– Danııar Baltabaıuly, Prezıdent elimizdi ekologııalyq turǵydan ońaltýǵa basymdyq berip otyr. Bul rette óndiristi óńirdiń ekologııalyq qaýipsizdigi qalaı saqtalady?
– Árıne, Memleket basshysynyń pármenimen qorshaǵan ortany qorǵaý boıynsha quzyretti organnyń qurylýyn qýana quptaımyz. Bul óndiristik úrdisterdi jańartý men óńirlerdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha jańashyl jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. О́ıtkeni ekologııalyq qaýipsizdik – memlekettiń ornyqty damý jolyndaǵy basym mindetteriniń biri, tabıǵı júıelerdi saqtaý men qorshaǵan ortany qorǵaýdyń negizi.
Al óńirde ekologııalyq qaýipsizdik máselesi óte ózekti. Qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn zııandy zattar kóleminiń 66 paıyzy jylý energetıkasy, 17 paıyzy – tústi metallýrgııa, 5,6 paıyzy – qara metallýrgııa, 3,7 paıyzy – munaı óńdeý, 1,7 paıyzy paıdaly qazbalardy óndirý úlesine tıesili. Bıyl birinshi toqsanda atmosferaǵa 344,8 myń tonna zııandy zat shyǵarylǵan. Jalpy, departamentke qarasty ınspeksııalyq qyzmet ekologııalyq máseleler boıynsha 14 tekserý júrgizdi. Onyń ishinde 4 josparly, 10 josparsyz tekserý boldy. Nátıjesinde, kásiporyndarǵa 2 mln 278,9 myń teńgege 42 aıyppul salyndy. Bul kúnderi elimizdiń Aýa raıyn baqylaý ulttyq ortalyq operatory óńirlerdiń, qalalardyń atmosfera tazalyǵyna baqylaý júrgizýde. Baqylaý nátıjesinde Jezqazǵan, Qarataý, Qaraǵandy eń las qalalar sanalsa, Pavlodar qalasy – 33, Aqsý – 31, Ekibastuz 36-orynda tur.
– Jylý energetıkasy jáne metallýrgııa kásiporyndary Keńes ókimeti kezinde jobalanyp, salynǵany belgili. Qazir eskirgen zaýyttardyń paıdasynan zııany kóp bolar?
– Iá, kásiporyndardyń qoldanystaǵy tazartý qurylǵylary túgel eskirgen. Qurylǵylar tek qatty bólshekter – shań, kúl, kúıe sııaqtylardy ustap qala alady, al kúkirt, azot, kómirtek totyqtary sııaqty gaz quramdy bólshekteri atmosferalyq aýaǵa esh tazartýsyz tikeleı taraıdy. Oblys ortalyǵyndaǵy «Qazaqstan alıýmınııi» AQ aýaǵa shyǵarylyndary quramynda gaz tárizdi qosyndy jylyna 43240,6 tonna bolsa, al «Qazhrom «TUK» AQ Aqsý ferroqorytpa zaýytynda jylyna 60229,4 tonna kólemdi quraıdy.
Alyp kásiporyndar ekonomıkalyq tıimsizdikke, onyń ishinde syrtqy naryqta óndirilgen ónim qunynyń kúrt aýytqýyn bile tura, gaz tazartý júıelerin ornatý jónindegi is-sharalardy ınvestısııalaýdy jón kórmeıdi. Elimizdiń «Tehnıkalyq retteý týraly» Zańyna sáıkes naqty óndiristik nysan boıynsha qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa qoıylatyn talaptar Úkimet bekitetin tehnıkalyq reglamentterde kórsetiledi. Osyǵan baılanysty, óńirlik Ekologııa departamenti Energetıka mınıstrligine zańnamany ońtaılandyrý arqyly gaz tárizdes zattardyń tastalymdaryna qoıylatyn talaptardy qatańdatý boıynsha usynystar engizdi. 2019 jyldyń qańtarynan bastap Energetıka mınıstrliginiń saraptaý toby jańa Ekologııalyq kodeks ázirleýde, onyń ishinde atmosferalyq zııandy shyǵaryndylardyń quramy men onyń normalary qaıta qarastyrylmaq.
– Qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardyń mólsherden tys shyǵarylýynyń sebebin aıta alasyz ba?
