Obama fenomeni

Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:08

Keshe 21 qańtarda AQSh Prezıdentiniń ınaýgýrasııasy ótkizildi. Ekinshi merzimge saılanǵan Barak Obama AQSh tarıhynda 1789 jyldan beri 57-shi ret ant bergen prezıdent bolyp otyr. Sóıtip, Amerıkanyń 44-shi prezıdenti qaıtadan iske kiristi. Osyǵan oraı biz tómende Barak Obamanyń ómir joly týraly baıandaıtyn maqala jarııalap otyrmyz.

Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:08

Keshe 21 qańtarda AQSh Prezıdentiniń ınaýgýrasııasy ótkizildi. Ekinshi merzimge saılanǵan Barak Obama AQSh tarıhynda 1789 jyldan beri 57-shi ret ant bergen prezıdent bolyp otyr. Sóıtip, Amerıkanyń 44-shi prezıdenti qaıtadan iske kiristi. Osyǵan oraı biz tómende Barak Obamanyń ómir joly týraly baıandaıtyn maqala jarııalap otyrmyz.

Qara balanyń qarapaıym baspaldaqtary

Barak Hýseın Obama – adamzat tarıhynda ataǵy alysqa ketetin tulǵalardyń biri. Eń aldymen, ol óziniń qarapaıym ortadan shyqqan, bir kez­de qoǵamdaǵy tómengi saty sanalǵan toptyń óki­li bola tura dúnıe júzindegi adamnyń basy aınalardaı eń bıik mansapqa qol jetkize alýymen, sonymen birge, álemdik násilshildik teorııasynyń dár­mensizdigin kezekti ret áshkerelep, ony kúl-tal­qan etken qara násildi azamat retinde tarıhta qala­ry sózsiz.
Rasızm teorııasy adamzat násilderiniń birdeı emestigin, olardyń dene músheleri men aqyl-oıynda aıyrmashylyqtar bolatynyn jáne olar túrli násilderdiń tarıhy men mádenıetine tikeleı yqpal etetinin dáleldep baqty. Sony ustanǵan ǵalymsymaqtar aq násildilerdiń aqyl-oıy, ıntellekti, minez-qulqy basqalardan artyq bolatynyn ǵylymı-teorııalyq turǵydan negizdeýge tyrysty. Adamzat órkenıetin aq násildiler qalaǵan, sondyqtan olardyń artyqshylyǵy kóp degen ıdeıa­lardy osy ǵalymsymaqtar taratqan. Násildik kemsitýshilikterdiń de negizi osy aradan týyndady. Eýropada HVI-HVII ǵasyrlardan bastalǵan qara óńdilerdi tolyq quqyly adam qataryna sanamaı, tek quldyqqa jegýdiń ıdeologııalyq negizi de osy teorııa boldy. Alǵashqy afrıkalyq Amerıka qurlyǵyna 1619 jyly ákelingen bolsa, sodan bergi 250 jylda olardyń adamı quqy ábden taptalyp, adam retinde teńgerilmeı keldi. Qul ıelenýshilik tek 1863 jyly Avraam Lınkoln prezıdent bolǵan kezde ǵana joıyldy. Biraq afrıkalyqtardyń adamı quqy birden teńgerilgen joq, olardy aq násildilerden bólek oqytty, aqtardyń dámhana, meıramhanalaryna kirgizbedi, qoǵamdyq kólikter men oryndarda da olarǵa kóppen birdeı oryn berilmedi. Saılaýǵa túsý túgili daýys berý quqyqtaryn da túrli syltaýlarmen shektep keldi. Qara násildi adamdardy qýdalaýdy maqsat etip, HIH ǵasyrdyń ortasynda shyqqan Ký-Klýks-Klan sekildi ýltra-ońshyl, fashıstik uıymdardyń da zardaby az bolǵan joq. Birese kóbeıip, birese quldyrap, úsh kezeńmen áreket etken bul qozǵalys tek HH ǵasyrdyń sońynda ǵana joıyldy. Qara násildi azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaý týraly talaptaryna, ózderine teńdik suraý týraly ótinishterine qarsy jasaǵan olardyń júzdegen terrorlyq aksııalary myńdaǵan adamdardyń ómirin qıdy. Ásirese, eldiń ońtústik shtattarynda olar tolyq ıelik etken. Polısııa olarǵa qarsy túk te isteı almaǵan. Tek 1960 jyldan beri ǵana, AQSh-taǵy násildik kemsitý zańmen qýdalanatyn bolǵan kezden bastap olardyń áreketteri birshama tyıyldy. Sonyń ózinde 70-shi jyldardyń basynan qaıtadan bas kóterip, 90-shy jyldardyń basyna deıin áreket etti. Bul jyldary uıym qara násildilerdi ǵana emes, sarylarǵa (ásirese, qytaılyqtarǵa), evreılerge, kommýnısterge de qarsy terrorlyq aktiler jasaǵan.
