UIA akademıgi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Orazáli Sábden jahandyq daǵdarystyń sebep-saldaryn ıdeıalar tapshylyǵymen baılanystyrady. Ekonomıst-ǵalym taıaýda Sankt-Peterborda ótken ekonomıkalyq forýmda álemniń saıası kóshbasshylary kótergen máselelerdiń ıdeıalar tapshylyǵymen baılanysty bolǵanyn jetkizdi. Jer betinde órship turǵan saýda soǵysy, Amerıkanyń Qytaıǵa, Eýropaǵa salǵan sanksııalary álemniń bir bólshegi retinde Qazaqstanǵa da áser etip otyr.
«Búginde órkenıetti elder úshin teketiresterdi bilim men ǵylymǵa súıenip, dıplomatııalyq, tipten megadıplomatııalyq jolmen sheshý joldary kemshin. Kóptegen elder tez baıýdy maqsat etken transulttyq kompanııalardyń yqpalynda ketti. Taýaryn satý men baılyqqa umtylýdy maqsat ete otyryp, jańa tehnologııalardy rýhanııattan ózge salalarǵa, mysaly qarý-jaraqqa jumsap jatqany alańdatady. Oǵan dálel retinde AQSh-tyń búginde dúnıe júzindegi qarý-jaraq boıynsha úlesiniń 55 paıyz ekenin aıtsaq ta jetkilikti» degen Orazáli Sábdenuly mıllıarder B.Geıtstiń baılyqty kózdeýdiń, kedeı memleketterge ústemdik jasaýdyń saldarynan adamı, rýhanı kapıtaldyń shetke yǵysyp qalǵanyn moıyndap, qaıyrymdylyq maqsattarǵa qarjy bóle bastaǵanyn atap ótti.
«Krızıs» degen túsinikten úreıi ushyp ómir súretin qoǵamnyń jańa kezeńge aıaq basatyn sáti týdy dep biletin ekonomıst-ǵalym el Prezıdentiniń naqty tapsyrmalar júktep, ár salaǵa jeke nazar aýdaryp otyrǵany osyndaı bastamanyń aıǵaǵy deıdi. Mundaı jaǵdaıda Prezıdentke qalyń buqaranyń qoldaýy qajet. Osy oraıda el ekonomıkasynyń qazirgi jaı-kúıi qandaı, Ulttyq qorymyzda qansha qarajatymyz bar, qanshasyn shashaý shyǵaryp aldyq, t.b. suraqtarǵa jaýap bere otyryp, Úkimet pen halyq arasyndaǵy ashyq dıalog jolǵa qoıylýy qajettigin aıtady. Búginde memlekettiń damýyn turalatyp turǵan jemqorlyqpen kúresti kúsheıtip, tehnologııalyq baǵyttarǵa, rýhanııat salasyna jáne de basqarý júıesine aýdıt jasaıtyn kez keldi. Árıne jemqorlyqpen kúreste zaıyrly memleket retinde Qazaqstanda jazalaýdyń aýyr túrleri qoldanylmasy anyq. Degenmen de Grýzııa, Sıngapýr sııaqty elderdiń tájirıbesine, Qytaı sııaqty qarqynmen damyp kele jatqan elderdiń baǵyt-baǵdaryna nazar aýdarǵan jón. Osy tusta (degenmen de rýhanııat salasynda Qytaıdy úlken máseleler kútip tur. – O.S.) ótken ǵasyrdyń 90-jyldarymen salystyra otyryp, Qytaı eliniń búgingi damý qarqyny jaıyna toqtalǵan Orazáli Sábdenuly «Biz demokratııaly el bolamyz dep Batysqa jaltaqtap jatqanda, Qytaı Keńes odaǵynyń strategııalyq josparly ekonomıkasyn, Batystyń naryqtyq júıesin alyp, kishi kásibin damytty. Konfýsıı ilimin negizgi ıdeologııasyna arqaý etti. Al biz Abaıdy áli zerttep bola almaı júrmiz» deıdi. Al batystan Skandınavııa memleketteriniń tájirıbesinen úlgi alýǵa bolady. Norvegııa, Fınlıandııa sııaqty elderde adamnyń ómir súrý deńgeıi joǵary. Áleýmettik ınnovasııasy qarqyndy damyǵan bul elderde ár turǵynyna bekitilgen normatıv bar. Bes mıllıon halqy bar Fınlıandııada júz myńnan astam úkimettik emes uıymdar jumys isteıdi. Iаǵnı, árbir 30-40 adamǵa bir qoǵamdyq uıym bar degen sóz. Ártúrli máseleni kótergen uıymdardyń áleýmettik usynystaryna oraı ákimshilik tarapynan granttar bólinedi. Osyndaı ozyq tájirıbelerge arqa súıeı otyryp, halyqtyń bılikke qyzmet etýi qajet degen pikirden arylatyn kez keldi. «Prezıdent tarapynan qoǵamnyń kereǵar jaıttaryn «sypyrǵyshpen» tazalaǵandaı naqty mindetter júzege assa, kásibı mamandar qoǵamnyń damýyna jumys isteı bastaǵan bolar edi» degen ekonomıst-ǵalymnyń aıtýynsha, búginde ár adam qoǵam úshin alańdaýy qajet ekenin túsinip qalǵandaı. Al bul úshin ÚEU jumysyn jandandyryp, jergilikti ózin-ózi basqarý týraly arnaıy zańdy qabyldaý qajet. Sondaı-aq Qoǵamdyq keńesterdiń jumysyna da tyń serpilis jasaıtyn kez keldi. Onyń quramynda tabanynyń búri bar, eli men jeri úshin kúıetin azamattar jumys istegeni abzal.
