Baıanaýyldyń baı murasy

Japonııa men Belgııadan, sondaı-aq elimizdiń ǵylymı-mádenı astanasy – Almaty qalasynan kelgen ǵalymdar osy ǵajaıyp ólkeni IýNESKO-nyń dúnıejúzilik muralar tizimine engizý maqsatynda Kereký jerine taban tiredi. Belgili halyqaralyq uıymnyń osy ól­kege nazaryn aýdartyp, ǵalymdar sho­ǵyryn osy iske uıymdastyrý ıdeıasy hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń rektory Altynbek Nuh­ulynyń bastamasymen júzege asyrylyp otyr deýge tolyq negiz bar. IýNESKO atynan kelgen qonaqtardy óz deńgeıinde kútip alyp, Baıanaýyldyń tarıhı oryndarymen tanystyrýda Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy uıymshyldyq tanytty. Uıym atynan kelgen ekspe­dı­sııa quramynda Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń korrespondent-múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń tarıhı materıaldardy zertteý aqparattyq ortalyǵynyń dı­rektory, IýNESKO «Ǵylym jáne rýhanııat» kafedrasynyń meńgerýshisi Merýert Ábýseıitova (Qazaqstan), Lýven Katolık ýnıversıtetiniń professory Anna Marı Vılmeno (Belgııa), Kıoto Etnologııa ulttyq murajaıynyń dosenti, PhD doktory Toko Fýdzımoto (Japonııa), R.B.Súleımenov atyndaǵy Shy­ǵystaný ınstıtýtynyń jetekshi ǵy­ly­mı qyzmetkeri, PhD doktor Janymhan Oshan (Qazaqstan) sııaqty bedeldi ǵalymdar bar.

Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Altynbek Nuh­uly ǵalymdardy ózi bastap, Baıanaýyldyń ár tasynyń tarıhyna, ár saıynyń syryna qanyqtyrdy. Alǵashqy kúni ǵalymdar toby oblys ortalyǵynda aıaldap, Pav­lo­dar memlekettik pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń quramynda ashylǵan Margulan Centre arheologııalyq or­ta­lyǵymen, Ertis jaǵasyndaǵy «Qaz­qonaq» paleontologııalyq ornymen, Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıimen tanysty.

Erteńinde Ekibastuz qalasyndaǵy Máshhúr Júsip Kópeıulynyń eskertki­shi­ne aıaldap, taǵzym etken ekspedısııa músheleri áýlıeniń Baıanaýyldaǵy ke­senesine jol tartty.

 Ekspedısııa jetekshisi Altynbek Nuh­uly sheteldik ǵalymdarǵa Máshekeń­niń ómiri men qazaq mádenıeti men áde­bıetindegi teńdessiz orny jaıly keńinen maǵlumat berdi. Ǵumyrynda 20 tomdyq eńbek qaldyryp, ulttyń rýhanı pirine aınalǵan Máshhúr Júsiptiń aty qazaq úshin qashanda qymbat. Dini men tiline, ary men uıatyna arasha bolyp, tegin tektep, rýhanı murasyn túgendep ketken uly tulǵasyn búginde ulty da qadirlep, qaster tutady. Áýlıeniń basyna Quran baǵyshtap, bet sıpaǵan ekspedısııa músheleriniń sapary tarıhy tereń meken – Musa Shormanuly aýylynda jalǵasty.

Qushaǵy ashyq, darhan kóńildi jurt qonaqtardy án-shashýmen qarsy aldy. Eldi mekenniń bilim ordasyna bas suqqan qonaqtar murajaıdy aralap, osy ólkeniń tarıhymen etene tanysty. Bul aýyldyń Musa Shormanuly atanýy da tegin emes. Musa Shormanuly – osy topyraqta týyp-ósken, aty Alashqa máshhúr bolǵan tul­ǵalardyń biri. Memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri, aǵartýshy. 2018 jyly PMPÝ rektorynyń tikeleı bastamasy­men tarıhı tulǵanyń 200 jyldyq mereıtoıyna oraı, Teńdik aýylynyń irge­sinde Musa Shormanuly jerlengen orynǵa eńsesi bıik kesene turǵyzylǵan bolatyn. Artynsha Teńdik aýyly Musa Shormanuly aýyly atandy. Sapar barysynda kesenege arnaıy at basyn tiregen ǵalymdar bul nysannyń mádenı ári tarıhı qundylyǵy joǵary ekendigin atap ótti. Bul jerde de Musa Shormanuly jáne ózge de buryn ótken arýaqtarǵa Quran baǵyshtalyp, duǵa etildi.