Al endi kúni keshe ǵana kózi joıylǵan osyndaı uıym qaıta bas kóterýi múmkin be? Árıne, múmkin. Biraq Barak Obamanyń prezıdent bolyp eki ret saılanýy osyndaı qozǵalystardyń ıdeologııasyna endi qaıtyp ońalmastaı, oısyrata soqqy bergeni sózsiz.
Joǵaryda Barak Obamanyń ómiri qatardaǵy qarapaıym tirlikten bastalǵanyn aıttyq. О́zine deıingi Amerıka prezıdentteri meılinshe baqýatty otbasylarynda ómirge kelip, eldegi eń úzdik mektepterde bilim alyp, eń joǵary ıntellektýaldyq ortada tárbıelengender bolsa, Barak 10 jasqa deıin Indonezııadaǵy ógeı ákesiniń tárbıesinde ósken, qarapaıym ǵana memlekettik mektepte oqyǵan. О́ziniń týǵan ákesi kenııalyq Hýseın Obama AQSh-tyń Gavaı ýnıversıtetiniń ekonometrıka kýrsynda oqyǵan. Ol da óz ortasynyń aldy, belsendi stýdent bolyp, sheteldik stýdentter assosıasııasyn da qurǵan eken. Esiminen kórinip turǵandaı, dini musylman. Osynda oqyp júrgende ol bolashaq prezıdenttiń anasy, 18 jasar Stenlı Enn Danhemmen kóńil qosyp, 1961 jylǵy 4 tamyzda Barak dúnıege keledi. Onyń esiminiń tórkinin evreılerden shyǵarýshylar kóp. Bul sózdiń ıvrıtshe maǵynasy «jasyn» degen sóz ekeni de ras. Evreılerde mundaı esimderdiń birshama kezdesip turatyny da teris emes. Biraq bireýler onyń negizgi tórkini arabtyń Múbárak («qadirli») degen sózinen alynǵan desedi. Osy sózdiń jany bar. О́ıtkeni, musylman dindi ákesi Hýseın balasyna evreıdiń atyn qoımas edi ǵoı. Al Múbárak, odan shyqqan Barak esimi jalpy musylman áleminde óte kóp taraǵan. Bizdiń Baraq sultanymyzdyń esimi de osy retpen qoıylǵan sııaqty. HV ǵasyrdyń basynda Altyn Ordada da Baraq esimdi han bolǵan.
Stenlı Enn Danhemdi de evreı jurtynyń ókili deýshiler kóp, biraq ol Kanzastaǵy (AQSh shtaty) áskerı bazada ıýda emes, hrıstıan dinin ustanýshy otbasynda ómirge kelgen. Zertteýshilerdiń málimetterine qaraǵanda, onyń otbasy negizinen aǵylshyn, shotland, ırland jáne nemis qandarynyń aralasýynan quralsa kerek.
Hýseın men Stenlı eki jaqtyń da ata-ana­la­ry­nyń qarsylyǵyna qaramaı, 1961 jyldyń basynda nekege turady. Biraq bul neke uzaqqa barmaı, 1964 jyly jas jubaılar ajyrasyp ketedi. Kishkentaı Barak birshama ýaqyt naǵashy ájesi Madlen Lı Peınniń tárbıesinde bolady. Qaı halyqta da ájeniń baýyrynda ósken bala baýyrmal, týys­shyl keledi. Barak Obama da óziniń osyndaı qa­sıe­tin kórsetti. 2008 jylǵy alǵashqy saılaýda ol sharanyń barynsha mańyzdylyǵyna qaramaı prezıdenttik kampanııasyn úzip tastap, nashar jatqan ájesiniń kóńilin suraýǵa barǵan. Sóıtip, sol jylǵy 2 qarashada dúnıeden ótken ájesimen, qazaqsha aıtqanda, baquldasyp qalǵan.
