Beıimbet muralary

Avtorlar Amangeldiniń sahnalyq beınesin jasaýǵa birden bara qoıǵan joq. Aldymen «Shabýyl» degen pesa jazyp, barlaý jasady. «Shabýyl» mátini túgel saqtalmaǵan, bar bolǵany – «Ádebıet maıdany» jýrnalynyń 1934 jylǵy eki nómirine jarııalanǵan úzindileri ǵana. Onda Torǵaı qalasy – Shyrshyq qalasy dep, Amangeldi – Esengeldi dep alynǵan. Bul – Aman­gel­diniń sahnalyq beınesin jasaýdaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq áreket jáne bolashaq «Amangeldi» dramasyna negiz bolǵan shyǵarma. Degenmen, pesadaǵy Amangeldi beınesiniń jurt­shy­lyq kútkendeı joǵary deńgeıde bol­maǵany sol kezde-aq sóz bolmaı qal­mady. Ǵ.Músirepovtiń esteliginde Beıimbet Maılınniń atynan aıtylatyn: «Ekeýmizdiń «Amangeldimizde» tolyp jatqan shıkilik bar. Tegi, soǵan qaıta oralǵanymyz durys bolar» degen sózderdi osylaı uǵýǵa bolady.

Zamandastarynyń esteligine qara­ǵan­da, B.Maılınniń Amangeldi týraly roman da jazbaq oıy bolǵan. Soǵan oraı onyń taqyrypty barynsha tolyq ıgerý jolyndaǵy shyǵarmashylyq áreketin Ǵ.Músirepov: «Amangeldiniń elinde 70-80 adammen kezdestik. Beıimbet bes dápter toltyrdy, men – bir jarym-aq... Beıimbet kezdesken adamdardyń kóbine minezdeme jasapty, men – onshaqty-aq adamǵa...» dep jazdy keıinnen. Budan keıin úsh avtor (V.Ivanov, B.Maılın, Ǵ.Músirepov) «Amangeldi» kınofılminiń ssenarııin jazdy. Fılmdi túsirý 1937 jyldyń sońyna taman aıaqtaldy. «Amangeldi» kınosynyń sóziniń barlyǵyn Beıimbet jazǵan edi, ony Ǵabıttiń ózi aıtyp otyratyn» deıdi belgili óner sheberi Serke Qojamqulov. Biraq 1938 jyly «Amangeldi» kórkem fılmi ekranǵa shyqqan kezde onyń tıtrinde eki ssenarıst – Ǵabıt Músirepov pen Vsevolod Ivanovtyń ǵana esimi jazyldy. Kıno túsirilip bitken boıda B.Maılın «halyq jaýy» degen jalamen ustaldy... Ǵabıt Músirepovtiń budan keıin Amangeldi taqyrybyna qaıta oralýy, bul oraıdaǵy keıingi oı-pikir, ustanymdary óz aldyna bólek áńgime.

Beıimbettiń belgisiz týyndylaryn ǵylymı-ádebı aınalymǵa qosý ádette ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldardaǵy ult­tyq baspasózdiń naqty materıal­da­ryn saralaý, jan-jaqty izdestirý arqyly júzege asyp keledi. Osy ne­gizde birqatar jańa kórkem shy­ǵar­malary, oqýlyqtary men oqý kitap­ta­ry, kúntizbelik jınaq­ta­ry, álippe men álippe ornyna paıdala­ny­latyn quraldary («Shala saýattylar úshin oqý kitaby», «Kúsh», «Jańasha oqy, jaz!», «Ádebıet taný oqý quraly», «1929 jyldyń sharýa kalendary», «1930 jyldyń sharýa kalendary», «1931 jylǵy kalendar jınaǵy», «Saýat úshin», «Saýattandyrǵysh», «Býkvar dlıa lıkbeznıkov») zerthanasyna qosyldy.Uzaq ýaqyt zer salynbaı kelgen tárjimelik tájirıbeleri tarazylanyp, baspasóz betinde qalǵan aýdarma eńbekteri (V.Bonch-Brýevıch. Joldas Lenınge istelgen qastyq; P.M.Bykov. Romanov­tardyń sońǵy kúnderi; N.Ostrov­s­­kıı. Daýylda týǵandar, t.b.) taldanyp, ishi­nara qaıta jarııalana bastady.

