1959 jylǵy tamyzdyń alǵashqy úsh kúninde ótken qanquıly Temirtaý oqıǵasyna da 60 jyl tolyp otyr. Sonsha ýaqyt ótse de, onyń materıaldary muraǵattarda qundaqtaýly qalýda. Rasynda da, Temirtaýda sonaý 59-dyń tamyzynda ne bolyp edi? Iá, myltyq atyldy, kisi qolynan adam qaza boldy. 1960 jyly 26 naýryzda bekitilgen aıyptaý qorytyndysynda «... 1959 jylǵy 2-3 tamyzda patron atysynyń qarqyndylyǵynan 10 myńǵa deı̆in atys patronyn, al 2 myńǵa jýyq bos patrondy əskerı qyzmetshileriniń konvoı̆ kúzetshileri men mılısııa qyzmetkerleriniń shyǵyndaǵanyn kórsetip otyr».
Sóıtip halqyn qorǵaýǵa mindetti áskerılerimiz ben mılısııamyz beıbit halyqqa myltyq kezedi. Bul Temirtaý oqıǵasynyń eń bir názik, osal tusy der edik. О́ıtkeni olardy atýǵa buıryq bergen kim degen saýaldardyń saýalyna áli kúnge jaýap qaıtarylǵan joq.
Al buıryq berýi múmkin tulǵalar tizimi de sheksiz emes edi. Olar... Eń aldymen, KOKP Ortalyq Komıtetiniń Birinshi hatshysy N.S. Hrýshev edi... KOKP Ortalyq Komıtetiniń hatshysy L.I. Brejnev edi...
Ásker kirgizilgen soń-aq ol – saıası oqıǵa. Saıası oqıǵa bolǵan soń-aq ondaı pármendi tek memlekettiń birinshi basshysy ǵana bere alady. Birinshi bolmaǵan jaǵdaıda, ekinshi tulǵa beredi. Al bul jerde ondaı tulǵa L.I.Brejnev bolatyn...
Ondaı buıryqty Ortalyq Komıtettiń birinshi hatshysy N.I. Belıaeev te, Ishki ister mınıstri Sh.Qabylbaev ta, Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy P.N.Isaev ta, Qaraǵandy oblystyq IIB bastyǵy N.N.Lıýbyh ta bere alatyn edi. Bir rettik sıpaty bolǵan jaǵdaıda, árıne. Al jappaı qarý qoldanýdy tek... Máskeý sheshetin... Soǵan qaramastan Máskeý Temirtaý oqıǵasyna kináli adam retinde Sh.Qabylbaevty tańdady. Oǵan N.N. Lıýbyh qosaqtaldy. Osynyń ózinen sol kezdegi halyqtar dostyǵy dep kelgen sasyq saıasatymyzdyń ıisi shyǵyp tur emes pe?!
Temirtaý oqıǵasy kezinde QK OK birinshi hatshysy N.I.Belıaev respýblıkadan tysqary jerde bolǵan. Sol kúnderi KOKP OK Birinshi hatshysy da elde bolmady-mys degen derek te ushyrasady. Ábden saıasattanǵan keńestik tarıhqa onyń onsha qajettigi de joq edi. Buıryqty bergen adam general-maıor (sol kezde) Sh.Qabylbaev degen syndy aqparat tarap úlgergen-di. Kózge shuqyp turyp, Qabylbaev demese de... jalpaq jurt solaı túsindi.
Ras, Sh. Qabylbaev partııaǵa berilgen adal kommýnıst edi. Bul joly da sol adaldyǵynan tanbady. Shymbaıyna batqany ózderin orynsyz qaralaǵandary edi. Bárine kináli mılısııa eken. Ol bárimen kelisse de, osynaý tujyrymmen kelise almaıtyn edi.
Keńestik jazalaý apparatyna Qabylbaevty kináli qylyp shyǵarý kerek edi. Bul jolda olar bárine bardy. Qoqan-loqy da jasaldy. KSRO Bas áskerı prokýratýrasynyń asa mańyzdy ister jónindegi áskerı tergeýshisi, ádilet polkovnıgi Grekovtyń astamshylyǵy da isti ornynan qozǵaı almady.