Barak Obamanyń ákesi men sheshesine uzaq ómir súrýdi taǵdyr jazbapty. Ákesi Hýseın 46 jasynda 1982 jyly jol apatynan, anasy Stenlı 1995 jyly 53 jasynda jazylmas dertten qaza bolǵan. Aıta keterligi, ekeýi de ajyrasqan soń jańa otbasyn quryp, odan sábıler kórgen.
Stenlı Amerıkada oqıtyn taǵy bir musylman jigit, ındonezııalyq Lolo Sýtoromen kóńil qosyp, 1967 jyly 6 jasar Barakty alyp jańa kúıeýimen birge Djakartaǵa (Indonezııanyń astanasy) qonys aýdarady. Barak munda 10 jasyna deıin bilim alady jáne sonda qatar qurbylarymen birge meshitke de baryp júrgenin kórgen adamdar bar. Bir qyzyǵy, kóptegen derekter osy 10 jasynda ol óziniń týǵan ákesi Hýseınmen de tuńǵysh jáne sońǵy ret kezdesti dep jazady. Biraq Baraktyń keıin bestseller bolǵan «Ákemnen juqqan armandar» degen kitaby bar. Bul – Baraktyń ákesin jaqsy bilip, onymen tyǵyz bolmasa da jıi kórisip turǵanyn kórsetetin jaıt. Áıtpese, ákesiniń armandaryn bir keshte ǵana «juqtyrýy» múmkin emes qoı. Demek, Baraktyń rýhanı áleminiń qalyptasýyna musylman dindi ákeniń áseri az bolmaǵan.
О́geı ákeniń baýyry qanshalyqty jyly bolǵanyn kim bilsin, biraq, áıteýir Barak 10 jasynda qaıtadan Amerıkaǵa oralyp, ájesiniń qolyna keledi. Osynda ol qaladaǵy jeke menshik jaqsy mektepterdiń birin úzdik bitirgen 1979 jylǵa deıin oqıdy. Birge oqyǵan keıbir joldastary mektepte Baraktyń túsi qara ekendiginiń kesirinen keı-keıde kópe-kórneý kemsitýshilikke ushyraǵanyn kórip qalatyndaryn aıtady,  biraq «asyldy soǵa berseń jetiledi, jasyqty soǵa berseń ketiledi» degendeı, odan jalyndy jas jasymaǵan.

Kesek pishilgen saıası tulǵa

Mektepten keıin Barak Los-Andjelestegi Batys kolledjine túsedi. Úzdik oqyǵandyǵynyń arqasynda bul jerden Kolýmbııa ýnıversıtetine aýysyp, halyqaralyq qatynastar kásibine mamandanady. 1983 jyly bakalavr dárejesin alyp, Nıý-Iorktiń ǵylymı-zertteý ortalyǵyna jumysqa turady. Osynda júrgende ol pákstandyq stýdent Sohal Sıddıkımen dostasady. Osy kisiniń aıtýyna qaraǵanda, Barak jyly júrekti, qaıyrymdy azamat bolǵan. Ol qaıtse de bireýge qolushyn berýge daıyn turady eken. О́zi bes dollarlyq arzanqol shalbar kıip júrip, jurtqa kómek qolyn sozǵysy kelip turatyn onyń meıirban minezin keıbir dostary mazaq qylyp, kúlkige de aınaldyrǵan kezderi bolypty.
Osynda júrgende ol óziniń kisige jaqyn­dyǵynyń arqasynda jaqsy áser etetin ıgi dos­tar taýyp, jaqsy ortamen qaýyshady. Sonymen birge, kóp oqyp jáne oqyǵandaryn dostaryna aıtyp berip, tilin, oıyn jaqsy damytyp otyrǵan. Keıinnen ol dostarynyń kómegimen Halyqaralyq Bıznes korporasııasynyń qarjylyq aqparat bólimine redaktor bolyp aýysady. Munda da bir jyldaı qyzmet istep, halyqpen jumys isteýge ysyla túsedi.