– Ekibastuzdaǵy GRES-1 stansasy, «Eýroazıattyq energetıkalyq korporasııasy» AQ kásiporyndarynda elektr energııasyn óndirý boıynsha óndiristik kórsetkishterdiń artýy jáne Krasnooktıabr ken ornynyń boksıt sapasynyń nasharlaýy sebep bolýy múmkin. Stansanyń 3 jyl ishinde elektr energııasyn óndirý kórsetkishteri 9 mlrd kVt-tan 19 mlrd kVt-qa artty, ıaǵnı 211 paıyzǵa artyq energııa óndirildi. Sondyqtan óndiristik kórsetkishterdiń ósýi atmosferaǵa túsetin zııandy shyǵaryndylar kóleminiń 102,4 myń tonnadan 206,7 myń tonnaǵa deıin ósýine ákeldi. Ekinshi, «Eýroazıattyq energetıkalyq korporasııasy» AQ stansasynda da 3 jyl ishinde elektr energııasyn óndirý kórsetkishteriniń 13 mlrd kVt-tan 15 mlrd kVt-qa nemese 15,4 paıyzǵa artýy baıqalady. О́nimdiliktiń ósýi aýaǵa zııandy shyǵaryndylardy 143 myń tonnadan 158 myń tonnaǵa deıin kóbeıtti. Sol sııaqty, «Qazaqstan Alıýmınııi» AQ-ynda Torǵaı boksıt ken ornynda ken qorynyń sarqylýyna jáne Krasnooktıabr ken ornynyń (Qostanaı oblysy) sapasy tómen kenin qaıta óńdeýge kóshýine baılanysty shıkizat-kenniń jáne shyǵarylatyn ónim-glınozem birligine otynnyń menshikti shyǵyny ulǵaıdy. Bul tastalymdardyń 56,753 myń tonnadan 90,74 myń tonnaǵa deıin artýyna ákeldi.
– Qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn qaldyqtarǵa lımıtti endi oblystyq máslıhat belgileı me?
– Jýyrda ekologııalyq jıynda qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn qaldyqtarǵa lımıtterdi belgileý quzyretin oblystyq máslıhattarǵa tapsyrý jónindegi usynys aıtyldy. Biraq bul máseleni sheshýge Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderindegideı qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn emıssııaǵa degen zamanaýı standarttardy engizý qajet.
– Iri kásiporyndar tabıǵatty qorǵaý sharalaryna qandaı úles qosýda?
– О́ńirdegi kásiporyndar bıyl bul maqsatqa 13,7 mlrd teńge bóldi. Jalpy, pavlodarlyq kásiporyndar 2016-2018 jyldar aralyǵynda tabıǵatty qorǵaý qajettiligine 35 mlrd teńge jumsady. Bir ǵana «Qazaqstan alıýmınııi» AQ 3 jyl ishinde 1,4 mlrd teńgege tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn iske asyrýda. Ekibastuzdyq stansa 3 jyl ishinde tabıǵat qorǵaý is-sharalaryna 684 mln teńge bóldi. Elektr súzgilerin kúrdeli jóndeýden ótkizdi. Al «Eýroazıattyq energetıkalyq korporasııasy» AQ sońǵy 3 jyl ishinde 8,9 mlrd teńgege tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn iske asyrdy. Energobloktardyń qazandyq agregattaryn jańǵyrtýdan ótkizdi. Máselen, stansadaǵy №5 energobloktyń qazandyq agregatynda jańa elektr súzgisin ornatý kúl shyǵarýdy 5 myń tonnaǵa qysqartýǵa múmkindik berdi. Qorshaǵan ortany lastaýshy zattardyń avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesi ornatylýda. Jańa elektr súzgiler ornatylyp, tozań, zııandy kúldi ustap qalý júıeleri qaıta qurylady. Inspeksııalyq qyzmet barysynda júrgizilgen tekserister barysynda aıyppuldar salynady. Barlyq tekserister zamanǵa saı laboratorııalyq qural-jabdyqtardyń kómegimen júrgiziledi. Aıtalyq, bıyl naýryz aıynda Thermo NITON spektrometriniń kómegimen oblys ortalyǵyndaǵy «KSP Steel» JShS kásipornynda kólemi 62 myń tonna bolat balqytý qojynyń normadan tys ornalastyrylýy anyqtaldy. Ekologııalyq zardap kólemi 33 mln 719 myń teńgeni qurap, tolyqtaı memleket kirisine óndirildi. Mamyr aıynyń sońynda «Kaskad» gaztaldaǵyshymen «Alıýmınıı zaýyty» AQ gıdrometallýrgııalyq sehynyń tútin gazdaryn ólsheý nátıjeleri boıynsha buǵan deıin kásiporynmen sot ınstansııalarynda daýlasqan kúkirtsýtek anyqtaldy. Bul zat boıynsha zardap kólemi 39 mln teńgeni qurady. Qural-jabdyqtyq ólsheýler arqyly №2 kalsınasııa peshterindegi tastalymdardaǵy azot totyqtary boıynsha shekti tastalymdar normatıvteriniń kóbeıýi anyqtaldy, zardap shyǵyny 2 mln teńge. Departament «Qazaqstan ǵarysh sapary» UK AQ-na ekologııalyq zardap kólemin anyqtaýǵa qajetti aerokosmostyq túsirilimderdi jasaý arqyly shańdaný aýdanyn anyqtaýǵa suranys jiberdi. Sonymen birge «Qazhrom TUQ» AQ fılıaly AFZ, «Munaı-hımııa zaýyty» JShS, «Evroazıattyq energetıkalyq korporasııa» AQ kásiporyndarynda profılaktıkalyq baqylaý júzege asyrylýda. Iаǵnı, zerthanalyq taldaý qorytyndylarynyń tolyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin tekseristerge Qaraǵandy oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń zerthanalyq-analıtıkalyq baqylaý mamandary qatysady.
