Altynordalyq qolónershiler qalasy

Bul qazirgi Atyraý qalasynyń mańyn­da­ǵy jańadan boı kótergen «Jul­dyz» shaǵyn aýdanynyń tusy. Jolyńyz túsip bara qalsańyz, topyraq astynan arshylyp alynǵan kóne qalanyń ornyn kóre alasyz. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynda teńizdiń beti qaıtyp, qonys qaldyqtary jer betine shyqqan.

Bul jerdi alǵash ret 1960 jyldary munaıshy-geolog Sapar Qarymsaqov pen ólke­tanýshy ǵalym Vıacheslav Afanasevter anyqtapty. Tarıhshylardyń derekterine súıensek, qalada kóptegen qolóner sheberhanalary bolǵan. Jergilikti halyq saýda kerýenderine qyzmet kórsetken. Búginde oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtaýly súıek júzikter men taraqtar, bilezikter, ydystar, shyny tumarlar, mon­shaq­tar ejelgi aqtóbelikterdiń qolónerge qanshalyqty mán bergenin kórsetedi. Jer­gi­likti ólketanýshy Afanasev Almatydan kelgen arheolog Mershıevpen birge baryp, zertteý júrgizedi. Mershıev muny ortaǵasyrlyq qala dep tabady. Oǵan deıin Atyraýda ortaǵasyrlyq bir ǵana qala – Saraı­shyq boldy dep eseptelip kelgen. Aqtóbe men Saraıshyq qalasynyń arasy elý shaqyrym. Saraıshyqtan shyqqan kerýen­der Aqtóbede toqtap, demalyp ketedi. Bul jer kerýen saraı qyzmetin de atqar­ǵan.

О́tken ǵasyrdyń 73 jyldary Más­keý­den arheolog Galkın kelip, qazba jumy­syn júrgizip, ondaǵan kvartaldy ashady, úıler­diń oryndary, sheberhanalar, saýda oryndary bar ekenin kóredi de, sol kezdegi qolónershilerdiń qalasy degen qorytyndy aıtady. Onyń zertteýi boıynsha, qala XIV ǵasyrlarda ómirin toqtatqan. Tasqyn sýdyń kesirinen adamdar qaladan kóship ketken. Bul qala týraly ıtalııalyq saıahatshylar da jazǵan eken, kartada Laetı dep belgilepti. Eski kenttiń orynyn zertteý jumystary ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary toqtap qaldy. Araǵa 20 jyl úzilis salyp atyraýlyq arheologter bul meken­ge kóńil bóldi. Sońǵy jyldary oblys­tyq tarıhı-ólketaný mýzeıi men Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń stýdentteri qazba jumystaryn júrgizip keledi. Bıyl da ýnı­versıettiń tarıh mamandyǵynda oqyp jatqan stýdentter tájirıbelerin osy jerde tájirıbeden ótti. Olarǵa jetekshilik etken tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Marat Qasenov: «Aqtóbe-Laetı – memleketpen qorǵalatyn muralar tizi­min­degi qala, sondyqtan da onyń ashyl­maı jatqan qupııa syrlaryn zertteý jumystary nazardan tys qalmaıdy», deıdi.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdar­lamalyq maqalalary aıasynda orta­ǵa­­syrlyq qala ornyna eki aı boıy qazba jumystaryn júrgizgen oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi 100-ge jýyq jádiger tapty. «Olardyń qatarynda dıirmen tas, qaz-qalpynda saqtalǵan ıadro, eki úlken qumy­ra, qysh ydystar men kózeler, shyǵyrlar men shyraǵdandar, áshekeı buıymdar bar, deıdi mýzeı basshysy Rashıda Harıpova. Aqtóbe-Laetıdiń basqa ortaǵasyrlyq qala­lardan ereksheligi – ol óndiristik qala retinde tanylǵan. Túrli metall óńdeıtin oryn­dar, áınek, zergerlik buıymdar jasaıtyn sheberhanalar bolǵan. Qazba ornynan tabylǵan jádigerler qaıta qalpyna kel­ti­rý jumystarynan keıin mýzeıge qoıy­lady».

Aqtóbe-Laetıden buǵan deıin de 500-den astam jádiger tabyldy. Qoınaýyna talaı ǵasyrdyń syryn búgip jatqan bul jer tolyq zerttelip, aspan asty mýzeıine aınalsa, tipti jaqsy bolar edi. Ázirge ol da ýaqyt enshisindegi áńgime.

ATYRAÝ