1985 jyly Barak Obama óziniń ekinshi otany atalǵan Chıkagoǵa aýysyp, qoǵamdyq qyz­met­ke turady. Mundaǵy mindeti – shirkeýdiń qaıy­rym­dylyq jumystaryn uıymdastyrý bolady. Turmysy kemshin aýdandardaǵy halyqqa qaıyrymdylyq aksııalaryn uıymdastyrýda ol «úzdik áleýmettik uıymdastyrýshy» retinde kózge túsedi. Aıta keterligi, Barak ózin anasynyń protes­tantızm dinin ustanatyndyǵyn únemi jarııalap júredi.
1988 jyly Barak ataqty Garvard ýnıversıtetine túsip, ony 1991 jyly magıstr dárejesimen aıaq­taıdy. Onyń alǵyrlyǵy, alymdylyǵy munda keńi­nen ashylyp, ýnıversıtettiń gazetine afro-amerı­kalyqtardyń arasynan shyqqan birinshi redaktor da bolady. Baraktyń ýytty ázilderi, ashyq-jarqyn minezi munda aralasqan jandardyń bárine de jaqsy áser etken.
1991 jyly Chıkagoǵa oralǵan Barak munda zańgerlik jumystarmen aınalysady. Sonyń ishinde, túrli kemsitýshilikterge ushyraǵan adamdardyń quqyn sotta qorǵaýda onyń tanymal qorǵaýshy retinde ataǵy shyǵady. Osy qyzmetteri arqyly kózge túsip, kópke tanylǵan ony 1993 jyly Chıkago ýnıversıteti qyzmetke shaqyryp, konstıtýsııalyq quqyq páninen leksııa oqytady. Osynda  júrgende ol óziniń bolashaq jary Mıshelmen tanysyp, 1992 jyly oǵan úılenedi.
Mıshel 1964 jyly Chıkagoda aýqatty otbasynda týǵan jas edi. Jaqsy mektepte oqyp, artynan Prınston ýnıversıtetin úzdik bitirgen ol jasynan qara násildi azamattardyń áleýmettik quqyn qorǵaýmen aınalysady. «О́zi bolǵan qyz tórkinin tanymas» degen aqymaq qyzdarǵa aıtylatyn maqaldy Mıshelge aıta almaısyń, óıtkeni, ol sanaly jas retinde ómir jolyn á degennen-aq ózi sekildi jandardyń quqyn qorǵaýǵa arnaǵan. «Prınstonda bilim alǵan qara násildiler jáne olardyń qoǵamy» degen taqyrypta dıssertasııa da qorǵaǵan. Bul da Garvardtyń zańgerlik mektebin 1988 jyly úzdik bitirip, doktorlyq ataq alyp shyqqan. Barak ekeýiniń kindiginen Malıa jáne Sasha degen qyzdar ósip keledi. Biletinder prezıdent Barak Obamanyń eń ótimdi keńesshisi Mıshel ekenin aıtady.
Barak Obama Chıkago ýnıversıtetinde belsendi qoǵamdyq qyzmet atqara júrip, 1996 jyly Illınoıs shtatynyń senatyna demokratııalyq partııanyń atynan depýtattyqqa saılanady. Bul bizdegi oblystyq máslıhattyń depýtattyǵyna saılanǵan esepti. Illınoıs – halqynyń sany boıynsha Amerıkada besinshi oryn alatyn shtat. Onyń ortalyǵy Sprıngfıld shahary bolǵa­ny­men, Chıkago onyń eń úlken qalasy. Osy shtat­tyń senatyndaǵy aıtys-tartystarǵa, ótkir pikir­saıystarǵa belsene qatysa júrip Barak 1997-2004 jyldarda qatarynan úsh ret saılanyp, segiz jyl boıy óziniń saıası iske júıriktigin, biligi men sheshendigin shyńdaıdy. Sonymen birge, aıtqan sózderimen de, jazǵan maqalalarymen de kózge túsip, halyqqa jaqyndylyǵymen tanyla bergen.
2000 jyly ol AQSh Kongresiniń tómengi palatasyna depýtattyqqa túspek bolady. Biraq saılaýaldy kúres kezinde sol kezdegi qara násildi kongresmen Bobbı Rashten praımerızde jeńilip qalady.