Astam polkovnık qozǵaǵan on tomdyq «Delo po obvınenııý Kabylbaeva
Sh.I. Lıýbyh N.N» degen is anaý-mynaý emes, 5068 betten turady. Hattamalary men túsinikteriniń sanyna jetip bolmaıdy.
Osy istiń kóptegen kóshirmesi Sh.Qabylbaevtyń jeke muraǵatynda saqtalǵan eken.
Jasyratyny joq, álemge jar salynǵan gúldengen Qazaqstan Magnıtkasynda jaǵdaı kúrmeýli bolatyn. Komsomol qurylysyna Odaqtyń túkpir-túkpirinen jastar aǵylyp jatty. Olardyń ishinde qylmystyq elementter de az emes edi. Úılestirý jumysy aqsap jatty. Qoldary bos jastar eriksizden kúnderin ishimdik ishýmen ótkizdi. Soǵan oraı turmystyq kıkiljińder jıi bolǵan. Qurylysqa kelgen jastar mıdaı aralasyp ketkenniń ornyna óz arasynda oqshaýlyqqa barǵan.Top-top bolyp bólshektengen. Sodan baryp toptap tóbelesý boı kórsete bastaǵan. Onyń ústine Bolgarııadan joldamamen jas jumysshylardyń kelýi isti odan ári shıelenistire túsken. О́ıtkeni jergilikti bılik olarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa umtylǵan. Máselen, ashanada birinshi bolyp bolgarlar tamaqtanǵan. Qalǵan el onyń sońyn tosyp turatyn bolǵan. Monshaǵa túskende de solaı edi. Qalǵan jurt shatyrlardy panalaǵanda, olarǵa turmysqa qolaıly baspanalar bólindi. Bul áleýmettik teńsizdik kópshilikke qyjyl bolyp jabysqan. Erte me, kesh pe ol syrtqa shyǵýy tıis bolatyn.
Ortalyq qaraǵandylyq áskerıler jerlesterine qarý kótermeıdi dep seskenip, áskerılerdi syrttan engizýge májbúr boldy. Al ondaı pármendi tek Máskeý ǵana bere alatyn.
Aldymen jumysshylarǵa áleýmettik jaǵdaı jasaý Ishki ister mınıstrliginiń quzyretine jatpaıtyny belgili, ekinshiden Temirtaýda tártiptiń nasharlap bara jatqandyǵy týraly Qabylbaevtyń qalalyq mılısııa bólimin nyǵaıtý týraly usynysy aıaqsyz qalǵan.
Aldymyzda jatqan Qabylbaevtyń jeke muraǵatyndaǵy qaǵazdaryn aqtarystyryp otyryp, ol kisiniń nege únsiz qalǵan sebebin de bilgendeı boldyq. Ras, Qabylbaev Máskeýge qarsy turdy. Bul bárine qarsy turý degen sóz emes qoı. Tipti, KOKP OK qatardaǵy hatshysyna da qarsy tura almaıtyn.
Qabylbaevqa qarsy qylmystyq is QazKSR-i QK 145-babymen qozǵalǵan edi. Ol baptyń máni bıliktiń áreketsizdigi nemese qyzmetke salǵyrt qaraǵany úshin bolatyn. Tergeýshi mundaı qaýlyny 1960 jylǵy 1 naýryzda shyǵarady. Eshqandaı dálelsiz jappaı qarý qoldanýǵa kelisim berdi dep aıyptaıdy.
Alǵashqydaı emes, Ortalyq jumsaraıyn dedi. Buıryq berdi demeıdi, qarý qoldanýǵa kelisim berdi deıdi. Bul Temirtaý oqıǵasynan keıin jeti aı ótkennen keıingi jaıt.
Osy jerde nazardy mynaǵan aýdara keteıik. Qozǵalǵan qylmystyq istiń ón boıynda Temirtaý oqıǵasy jappaı tártipsizdik (massovye besporıadkı) dep atalady.