Shyǵarmalarynyń basqa tilderge aýda­rylý tarıhynyń da derekteri mol. Mysaly, 1935 jyly «Doch kazaha» degen atpen orys tilinde jaryq kórgen «Aza­mat Azamatych» romany – qazaq romandarynyń ishinen orys tiline aýdarylǵan tuńǵysh shyǵarma. «Qyrman basyn­da» (keıin «Qyrmanda» dep ózger­til­gen belgili povesi) eńbegi uıǵyr tiline aýdarylǵan, biraq avtordyń 1937 jylǵy qýǵyn-súrginge ushyraýy saldarynan jaryq kórmeı qaldy. Beıimbettiń uıǵyr tilin­de ja­ryq kórgen jalǵyz kitaby – 1937 jylǵy «Baıshubar» poemasy ǵana. Jazýshynyń «Shuǵanyń belgisi» povesi men «Ahyran bastyǵy», «Saryala ton», «Qara shelek» áńgimeleri Almaty men Máskeý qalalarynda aǵylshyn jáne nemis tilderinde jaryq kórgen keıbir jınaqtarǵa endi. Jazýshynyń basqa tilderge aýdarylǵan eńbekteri de shyǵarmashylyq zerthanasyn quraıtyny, jalpy sóz murasynan syrt turmaıtyny belgili.

1937 jyly jazýshynyń jaryq kórýge tıisti eńbekteri baspada jatty. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan kezinde bul qoljazbalar tárkilendi de, sodan qaıtyp jazýshy qazynasyna qosylǵan joq. Biraq osy jyly úsh kitaby («О́tirikke báıge», «Baıshubar», «Jalbyr») ǵana shyǵyp úlgerdi. О́ndiriske tapsyrylǵan jáne basýǵa qol qoıylǵan merzimine qaraǵanda, Beıimbet Maılınniń kózi tirisinde jaryq kórgen eń sońǵy kitaby – «Jalbyr» pesasy.

Osy kitapta B.Maılınniń óz qoly­men 1936 jyldyń qyrkúıek aıynda jazǵan «Jalbyr» pıesesi týraly avtordyń sózi» dep atalatyn aqyrǵy amanaty bar: «Jalbyr» pıesesi 35-jyly jazylyp, sol jyly kitap bop basylyp shyqqan edi, – deıdi jazýshy. – 36 jyly Máskeýge apararda (Qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigi – S.B.) birsypyra ózgerister kirgizip, óńdep bergen edim. Bul baspasyn sol sońǵy ózgeristerime birsypyra sáıkestendirip istedim. Ásirese aqtyq perdesin ózgerttim. Basqa perdelerin kóbine sol eski kúıinde jiberýdi maqul kórdim. Avtor».

Beıimbet bylaı deıdi: «Men pesada 1916 jyldyń taptyq kóterilisiniń syryn ashýǵa tyrystym, ezilgen, qanaýda kelgen kedeı, batyraq kópshiliginiń qol ustasyp patshalyqqa, patshaǵa arqa súıegen baı-bolystarǵa qarsy shyn ashynyp, maıdanǵa túskenin sýrettemek boldym. Jalbyr deıtin kisi burynǵy Qostanaı ýezi Dambar bolysyndaǵy kedeı edi. 1916 jylǵy kóteriliste osy kisi bastap atqa mindi. Qostanaı ýeziniń birneshe bolystary birigip, Torǵaı ýezindegi Amangeldi kóterilisine atsa­lys­paqshy boldy. Bastap atqa mingende búkil Torǵaı ólkesine atyshýly alaıaq, Romanovtyń 300 jyldyq toıyna Qostanaı ýezinen ókil bop barǵan, shen alǵan Saıym Qadyrov deıtin bolys­ty óltirdi. «Jalbyr» pesasyna negiz bop alynǵan oqıǵa mine osy edi. Mýzyka teatryna arnap jazǵan pesa bolǵandyqtan bul sııaqty tarıhı nárseni tolyq uıystyryp berý ońaı jumys bolmady. Buǵan bir jaǵy teatrdyń jastyǵy, rejısserlerdiń tájirıbesizdigi boldy. Pesa kólemin teatrdyń boıyna shaǵyndap qaıta isteýge týra keldi».