AQSh Kongresiniń tómengi palatasy nemese О́kilder palatasy bizdiń Parlamenttiń Májilisi sekildi memlekettiń eń joǵary zań shyǵarýshy organy. Al Kongrestiń ózi de bizdiń Parlament sekildi eki palatadan turady. Sonyń ishinde О́kilder palatasy 435 depýtattyq orynnan, al Senat 100 orynnan turady. Senatqa árbir shtat úshin eki orynnan kvota beriledi.
Zertteýshiler B.Obamanyń Illınoıs shtaty senatyndaǵy belsendi áreketteriniń biri retinde onyń Dj.Býsh ákimshiliginiń Irakqa basyp kirý týraly sheshimine belsendi túrde qarsylyq bildirip, qatty synaǵanyn aýyzǵa alady. Tabıǵatynan beıbitshilikqumar Barakqa Dj.Býshtyń bul áreketi ádiletsiz basqynshylyq bolyp kóringen eken.
2004 jyly B.Obama Illınoıs shtatynan eki senatordyń biri bolyp qarsylasyn aıqyn basymdyqpen (saılaýshylardyń 70 % daýysy ) jeńip, saılanady. Bul ýaqytta ol demokratııalyq partııanyń búkil AQSh-taǵy tanymal lıderleriniń birine aınalǵan edi. Ásirese, partııanyń jalpyulttyq sezinde «AQSh-ta barynsha ashyq qoǵam ornatamyz» degen ejelgi urandy eske salyp jáne ony óz ómiriniń mysalymen ushtastyra otyryp aıtqan onyń ótkir sózderi eldiń qulaǵyn eleń etkizgen. TV arqyly búkil elge estilgen osy sózder barynsha utymdy ári shynaıy shyǵyp, talaı jurttyń esinde qalady.
Kongreske qara násildiler arasynan saılanǵan besinshi senator bolǵan Barak Obama óziniń ashyqtyǵymen, demokratııashyldyǵymen jáne ushqyr oıymen halyq pen BAQ-tyń qurmetine tez-aq bólenedi. Sonymen birge, ol óz ómir jolynyń eshbir detalin de jasyrmaı, ashyq aıtyp otyrǵan. Tipti, balalyq shaǵynda marıhýana tartyp, esirtkige teris qaramaǵanyn da jasyrmaǵan. Shyndyqty baǵalaıtyn Amerıka qaýymy buǵan da túsinistikpen qarap, 2006 jyly-aq AQSh-tyń kelesi prezıdenti bolýy múmkin degen boljamdar estile bastaǵan. Osy, 2006 jyly ol otbasyn alyp Kenııadaǵy áke qabiriniń basyna da baryp, zııarat etken. «О́li razy bolmaı, tiri baıymas» deıtin qazaq, «óliniń qabirin bil, tiriniń qadirin bil» deıtin tatar, t.s.s. barlyq musylman halyqtary jaqyn jannyń qabiriniń basyna baryp, zııarat etýdi úlken mindet dep esepteıdi ǵoı. Sondyqtan da batystyq basylymdar buǵan bálendeı mán bermese de Barakty tanıtyn shyǵys áleminiń ishi jylyp qalǵan-tyn. Osy qadamdardyń bári onyń eshkimniń qas-qabaǵyna qaramaı, derbes is jasap, erkin oılaı biletin kesek pishilgen saıası tulǵasyn aıqyndaı túsken qyrlarynyń biri edi.

Olımptiń orny bir basqa

Kishi Dj.Býshtyń prezıdenttik ýaqyty aıaqtalýǵa jaqyndaǵan saıyn demokratııalyq partııadan úmitker retinde Baraktyń ótetini de aıqyndala tústi. Alaıda, 2007 jyldyń basynda eki úmitkerdiń biri bolýǵa tıisti oǵan partııalastardyń 15 paıyzy ǵana qoldaý bildiretinin aıtqan, al onyń qarsylasy Hılları Klıntondy qoldaýshylar 43 paıyz, bolǵan. Biraq sol jyldyń maýsymyndaǵy saýaldamada aıyrmashylyq úsh-aq paıyzǵa túsken.