4 tamyz kúni L.I. Brejnevtiń jáne N.I. Belıaevtiń qatysýymen Qazaqstan Magnıtkasynyń partaktıvi ótedi. Sonda atalǵan oqıǵa búlik dep baǵalanady. Oǵan qatysýshylar búlikshilder dep aıyptaldy.
Sonymen buıryqty kim berdi? Aıyptaý qorytyndysyna úńileıik. «Ámbebap dúkendi qorshap turǵan áskerıler eshqandaı naqty tapsyrmalary bolmaǵandyqtan, bytyrap, óz betterimen áreket etken, soldattar men kýrsanttar komandırlerinen úlgi alyp, aspanǵa oq atqan». (1-t. 39-40, 70-71-j.i.; 3-t. 8, 33, 45-46, 61-64, 76, 142-j.i.; 4-t. 64, 76-77, 83, 128-j.i.)
Kýá S.A. Avanesov (Temirtaý qalalyq voenkomy) 20.11.60 jylǵy jaýap alýda bylaı kórsetti:
«...shep qurǵan áskerıler jaǵynan retsiz atys úzilgen joq. Komandalar berilmedi ...soldattar ózderimen ózderi boldy. Atystyń dybysynan atys patrondarymen atqany baıqalyp turdy. Al kóp uzamaı jaýyngerlik patrondarmen órt sóndirý mashınasyn atqylaǵanda, vıntovkamen, avtomatpen atqandy estigende, biz taǵy da oǵan kóz jetkizdik...
Men Lıýbyhqa tań atqansha tonaýshylardy ámbebap dúkennen alyp shyǵarý kerek, ol úshin ámbebap dúkenge qandaı da bir topty engizý kerek... Odan keıin dúkenge qarýly kúzet qoıyp, atysty toqtatyp, soldattardy ámbebap dúkenniń qasynan alyp ketý kerek dep keńes berdim.
Bul usynystardy, alaıda, Lıýbyh qabyldamady...» (2-t. 114-j.i.)
Kýá V.Iа. Mooskvın bylaı dep kórsetti:
«Atys kóp boldy, ásirese jıyn topty ári qaraı yǵystyrý kerek bolǵanda. Ásirese atys konvoılyq kúzet soldattary kelgennen keıin kúsheıip ketti... Atý kezinde men eshqandaı komandalardy estigen joqpyn, bunyń bári qolynda qarýy bar barlyq azamattardyń qalaýy boıynsha istelindi». (3-t. 33-j.i.)
1959 jylǵy 12 qazanda jaýap alǵanda, kýá M.A. Zapevalın (Qaraǵandy oblysy IIB QOB bastyǵy) basqarý tómen deńgeıde uıymdastyrylǵandyqtan jáne «toptardy basqarǵan ofıserler arasynda jáne soldattardyń arasynda tártip tómen bolǵandyqtan, retsiz oq atý oryn aldy.., kim qashan atqysy kelse, sol atty» dep kórsetti. (4-t. 12-j.i.)
Kýá F.I. Kamyshnyı bylaı dep kórsetti:
«Ámbebap dúkenniń qasynda atys kóp boldy jáne de basynda ol retsiz boldy». (1-t. 138-j.i.)
Kýá N.I. Ýdodov 1959 jylǵy 24 qazanda jaýap alýda bylaı dedi:
«...Soldattar joldyń qıylysynda aldyndaǵy úılerdiń qasyna toqtady, al qarsy bette joldyń myna jaǵynda jıyn top turdy. Biz osylaı bir saǵattan artyq turdyq. Jıyn toptan soldattardyń atyna túrli-túrli qorlaý sózder aıtylyp jatty. Osy arada bir ret myltyqtyń daýysy shyqty, al sońynan barlyq sarbazdar ata bastady. Jıyn top shegine bastady, al sarbazdar arttarynan erip, qalashyqtan tóbege qaraı qýyp shyqty... Sarbazdarǵa oq atý týraly eshkim komanda bergen joq. Olar ózderi myltyqtyń daýysyn estip, oq jaýdyra bastady». (4-t. 114-115-j.i.)
