Orta Azııa aýmaǵynda alǵash qurylǵan Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıi dúnıejúzinde besinshi mýzeı dárejesine ıe. Mýzeıdiń qalyptasýy memleket jáne qoǵam qaıratkeri, akademık О́zbekáli Jánibekovtyń esimimen tikeleı baılanysty bolsa, 1990 jyly mýzeıge qazaqtyń aspapty mýzyka óneriniń iri ókili, halyq kompozıtory, qobyz mektebiniń negizin salýshylardyń biri Yqylas Dúkenulynyń esimi berildi.
Mýzeıdiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Nurly Ibadýllınanyń aıtýynsha, mýzeı qorynda ulttyq mýzykalyq aspaptarmen qatar túrki halyqtary, sondaı-aq, álemniń 40-tan astam eliniń mýzykalyq mádenıetimen tanystyratyn 1200-deı eksponat bar. Ekspozısııalyq zaldarda arheologııalyq qazba jumystary barysynda tabylǵan mýzykalyq aspaptar, qazaq óneriniń bastaýynda turǵan Mahambet, Qurmanǵazy, Aqan seri men Birjan saldyń, Jambyl, Dınanyń, Abaı men Shákárimniń, Ahmet Jubanov pen Nurǵısa Tilendıev, t.b. ánshi-jyrshylardyń, kúıshi-kompozıtorlarǵa tıesili bolǵan 70-ke jýyq aspaptardyń túpnusqalary, sondaı-aq, birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar álem halyqtarynyń mýzykalyq aspaptary qoıylǵan.
Eki el arasyndaǵy dostyqtyń nyshanyndaı mýzeıge Indonezııa eli tarapynan syıǵa tartylǵan sasando, angklýng, gamelan, gendang jáne rebab mýzykalyq aspaptarynyń ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetken taǵylymdy tarıhy bar eken. Sasando aspabynyń tarıhynan málimet berip ótken mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Aıtolqyn Shoımanovanyń aıtýynsha, Indonezııanyń Nýsa-Tengara eldimekeniniń shyǵysyndaǵy Rote turǵyndaryna bul aspap VII ǵasyrdan bastap belgili bolǵan. «Terbeletin» nemese «dybysty aspap» maǵynasyndaǵy aspaptyń ataýy «sasandý» dıalekt sózinen qalyptasqan ári ertegige bergisiz ańyzben de sıpattalady. Ertede Rote aralynda Sanggýan esimdi bir bala ómir súrgen desedi. Joldan sharshap, palmıra aǵashynyń túbine qaljyraı ketken onyń túsine áýeni áýezdi aspap kiredi. Oıana ketse álgi áýen óńindegideı eljiretedi. Syrly áýenniń sıqyry baýrap, qaıtadan maýjyrap uıyqtap ketse kerek-ti. Áýenge bar yntasymen berilgen ol dybystardy qaıta jańǵyrtyp, tez arada palmıra japyraqtarynan ortasynda ishekteri bekitilgen mýzykalyq aspap jasap shyǵady. Oryndaýshy bul aspaptyń ishekterin arfada nemese kakapıde oınaǵandaı shertedi. Sasando aspaby 28 nemese 56 ishekti (qosarly ishekter) bolyp keledi.
Al aǵashtan jasalǵan qostútikti tilsheli úrmeli balabannyń (keıde balaman) toǵyz oıyn sańylaýy bar. Ázirbaıjan, ózbek jáne keıbir Soltústik Kavkaz halyqtarynda qoldanylady. Ázirbaıjanda balabandy dıýdıýk dep te ataıdy. Qurylysy men dybystalýy armıannyń dýdýk, grýzınderdiń dýdkı aspaptarymen uqsas keledi. Aıtolqyn Shoımanova atap ótkenindeı, aspaptyń dybysy jumsaq ári qanyq keledi. Ázirbaıjandyq zertteýshi Kasımov derekterinde Mıngechaýr óńirinen b.z.d. I ǵasyrda súıekten jasalǵan úrmeli mýzykalyq aspap tabylǵandyǵy aıtylady. Ol búgingi balabannyń prototıpi. «Aspaptyń ataýy «bala» – kishi jáne «ban» – áteshtiń aıqaıy degen sózderden qalyptasqan ári dybysyna qaraı sıpattalady. Balaban, negizinen, órik, jańǵaq, tut nemese almurt aǵashtarynan jasalady. Zyǵyr nemese záıtún maıymen maılanyp, uzaq ýaqyt keptiriledi. Daıyn aspaptyń betki jaǵynan 8, qarsy jaǵynan 1 oıyn sańylaýyn jasaıdy. Múshtigi naqty ólshem boıynsha qamystan jasalǵan. Onyń bir jaǵy janshylǵandyqtan, keıde balabandy «ıasty balaban» – jaıpaq balaban dep te ataǵan.
Almaty