2008 jyldyń 10 aqpanynda Illınoıs shtatynyń ortalyǵy Sprıngfıld qalasynda ótken mıtıngte Barak Obama óziniń prezıdent bolýǵa úmitti ekenin alǵash ret jarııalap, saılaý aldy kúreske túsetinin málimdeıdi. О́rkenıettiń órine shyqtyq dep otyrsa da jalpy álem qaýymdastyǵy buǵan tańdanys bildirmeı qalǵan joq. Keshe ǵana oryny esiktiń bosaǵasynda bolǵan násildiń ókili endi tórdiń tóbesin kózdep otyrsa, tańdanbaı kór. Qansha tolerantty, demokratııashyl bolsa da AQSh qoǵamynyń úlken bóligi de buǵan úrke qarady. Tipti, qara násildilerdiń ózi «bul aqtardyń kezekti qıturqysy (jobasy)» dep alǵashqyda elp ete qoıǵan joq. Biraq Barak Obamany kózben kórip, qulaqpen estip, tereńirek tanyǵan saıyn AQSh halqynyń kózqarasy ózgere berdi. Naǵyz uly eldiń uly minezin kórsetken Amerıka qoǵamyna osyndaıda yrza bolasyń.
Prezıdent bolǵandaǵy basty mindeti retinde B.Obama Amerıka áskerlerin Iraktan shyǵaratynyn da jarııalady. Osy kezden bastap Obamanyń kandıdatýrasyn Amerıka mıllıarderi, belgili mesenat ári prodıýser Devıd Geffen qoldady. Ol buryn Bıll Klıntonnyń da jaqtasy bolǵan edi, biraq osy joly onyń áıeli Hıllarıdi emes, Barakty qoldap shyqty. О́ziniń gollıvýdtyq ataqty dostarymen birge ol B.Obamany qoldaý qoryna úlken qarajat jıyp bergen. Budan basqa 200 dollar jáne odan kishi somany qosýshylardan túsken qarajattyń ózi 2007 jyly 16,4 mln. bolsa, 2008 jyldyń basynda 36,8 mln. dollarǵa jetip, rekord jasapty. Bul óte mańyzdy, óıtkeni, shaǵyn qarajat salyp jatqannyń bári saılaýshylar ǵoı. Aqyry, B.Obama óziniń prezıdenttik kampanııasynyń shyǵynyna bıýdjetten qarajat alýdan bas tartqan jalǵyz kandıdat retinde tirkeldi.
Barak Obamany reseılik kóptegen saıasatkerler, sarapshylar AQSh-KSRO zamanynan beri jalǵasyp kele jatqan dástúrli básekelestik, baqastyq saldarymen jaqtyrmaıdy. Olarǵa  jalpy amerıkalyq dúnıeniń bári túrpideı tııýimen qatar, shovınıstik, týrasyn aıtqanda, násilshildik pıǵylmen Barak Obama túsiniń qara bolǵany da kózge shyqqan súıeldeı tıip otyr (О́zderinde mundaıdy ólse de jibermes edi). Sondyqtan da osy pıǵyldaǵy Reseı saıasatshylary jazǵan saraptamalarynda Barakty qoldaǵan Devıd Geffenniń basyna neshetúrli jamandyqtardy aıamaı úıgen. Buǵan deıin Bıll Klıntondy qoldaǵan osy mıllıarderdi eshkim aýyzǵa da almaǵan bolsa, endi onyń «jaman ataǵyn» aspanǵa shyǵarypty.
Sóz joq, Amerıkada (tipti, barlyq basqa elderde de solaı ǵoı) baı magnattardyń qarjylyq qoldaýynsyz eshkim de prezıdent bola almaıdy. Ol buljymaıtyn aksıoma ekeni de shyndyq.
Qalaı desek te, 2008 jyly Barak Obama AQSh tarıhynda tuńǵysh afroamerıkalyq bolyp prezıdenttik mansapqa qol jetkizdi. Osy jetistigin ol suńǵyla saıasatker retinde Amerıkanyń demokratııa jolyndaǵy uly jetistigi dep aıtýdan da jaǵy talǵan emes. Jáne bul pikirdiń eshqandaı artyqtyǵy da joq. О́ıtkeni, Barak Obamanyń turmystyń eń tómengi satysynan ósken saıasatker ekendigin kórsettik. Bári de qalyptasyp, báriniń de sybaǵasy bólinip, buljymastaı etilip oryn-oryndaryna qoıylǵan, eshnárse ózgertýge bolmaıdy degen Amerıkada osyndaı adamnyń prezıdent bolýy – demokratııanyń jemisi ekeni sózsiz. Sonymen birge, ol Barak Obama fenomeniniń kúrdeliligin de aıqyndaı túsedi.