Osy aıyptaý qorytyndysyna qarasaq, áskerılerge de, mılısııaǵa da eshkim ashyq túrde jappaı oq atý jóninde buıryq bermegen. Aldymen bireýi ózi, bolmasa qorqytý maqsatynda oq shyǵarǵan. Ol aspanǵa atqan. Ár jaǵy belgili. Sonan jamyraǵan...
Endi tergeýshi Grekovtyń saýaldaryna bergen Qabylbaevtyń utqyr jaýaptaryn da keltire keteıik.
Grekov: Prıznaete lı sebıa vınovnym v predıavlennom obvınenıe? (Bul jerde sóz QazSKSR QK 145-babynyń 2-tarmaǵy jóninde bolyp otyr)
Qabylbaev: ...Iа otvetıl Lıýbyh, chto orýjıe prımenıat nelzıa ı prıkazal emý obespechıt porıadok bez prımenenııa orýjııa...
...Bolee togo ıa zapretıl Lıýbyh strelıat daje vverh, chtoby eta strelba ne mogla byt ıspolzovana v provokasıonnyh selıah beschınstvovavshımı...
Jaýabynyń sońynda Sh. Qabylbaev bylaı deıdi: ...Mınısterstvo vnýtrennıh del Kazahskoı SSR ne ıavlıaetsıa rýkovodıashım ı dırektıvnym organom po otnoshenıı Karagandınskogo obkoma partıı. Sledovatelno Isaevý, kak sekretarıý obkoma, ne trebovalos moe soglasıe kak mınıstra vnýtrennyh del respýblıkı na prımenenıe orýjııa. Emý bylo ızvestno, chto po takım voprosam on doljen byl obratıtsıa v SK KP Kazahstana ılı v SK KPSS.
Alpys jyl boıy eldi sansyratqan saýalǵa Sh. Qabylbaev osydan alpys jyl buryn osylaısha jaýap bergen eken. О́kinishtisi, bul jaýap hattamadan uzamaǵan, jarııalylyqqa jol berilmegen. Qasaqana, árıne...
Sh. Qabylbaev memleket qaıratkeri ǵana emes, úlken saıasatker de edi. Soǵan oraı ol tergeý barysynda barynsha sabyrlyq tanytty. Sol ýaqyttaǵy jaǵdaımen qabyspaıtyn óz pikirin ishte ustaýǵa umtyldy. Qalaı da «ógiz ólmeıtin, arba synbaıtyn» jaǵdaıdy oılastyrdy. Jalǵan jaladan qorǵaný ońaıǵa túsken joq, bilimdi, tegeýrindi general sotta qasqaıyp turyp istiń aqıqatyn aıtty. Qabylbaev ta, Lıýbyh ta tolyǵymen aqtaldy. Keıin Sh. Qabylbaev óz jumysyna qaıta oraldy. L.I. Brejnevtiń qoldaýymen general-leıtenant shenine deıin jetti. 1967 jyly ekinshi márte Qazaqstan ishki ister mınıstri bolyp qaıta taǵaıyndaldy.
Taǵy bir nazar aýdaratyn nárse, úkimde bylaı delingen «Otvetstvennost za posledstvııa prımenenııa boevogo orýjııa vecherom 3 avgýsta 1959 goda doljny nestı neposredstvenno te lısa, kotorye dopýstılı ego prımenenıe».
О́kinishke qaraı naqty kináli adamdar anyqtalmady. Anyqtaýǵa umtylys ta baıqalmady. Ondaı talpynysty alpys jyldan keıin jasap otyrǵan bizdiń túrimiz osy. Biz de eshkimdi tústemedik. Bizder qolymyzdaǵy materıal boıynsha ǵana jumys istedik. Al negizgi materıaldar árıne qupııa grıfimen muraǵattarda qundaqtaýly jatyr. Olardy ásirese quqyqtanýshylarymyz ben tarıxshylarymyz taldaýdan ótkizip, sol kezdegi alyp qurylystaǵy áleýmettik-turmystyq jáne quqyqtyq máselelerdiń sebepteri men saldaryna baǵa beredi dep senemiz.
Mırlan QYZYLOV,
zapastaǵy polısııa
general-maıory, professor,
Tórehan MAIBAS,
jazýshy