Anyǵynda, tarıhta bolǵan Jalbyr Qudaıbergenov esimin ádebıetke Beıimbet Maılın alyp keldi. Jıyr­masynshy jyldary jazýshy shyǵar­ma­shylyǵynda Myrqymbaı qandaı oryn alsa, otyzynshy jyldary Jal­byr esimi sondaı bıikke kóterildi. Otyzynshy jyldardyń oıranynda jazýshyǵa «Jalbyr» pesasyna baılanysty: «...Ǵabbas Toǵjanovtyń keńe­simen alashordashyl Mirjaqyp Dý­la­tov­tyń keńes ókimetine qarsy ánin paıdalanypty; Toǵjanov oǵan Jalbyrdy shal qylyp jaz dep keńes beripti» degen sııaqty kiná taǵylǵany onyń isti bolý qujattarynan kezdesedi.

Jazýshy Jalbyr beınesin eki pesa­­syn­da («Jalbyr», «Bizdiń jigitter»), sondaı-aq belgisiz «Aýyl» romanynda ishinara kórsetýimen birge, derbes kólemdi prozalyq eńbeginde de somdady. 1936 jyly «Sosıaldy Qazaqstan» gazetinde úzin­dileri ǵana jarııa­lanyp úlgirgen «Jal­byr» pove­si jeke kitap bolyp shyq­qan joq. Povestiń alǵashqy bóligin ke­zin­de pro­fessor T.Nurtazın izdestirip ta­ýyp edi. Kóp jyldar boıy belgisiz bolyp kelgen bul shyǵarmanyń qalǵan bóligin keıin professor S.Ordalıev úıirine qosty. Sonyń ózinde «Jalbyr» povesiniń aıaqtalmaı qalǵany (sońy tabylmaǵany) ańǵarylady.

Beıimbet Maılınniń aıaqtalmaı qal­ǵan, sońy tabylmaǵan, joǵalǵan shyǵar­malary az emes. Mysaly, 1934 jyly jeke kitap bolyp shyqqan «Aza­mat Azamatych» romany, akademık M.Qarataevtyń jazýynsha, «Beıimbet prozasynyń eń kólemdisi jáne eń sońǵysy. Bul trılogııa bolyp bitýge tıisti romannyń birinshi kitaby» eken.

Otyzynshy jyldardyń gazetterinen «Beıimbet «Tartys», «Qazaq qyzy», «Maıdan» eńbekterin jazyp júr... «Beıim­­bet «Aýyl» degen roman jazyp júr, munda qalhoz qurylysyndaǵy tap tar­tysy kórsetiledi. Onan soń «Qazaq qyzy» degen romannyń ekinshi bólimin jazyp júr. Bulardy osy jyly jazyp bitir­mek» degen habarlardy oqýǵa bolady. Osy sekildi habarlardy negizge ala otyryp, Beıimbet muralaryn saralaı kelgende, onyń tóltýma eńbekterinen búgingi kúnge «Tartys», «Aýyl», «Qoń­sy­lar», «Qy­zyl jalaý», «Azamat Azamatych» (2-kitaby) romandary, «Dýdaraı» operasy jetpegenin aıtýǵa bolady. Osy kezde jazylǵan «Ajar men Dosan», «Qosh­qar ata alqabynda» povesteriniń de izi shyqpaı keledi.

Eger sholyp aıtar bolsaq, ádebı ortaǵa belgili kólemdi eńbegi – «Qoń­sy­lar» roma­ny edi. Ol jeke kitap bolyp shyǵyp úlgermedi. Biraq 1932 jyldan bastap baspasózde úzindi túrinde jarııalana bastady. Roman úzindilerin 1932-1935 jyldardaǵy «Ádebıet maıdany», «Sosıaldy Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti» sııaqty merzimdik basylymdar betterinen kezdestiremiz.