Árıne, Barak Obama alǵashqy saılaýda attaı shaýyp ótken joq. 538 tańdaýshynyń 338-i Barakty qoldasa da AQSh-tyń negizinen aq násildiler turatyn Alabama, Lýızıana, Oklahoma jáne Tehas shtattarynda ol óte tómen daýys aldy. Ekzıt-pýldyń anyqtaýyna qaraǵanda, árbir onynshy aq násildi ǵana oǵan daýysyn berdi. Bular AQSh-tyń qul ıelenýshilikten kóp ýaqyt boıy ajyraǵysy kelmegen ońtústik shtattary edi. Qalaı desek te, mundaǵy kóp turǵyndardyń sanasynda ózderin ózi artyq sanaýshylyqtyń áli de qalyp qoıǵany baıqalyp turdy.
Obamanyń jeńisi AQSh halqynyń úlken bóligin ǵana emes, álemniń kóptegen elderin jeńistiń eıforııasyna bóledi. Ásirese, óz sybaǵasyna óz qoldary birde jetip, birde jetpeı júrgen elderdiń qýanyshy sheksiz edi. Halyq arasyndaǵy «obamamanııa» degen bul qubylystyń sharpýy keshe ǵana bireýdiń qas-qabaǵyna qarap ómir súrip kelgen Qazaq eline de tıgeni daýsyz. Al Afrıka, Taıaý Shyǵys elderindegi qýanyshtyń orny tipti bólek edi. Sonyń ishinde óz urpaǵy álemdegi eń úlken mansaptyń basyna shyqqan Kenııanyń qýanyshy tipti sheksiz boldy.
Halyqtyń qýanyshy da tegin ketpedi, Barak Obama prezıdent bolǵan jyldarda orynsyz qantógis oryn alǵan joq. AQSh-tyń Kýbaǵa qatysty sanksııasy birshama jumsardy. Izraıl ókimeti qanshalyqty shaǵystyryp baqsa da Obama: «Men syrttan soqqan shýly kedergilerdi («shýmovye pomehı») tunshyqtyryp, tek Amerıkanyń múddesi turǵysynan ǵana áreket etemin» dep, eshqashan Irandy bombalamaıtynyn ashyq aıtty. Eger ákeli-balaly Býshtar sııaqty bireý bolsa Izraıldiń qysymyna shydaı almaı, endigi Islam mádenıetiniń taǵy bir ortalyǵy – ejelgi parsy qalalary da tas-talqan bolar edi. Sonymen birge, B.Obama óziniń Irak jónindegi ýádesin umytpaı, ol elden AQSh-tyń áskerin túgel shyǵardy. 2010 jyly Reseı Federasııasymen strategııalyq qarý-jaraqty qysqartý jóninde kelisimge qol qoıdy.
Barak Obama prezıdenttik qyzmetti atqarý barysynda ózin kezdeısoq kele qalǵan adam emes, barlyq jaǵynan daıyndyǵy myqty saıa­satker retinde de kórsete bildi. Árıne, onyń qyzmetin tegis saraptap shyǵýǵa bir maqalanyń kólemi jetpeıdi. Jalǵyz-aq el ekonomıkasyn tyǵyryqqa tiregen qarjylyq daǵdarys, tabıǵı apattardyń ózin de ol reıtıngin kótere túsýge eptilikpen paıdalana bilgenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan da ol ekinshi merzimge attaı shaýyp ótti. Barlyǵy 538 tańdaýshynyń 332-si Obamany jaqtap daýys berdi. Iаǵnı, tańdaýshylardyń 62 paıyzǵa jýyǵy onyń jaǵynda boldy. Bul – AQSh saılaýynda sırek kezdesetin qubylys. Onda qarsylastardyń aıyrmashylyǵy 2-3 paıyzdan asýy sırek  oqıǵa.
Árıne, Barak Obama prezıdenttikke saılanǵan kezden keıin qarapaıym adamdar túsine bermeıtin jetistikter de boldy. Máselen, 2009 jyldyń aıaǵynda-aq oǵan Beıbitshilik úshin beriletin Nobel syılyǵy tapsyryldy. Bul syılyq oǵan «halyqaralyq dıplomatııany jáne adamdar arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýdaǵy tótenshe kúsh-jigeri úshin» degen tujyrymmen berildi.
