́kinishke qaraı, 1940 jyly Qazaq kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýty Qazaq memlekettik jýrnalıstıka ınstıtýty bolyp ózgertilgenin ol kóre almaǵan kúıi ketti...
BKP (b) О́lkelik baqylaý komıssııasy partııa alqasynyń qujattarynda 1920 jyldardan 30-jyldardyń sońyna deıingi ár jyldardaǵy kishigirim turmystyq zań buzýshylyqtardan bastap, qarjy shyǵyny, partııalyq tártiptiń buzylýy sııaqty memlekettik iri qylmystarǵa deıingi túrli qaýly-qararlar saqtalǵan. 20-jyldary partııalyq organdar qaraǵan kóptegen isterde sógis berý, aýyr sógis berý, al keıde jaı ǵana áldekimniń «kórsetýi» sekildi «jeńil» jaza belgilengen. Al bul «jeńil» jazalar 1937-1938 jyldary kóptegen el azamattary úshin aýyr istiń qozǵalýyna sebep bolyp, osy «usaq-túıektiń» saldarynan abaqtyǵa jabylyp, kópshiligi eń joǵary jaza – atý úkimine buıyrylady. «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaksııa alqasynyń múshesi Moldaǵalı Joldybaevty da tap osyndaı taǵdyr kútip turdy.
1927 jyly birinshi ret tergeýge ilingende ol Halyq aǵartý Komıssarıaty akademııalyq ortalyǵynyń tóraǵasy bolatyn. M.Joldybaevqa baılanysty Qazaqstan Prezıdenti Arhıviniń baspasóz qyzmetiniń jetekshisi, tarıhshy Janar Sataevanyń bizge usynǵan kóp derekteriniń ishindegi 719 -Qoryndaǵy 1 hattama, 680-is, ll 93, 93 ob., 94 qujat aıryqsha nazar aýdardy. «Aıyptalady: 1. Dáris júrgizgen kezde baqylaý-qadaǵalaý jetkiliksiz bolǵan; jáne kıno stýdentteri arasynda antıkeńestik sóz sóıleý faktisin (Alashorda) tıisti partııalyq organdarǵa der ýaqytynda habarlamaǵany úshin shara qabyldanbaǵan. Baıandamashy Toporov. Qatysyp otyrǵandar: Jármenov. Shombalov. Qaýly qabyldady: Joldybaev joldastyń ózine júktelgen dáris júrgizgende baqylaýdy júzege asyrý mindetine nemquraıly qaraǵany jáne keńes ókimetine qarsylyq faktisin partııalyq oryndarǵa der kezinde habarlamaǵany «kórsetildi». Is kıno stýdentteriniń shaǵymy boıynsha qozǵaldy» delinedi. Osylaısha «Alashordamen baılanysy bar» degen 1927 jylǵy sol eski qujat muraǵattan qaıta kóterilip, 1937 jyly aldynan shyǵady. On jyl buryn tap osy aıyp taǵylǵanda tek «kórsetildi» degen jala retinde qarastyrylyp, jazadan bosatylyp qana qoımaı, óz qyzmetinde qaldyrylǵan edi. Al «Úlken terror» jyldarynda on jyl burynǵy jaı ǵana «kórsetti» degen jalanyń ózi ómirin jalmaǵan eń qatal jaza bolyp jabysatynyn, árıne, eshkim boljamaǵan bolatyn.
1990 jyldyń qańtarynda qýǵyn-súrgin jyldary taǵylǵan aıyp-kináni joqqa shyǵaratyn partııalyq aqtaý júrgizilgeni belgili, bul týraly Qazaqstan Kompartııasy Baqylaý-revızııa komıssııasy prezıdıýmynyń qaýlysynda aıtylady. Almaty qalalyq partııa komıtetiniń qoryndaǵy qujattarda 1937 jyldyń 22 qazanynda qalalyq komıtettiń bıýro májilisi qabyldaǵan qaýly bar. M.Joldybaevtyń isindegi sol mańyzdy qujattyń kóshirmesin tolyqtaı keltireıik. «Tyńdaldy: 26) M.Joldybaev (M.Djýldabaev) týraly KP (b) K MRK 2.H-37 j Frýnze bıýrosynyń sheshimi
Moldygalıı Djýldabaev 1920 KP (b) K múshesi, Partbılet № 1572981, 1887 jyly týǵan, qazaq, áleýmettik jaǵdaıy boıynsha – qyzmetker, sońǵy jumys orny KazPI-diń muǵalimi.