«Halyqqa keregi – jaıly ómir, qalypty tirshilik. Basynda baspanasy bolsa, tegin oqýǵa qoly jetip tursa, zeınetaqysy men jalaqysyn ýaqytynda alyp otyrsa, turaqtylyqtyń kilti osynda jatyr. Dál osy áleýmettik meje elimizdiń ekonomıkasy tómendep ketken jaǵdaıda da óz qalpyn saqtap turýy tıis. Damyǵan saıyn halyqtyń turmysy da jaqsara túsetini zańdylyq. Munyń baıybyn uǵynǵanda ǵana Úkimetke qol jaımaı, respýblıkanyń árbir turǵyny qareket jasaı bastaıdy. Halyq pen Úkimet arasyndaǵy baılanys arqyly áleýmettik qalyp jasalyp, halyqty ekonomıkamen tyǵyz baılanystyratyn kez keldi», deıdi O.Sábdenuly.
Áli kúnge deıin shıkizat eliniń qatarynda turǵan Qazaqstanda óndiristi ártaraptandyrý arqyly óńdeý salalaryna mán berýdiń áleýeti zor. Shaǵyn kásipke de úlken qoldaý qajet. Osy turǵydan alǵanda kishi ınnovasııalyq kásipke qoldaý kórsetý, salany damytýǵa dem beretin zań qabyldaý qajettiligi tur. «Ekonomıkanyń dińgegi kishi kásipti qoldaýda jeńildetilgen nesıeler tetikteri de qarastyrylýy tıis. Memlekettiń «Qazaqstan – 2050» strategııasynda kishi kásiptiń IJО́ úlesin 50 paıyzǵa deıin kóteremiz degen josparymyz bar. Damyǵan elderde bul kórsetkishtiń 60-65 paıyz ekendigin eskersek, biz 20 paıyzdan aryǵa bara almaı otyrmyz» degen oıyn bólisken ǵalym búginde aýyl sharýashylyǵynyń brendi – mal ónimderi men bıdaı óndirisine basymdyq berý qajet ekenin aıtady.
– Ázirge munaı men gazǵa baı elmiz dep bórkimizdi aspanǵa laqtyryp otyrmyz, alaıda onyń da sarqylatyn kezi keledi. Sondyqtan basymdyqty aýyl sharýashylyǵyna burý kerek. Osy oraıda «Samuryq» agroholdıngin mal jáne bıdaı ónimderin damytatyn eki korporasııaǵa bólgen abzal. Kezinde Turar Rysqulovtyń ózi ettiń valıýta ekendigin aıtyp, et ónimderin Eýropaǵa satyp, túsken qarjyǵa aýyl óndirisine mamandar daıarlaý máselesin kótergenin bilemiz. Mine, osy másele áli kúnge deıin ózekti. Iаǵnı, jerdi birlesip ıgerýdegi kooperasııanyń tıimdi ekendigin moıyndaıtyn kez jetti. Salaǵa qatysty zań bar bolǵanymen, bul qujattyń ómirsheńdigin kórmeı otyrmyz. Úkimet tarapynan aýyl sharýashylyǵyna qarajat kóptep bólinýde, alaıda ol qarapaıym sharýalarǵa qoljetimsiz. Bul jerde de jemqorlyq belgileri jetkilikti ekeni dáleldeýdi qajet etpeıdi. Shetelder tájirıbesinde ákimshilik janynda arnaıy qor bar, mine osy qor kishi kásipkerlikke qoldaý kórsetip, aıaǵynan nyq turǵansha kómektesip otyrady.
Jumys oryndaryn qurý, bilim salasyn damytý – áleýmettik qoldaýdyń basty tetigi. Aýyldy jerlerdiń ózinde jumysqa ornalasý úshin para beretin jaǵdaılar anyqtalýda. Aýyldarda mektepter jaınap tur, biraq bilim joq, bilikti maman joq. Jumys istemeıtinder salyq tólesin dep negizsiz taǵy bir talap shyǵaryp qoıdyq. Mine, oryn alyp otyrǵan osyndaı kereǵar jaıttar qoǵamnyń damýyna tusaý bolyp otyrǵany anyq. Bul jerde adam quqyǵyna qol suǵyp, qııanat jasap otyrǵan keıbireýlerdiń óz isine jaýap beretin ýaqyty keldi.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