Ekspedısııanyń ekinshi kúni Qońyr áýlıe úńgirinde jalǵasyn tapty. Bul nysan Jasybaı kólinen batysqa qaraı 4,5 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Baıanaýyldyń bıik shoqylarynyń birinde ornalasqan. Úńgir kúmbez jáne qazandyq bóliginen turady. Kúmbez bóligine sálem berip, bas ıip kirgen kelýshiler qalyptasqan dás­túr boıynsha qazandyq bóligindegi bu­laqtan dám tatady. Derekterge súıensek, bul oryn HVIII ǵasyrdan bastap halyq­tyń zııarat ornyna aınalǵan. Úńgirdiń aınalasyndaǵy baı ana, jeti ana, qaǵan tastary týraly ańyzdardyń árqaı­sy­synyń úlken bir folklorlyq mura retindegi qundylyǵy joǵary.

Budan bólek ǵalymdar Baıanaýyl ól­kesinde yqylym zamandardan beri tú­zilip, tabıǵı jolmen qalyptasqan Naı­zatas, Kempirtas, Danatas, Saımantas sııaqty ártúrli adamı, ári anatomııalyq beınedegi tastardy aralap, dańqty rejısser Sháken Aımanovtyń atamekeni – Aımanbulaq pen Shoń bıdiń eski jur­tyna da at shaldyrdy, Toraıǵyr kóli­niń jaǵasyndaǵy saq dáýirinen qalǵan «murtty obalardyń» zerttelý barysymen tanysty. Búginde bul jerde PMPÝ negizinde ashylǵan Margulan Centre arheologııalyq ortalyǵy qazba jumystaryn júrgizýde.

Al ekspedısııanyń sońǵy kúni ǵa­lymdar Baıanaýyl aýdanynyń orta­ly­ǵyn­da bolyp, akademık, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń negizin qalaýshy Qanysh Imantaıuly Sátbaev murajaıyna bas suqty. Kemeńger ǵalymnyń ómirimen, teńdessiz eńbek jolymen tanysty. Munda Qanysh Imantaıulynyń ómirde tutynǵan buıymdary, kıgen kıimderi, qol­jazbalary, mańyzdy jıyndar men kon­ferensııalarda túsken sýretteri, bar­shasy – akademıktiń kózindeı bolyp saq­talyp tur. Otbasy jaıly, balalyq shaǵy men tutastaı ǵumyry jaıly má­limetterdi, akademık týraly mol zertteý eńbekterdi osy murajaıdan taba alasyz.­ Birneshe kún bitimi bólek tabıǵatty ara­lap, syryna qanyqqan ǵalymdar Baıanaýyl topyraǵyn qımaı attanyp, oblys ortalyǵynda ótken «Uly dala mádenıeti men tarıhy» konferensııasyna qatysty.

Ǵun men saq, kóktúrik, qypshaq dáýir­lerinen búginge deıingi dala­lyq mádenıet jaıynda qundy baıan­damalar jasalyp, kóshpeliler mádenıe­ti­niń erekshelikterine toqtaldy. Kon­fe­rensııaǵa óńir basshylyǵy, zııaly qaýym ókilderi men qoǵam belsendileri qa­tysty. Birneshe kúnge sozylǵan aýqym­dy is-shara kórnekti aǵartýshy, peda­gog, «Alash» qozǵalysynyń múshe­si Ábikeı Zeıinuly Sátbaevqa arnal­ǵan memorıaldy taqtanyń ashylý sal­­tanatymen aıaqtaldy. Ábikeı Zeıin­uly – HH ǵasyrdyń basyndaǵy áıgili aǵartýshy. Qaıratkerdi Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev pen Álkeı Marǵulan syndy bel­gili tulǵalar ózderine ustaz tutqan. Ke­zinde esimi atalmaı, kómeskilenip qal­ǵan azamattyń ómiri men eńbegi PMPÝ rektory Altynbek Nuhulynyń bas­ta­masymen qaıta zerdelenip, kitap ja­zylyp, «Ertis-Baıan óńiriniń 100 tulǵasy» serııasynyń negizinde fılm de túsirilgen. Endi dúnıejúzilik mereıli is-sharanyń qarsańynda memorıaldy taq­tasy ashylyp, tarıhı aqıqattyń qaıta qalpyna kelýine taǵy bir úlken qadam jasaldy. Osylaısha birneshe kún boıy Baıanaýyldyń baı mádenıeti men ta­rıhyn zerdelegen ǵalymdar ǵylymı qorjyndaryn mol derektermen toltyryp, elderine attandy. Aldaǵy ýaqytta «Baıanaýyl memlekettik ulttyq saıabaǵyn» IýNESKO-nyń dúnıejúzilik muralar tizimine engizý jolyndaǵy qujattamalyq negizdegi jumystar atqarylmaq.

Qarshyǵa KÚLEN

 Sýretterde: Baıanaýyl baý­raıyndaǵy basqosýlar