Djýldabaev buryn partııalyq jaýapkershilikke tartylǵan: 1927 jyly ózimbilemdikke salynǵany úshin sógis berilgen. Sógis alynyp tastalǵan. 1934 jyly Qazaq О́lkelik Komıteti KP(b)K lenındik ulttyq saıasattan opportýnıstik múddemen aýytqyǵany úshin KIJ laýazymynan bosatyldy. BKP (b) qataryna múshelikke qabyldanbaı turyp 1918 jylǵa deıin Djýldabaev kontrevolıýsııalyq Alashordany qoldady, Bókeıhanov jáne basqalaryn ashyq túrde qorǵady. Djýldabaev Qaratileýovtiń alashordashyl-ultshyl jáne kontrevolıýsııashyl ekenin bile turyp, ony maqtap, jalǵan minezdeme beredi. Djýldabaev óziniń qyzmet babyn paıdalana otyryp, halyq jaýy Kenjındi aqtaý úshin arhıvten qujattardy tabýǵa tyrysady. QazPI-diń muǵalimi bola júrip, Djýldabaev oqytýshylyq jumysynda Alashordanyń kontrevolıýsııalyq ultshyldyq oqýlyqtary men ádebıetterin paıdalanýymen birge, tanymal etken.
«Partııanyń qaýyrt jumystaryn júrgizbedim, ony minezimdegi salmaqtylyqpen túsindiremin... men tek aýdarmamen aınalysamyn, ádebı synmen aınalyspaımyn» dep, Djýldabaev partııa qatarynda bola turyp, kontrevolıýsııalyq ultshyldyqpen eshqandaı kúres júrgizbegen.
Djýldabaev Frýnze GRK KP (b) K bıýrosynyń sheshimimen halyq jaýlarynyń jaqtasy bolǵany úshin partııa qatarynan shyǵaryldy.
Djýldabaevtyń atyna berilgen №1572981 partııalyq bılet jaramsyz dep tanylsyn. Djýldabaev Moldagalı (Djýldýbaev Mýldagalıı) 1937 jyldyń 10 jeltoqsanynda sottaldy jáne eń joǵarǵy jaza – atý jazasyna buıyryldy». Qor 412, hattama 5, is 21 a, ll.22-23.
Moldaǵalı Joldybaev «Eńbekshi qazaq» gazetin 1924 jyldyń sáýir aıynan sol jyldyń jeltoqsanyna deıin segiz aı basqardy. Ǵasyr basyndaǵy bútin dúnıeni qaq bólgen Qazaq tóńkerisinen keıin býyrqanyspen bastalǵan alaǵaı-bulaǵaı saıası ómirdiń salqyny, qym-qýyt qaıshylyqqa toly oqıǵalar tizbegi qaı redaktorǵa da uzaq merzim qyzmet isteýge múmkindik bermedi. Bas basylymǵa jeti aı ǵana bas redaktor bolǵan Halel Esenbaevtan bastap, ózine deıingi Tamımdar Safıevtiń eki aı, Bernııaz Kúleevtiń segiz aı, Smaǵul Sádýaqasovtyń bir aı, Júsipbek Aımaýytovtyń segiz aı, Muhtar Áýezovtiń bir aı ǵana bas redaktor bolǵanyn eskersek, Moldaǵalı Joldybaevtyń da basylymǵa jetekshilik etken segiz aıynyń ár kúni alasapyran ýaqyttyń tynbaı soqqan doly jeline keýdesin tosýmen ótkenin túısikpen-aq túsinýge bolatyndaı...
Sýrette: «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaksııalyq alqasy. Soldan ońǵa qaraı: Amanǵalı Segizbaev, Kenjeǵalı Ǵabdýllın, Moldaǵalı Joldybaev, Názıpa Quljanova, Sáken Seıfýllın, Taýtan Arystanbekov, Sábıt Muqanov. Orynbor q-sy. 1923-1924 jj. QR Prezıdentiniń Arhıvi. 896 q., 1 t., 3837 is.
ALMATY