 «Qyzyl jalaý» syndy kúrdeli romany da jazýshy qýǵyn-súrginge ushyraǵan tusta qoldy bolyp ketti. Tutastaı qol­jaz­basy áli kúnge deıin taptyrmaı kele­di. Qanaǵat tuta­ty­ny­myz – súbeli týyn­dynyń gazet-jýrnal betterinde úzin­di kúıinde qalyp qoıǵan shashyraǵan ush­qyn­dary ǵana. Jazýshynyń ózinen qalǵan sózderge júginsek, «Qyzyl jalaý» – qalhozy. Onyń jumysshylary shartpen Qara­ǵandyǵa barady». Tolyq aıaqtalyp jáne baspanyń 1937 jyly jaryq kóre­tin basylymdarynyń tizbesinde turǵan «Qyzyl jalaý» jeke kitap bolyp shyǵyp úlgermedi.

Al «Tartys» romany týraly derek kóp emes. Bul shyǵarmanyń shaǵyn úzin­disi 1932 jyly «Ádebıet maıdany» jýrnalynda jarııalandy. Búgingi súıenetinimiz – osy jarııalanym. «Tar­tys» jelisi «Qońsylar» romanymen sabaq­tas. Munda 1916-1919 jyldardaǵy oqıǵalar qamtylady. Jáne bul oqıǵalar Jaq­sylyq Jola­man­­uly esimdi jas jigit­­tiń ómirimen baılanystyra baıandalady. Jazýshy Jaqsylyqty qalaı er jet­kiz­bekshi edi? Qandaı dárejege kóter­mek-ti? О́kinishke qaraı, bári jumbaq. Baspa­sóz­de romannyń basqa úzindileri kezdespeıdi. Bizge málim derek bo­ıynsha, jazýshy bul shyǵarmasyn 1929 jyly aıaqtap, basqa ataýmen baspaǵa bergen. Biraq óziniń jazýynsha, «sol shirkin unań­qyramaı qalyp», qaıta jazýǵa kiris­ken. Osy qaıta jazý nátı­je­sinde roman ataýy «Tartys» dep ózgertilgen. Bu­rynǵy jazǵandaryn túgeldeı paıdalanbaı, tyńnan qosyp damyt­qan. Soǵan oraı jazýshy mura­ǵa­tynda «Tartys» romanynyń eki nusqasy bolǵan dep joramaldaı ala­myz. Jalǵyz jurnaǵy jetken «Tartys» romany – otyz jetiniń oıranynda joǵalǵan jádigerdiń biri.

«Aýyl» romany jeke kitap bolyp basylǵan joq. Zertteýshiler «Aýyl» roma­nynyń atyn ataǵany bolmasa, zatyn tústeı almaı keldi. О́ıtkeni shy­ǵar­­ma mátini saqtalmaǵan dep sanal­dy. Alaıda, «Aýyl» romanynyń az ǵana úzindisi bar bolatyn. Atalmysh shy­ǵar­many alǵash ret «uzaq áńgimeden úzindi» dep jarııalaǵan basylym «gaze­ti­mizde oryn tar bolǵandyqtan bul áńgimeni qysqartyp bastyq» dep eskertpe jasaǵan. Shynynda da, gazettegi má­tin shyǵarmanyń aıtarlyqtaı yqsham­dal­ǵanyn baıqatady. Al bul «uzaq áńgi­me» Beıimbet Maılınniń birde bir kitabynan kezdespeıdi. Ol – ádebı-ǵy­ly­mı aınalymǵa túspegen tyń týyndy. Roman oqıǵasy jazýshynyń 1935 jylǵy «Bir sýrettiń tarıhy» áńgimesin eske salady. Áńgimede bas keıipker Shákibaı Shańyraqbaıuly bolsa, «Aýyldyń» ózegi – Shańyraqbaı. Ekeýinde de aqtar áskeri ofıseriniń sýreti demeýshi detal retinde paıda­la­nylǵan. Soǵan qarap, «Bir sýrettiń tarıhyn» «Aýyl» romanynyń izashary ne basqa nusqasy dep sanaýǵa bolady. «Aýyl» romanynda 1916 jyl oqıǵalarynan bastalyp, otyzynshy jyldarǵa deıingi oqıǵalar sýrettelgen.