Uzaq jyldar boıy beıbitshilik jolynda ter tógip júrgen qaıratker jáne osy iste tanylǵan tulǵa da emes, qalaı aldy dep tańqalǵandar kóp boldy. Bireýler bul B.Obamany halyqqa tanytý úshin jasalǵan aksııa degen oılar da aıtty. Degenmen, bul is B.Obamany beıbitshiliksúıgish ister jasaýǵa yntalandyrdy. Sonyń ishinde 2010 jyldyń sáýir aıynda Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha jahandyq sammıt uıymdastyrǵany utymdy shyqty.
«Jaqsydan – sharapat» demekshi, 47 memlekettiń basshylary qatysqan sol sammıtte Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne joıý týraly bastamasy qyzý qoldanyp, búkil álemniń qulaǵyna jetti. Barak Obama Elbasy Nursultan Nazarbaevty jahandyq mańyzy bar tulǵa retinde tanyp, oǵan aıryqsha qurmet kórsetip otyrdy. Sonyń arqasynda baıandama jasaýǵa qol jetkizgen 5-6 adamnyń biri bolyp Qazaqstan kóshbasshysyna da sóz berildi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń sol sammıtte aıtqan sózderi álemniń kóptegen bedeldi basylymdarynyń betterinde jarııalandy.  Ekijaqty kezdesýde de Barak Obama Qazaqstannyń búkil álemdegi jáne aımaqtaǵy qaýipsizdikti saqtaý týraly usynystaryna úlken baǵa berdi. Al Qazaqstannyń sol jylǵy EQYU-ǵa tóraǵalyq etýin «tarıhı oqıǵa» dep baǵalaıtynyn ashyq aıtty.
Barak Obamanyń bastamasymen shaqyrylǵan jahandyq sammıt eki jyl saıyn turaqty túrde ótip turatyn boldy. 2012 jylǵy naýryzda ol Seýl qalasynda ótti. Al 2014 jylǵy sammıt Nıderlandyda ótetin bolyp belgilendi.
Seýldegi sammıtte Qazaqstan, AQSh jáne Reseı Federasııasynyń prezıdentteri burynǵy Semeı synaq polıgonyndaǵy yntymaqtastyq týraly málimdeme jasady. 40 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp kelgen ajdahanyń azabynan bul jerdiń 2004 jyldan beri úsh myń sharshy shaqyrymdaıy ǵana qalpyna keltirilgen. Málimdemede úsh memlekettiń osy aýmaqty tolyq qalpyna keltirgenshe budan ári de yntymaqtasyp jumys isteıtindigi aıtyldy. B.Obama málimdemege qatysty óziniń sózinde úsh memlekettiń ıadrolyq qarýdyń zardabyn joıý jolyndaǵy yntymaqtastyǵy álemge «ıgilikti úlgi» bolatyndyǵyn aıtty. Málimdeme jasaý barysynda eki alyp memleket lıderleriniń ortasynda turǵan Qazaqstan Prezıdentiniń sýreti dúnıe júzin aralap ketti. Qazaqstandy onsha tanymaıtyn biteý keýde jan bolsa da eki alypty bas shulǵytyp, ortasynda turǵan memleket basshysyna qurmetpen qaraǵany daýsyz. Seýlde Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi jahandyq qozǵalystyń kóshbasshysy bolyp tanyldy. Osynyń bári Qazaqstannyń álemge jaqsy qyrynan tanyla túsýine ólsheýsiz yqpal etýde. Elimizdiń Eýropanyń qaq ortasynda, osy qurlyqtaǵy bedeldi memleketterdiń biri Belgııamen talasqa túsip, EHRO-2017 kórmesin ótkizý quqyn 70 paıyzǵa jýyq daýyspen jeńip alýy da kezdeısoqtyq emes. Onyń osy Barak Obama sııaqty álemdik tulǵalardy moıyndata alýdyń arqasynda qol jetken tabys ekeni sózsiz.
Mine, qysqasha aıtqanda, Barak Obamanyń qazirge deıingi qadamdary osyndaı. Prezı­dent­tiginiń ekinshi merziminde onyń saıası talanty ushtala túsetindigi taǵy talassyz. Obama fenomeniniń qalaı jalǵasatynyn ýaqyt kórsetedi.

Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».