«Basylmaǵan romannyń bir tara­ýy» degen aıdarmen jarııalanǵan «Qa­ra­­­shash» atty shyǵarmasy da tolyq nusqasy tabylmaǵan eńbekteriniń qata­ryn­da. Munda sýretteletin oqıǵalar «Qońsylar», «Azamat Azamatych», «Tartys», t.b. týyndylaryn eske salady. So­lardyń bastapqy, úzindi túrindegi ádebı nusqalary dep te jobalaýǵa da bola­dy.

1936 jyly «Stalın joly» jýrna­ly­nyń úsh nómirine «Kúlegesh jeńgeı» atty kólemdi kórkem shyǵarmasy ba­syl­dy. Bul da jýrnalǵa shyqqan kúıinde qalyp qoıdy. «Kúlegesh jeń­geı­diń» mynadaı keıipkerleri bar: Doskeldi Qultabanov, Tobaqabyl, Kúlegesh, Nurtaı myrza, Aqmańdaı, Qojamurat kekesh. Bizdińshe, bul – jazý­shy­nyń kólemdi dúnıege baǵyt ustaǵan, qalamgerlik baıandaý máne­rin, ózindik jazý úlgisin aıqyn ańǵar­ta­tyn, aıaqtalmaı qalǵan kórkem shyǵar­ma­synyń biri.

Beıimbet Maılın tutqynǵa alynǵan kezde tárkilengen, arhıvterde saqtalýy múmkin ǵoı dep sanalyp kelgen qoljaz­ba­laryn, kitaptaryn, basqa da jazbalaryn qaıtarý jóninde kezinde bizdiń bastamamyzben arnaýly organǵa ótinish jasalǵan edi. Nátıjesinde buryn eki adam (arnaýly qyzmet ókilderi) ǵana qol qoıyp tanysqan B.Maılınniń qyl­mys­tyq isiniń materıaldarymen biz­diń úshinshi bolyp tanysýymyzǵa, al zert­teýshiler arasynan birinshi bolyp osy isti basynan aıaǵynan deıin erkin paraqtap shyǵýymyzǵa múmkindik týdy. Osy joly arhıvter qorynda Beıimbet Maılınge qatysty qylmystyq isten basqa eshqandaı shyǵarmashylyq eńbekterdiń saqtalmaǵandyǵy taǵy da belgili boldy. О́ıtkeni eń alǵash ret mundaı ótinish ótken ǵasyrdyń 50 jyldary Beıimbet aqtalǵan boıda zaıyby Kúnjamaldyń atynan túsken eken. Oǵan da Beıimbet eńbekteriniń arhıv qorlarynda saqtalmaǵandyǵy týraly jaýap berilipti. Mine, osyndaı jaıttardy saralaı kelgende, jazýshynyń kezinde qoldy bolǵan belgisiz shyǵarmalaryn tabý joly jyl sanap qıyndap kele jatqanyna kóz jete túsedi. Uly sýretker Ǵabıt Músirepovtiń ózi: «...Beıimbettiń «Qazaq qyzy», «Qyzyl jalaý» deıtin romandaryn qatarǵa qosa almadym...» dep ókingen eken. Demek, beıimbettaný salasyndaǵy aldaǵy kúnderden úmitti zertteýlerdiń endigi maqsaty – sol shy­ǵar­­malar úzindi kúıinde bolsa da jaryq kórgen baıyrǵy merzimdik basylymdarǵa boı­laý, saqtalýy múmkin jazýshy eń­bek­­terin izdeý, tabý, qaıta jarııalaý, sóıtip Beıimbet Maılınniń ádebı-pýblısıstıkalyq murasyn qoldan kelgenshe tolyqtyryp, molaıta túsý. Árıne izdenis jalǵasa beredi.

Serikqalı BAIMENShE,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, beıimbettanýshy

 Máskeý