– Oblys ortalyǵynyń turǵyndary tańǵy ýaqytta silti men kúkirtsýtek ısiniń paıda bolýyn jıi aıtady.
– Bul másele boıynsha qalaǵa qarasty Zelenstroı kentiniń turǵyndary aryzdandy. Olar munyń sebebin «Alıýmınıı zaýyty» AQ-nan kórip, Hımııa qalashyǵy men Tramvaı parkiniń aýmaǵynda ıisi hlorquramdas zattarǵa uqsaıtyn aýanyń erekshe lastanýyn aıtady. Biraq atmosferalyq aýa baqylaýlarynyń memlekettik monıtorıng nátıjesi boıynsha aýada hlor quramdas zattar anyqtalǵan joq. Bir ǵana №4 bekette kómirtegi oksıdi, qalqymaly zattar, kúkirtsýtek kóleminiń kóbeıgeni anyqtaldy. Aqsý jáne Ekibastuz qalalarynda kómirtegi oksıdi boıynsha azdaǵan asyrýlar anyqtaldy. Aryzdyń basym bóligi jel aǵyny qalaǵa baǵyttalǵanda nemese óndiristik tumsha baıqalatyn jelsiz kúnderdegi jaǵymsyz meteorologııalyq jaǵdaıda túsedi.
– Monıtorıngtiń qoldanystaǵy júıesi sonda lastanýdy boljaýǵa múmkindik bermeı me?
– Bul úshin kásiporyndarda IT-tehnologııalardy qoldana otyryp, atmosferalyq aýa lastanýy deńgeıin jobalaıtyn baǵdarlama jasaý qajet. Úkimettiń 2017 jylǵy №827 qaýlysymen bekitilgen «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda qaýiptiligi boıynsha I sanattaǵy kásiporyndarda ekologııalyq baqylaý júıesin avtomattandyrý qarastyrylǵan. Iаǵnı, iri kásiporyndar atmosferalyq aýa sapasyn baqylaý boıynsha monıtorıng stansalaryn sanıtarlyq qorǵaý shekaralarynda josparlap, ornalastyrady. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta kásiporyndarda tıimdi shań-gaz tazartý qondyrǵylaryn engizý kerek. Atalǵan modeldeý jobalaý tájirıbesi Reseıdiń transshekaralyq aýmaqtarynda bar, qazir zertteý ústindemiz.
– «Alıýmınıı zaýyty» AQ sanıtarlyq qorǵaý aımaǵynyń shekarasynda Zelenstroı kentine taıaý aýmaqtaǵy stansa jumysy qalaı júrgizilýde?
– Monıtorıngtiń optıkalyq stansasy testileý rejiminde ornalastyrylǵan. Biraq avtomatty stansadaǵy monıtorıngtik zertteýlerdiń nátıjeleri «Qazgıdromet» RMK Biryńǵaı memlekettik júıesinde kórsetilmeıdi. Tıisinshe Pavlodar qalasy boıynsha atmosferalyq aýanyń sapasyn baǵalaý úshin paıdalanylmaıdy. Osyǵan baılanysty Ekologııa departamenti Energetıka mınıstrligine baǵdarlamalyq qujattardy túzetý arqyly bul júıeniń jumysyn ońtaılandyrý boıynsha usynystar engizdi. Zııandy emıssııalardy ólsheýdi jáne onyń qorshaǵan ortanyń sapasyna áserin baqylaýdyń qazirgi zamanǵy ádisine kóshý ekologııalyq baqylaýdyń tıimdiligin jáne onyń nátıjeleriniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
– Jalpy, ekologııa máselesinde turǵyndar qanshalyqty belsendi?
– Departament turǵyndardyń aryz-shaǵymdaryn qarastyrýǵa únemi kóńil bóledi. Aryz-shaǵymdardyń negizgi bóligi óndiristik kásiporyndardan qaldyqtardy mezgilinde jáne qaýipsiz shyǵarý, tazartylmaǵan aǵyn sýlardy aǵyzýǵa tyıym salý boıynsha tekseris júrgizýge baǵyttalǵan. Bıyl 82 ótinish qarastyryldy, onyń 11-i senim telefony arqyly, 15-si jeke tulǵalardan, 56-sy zańdy tulǵalardan kelip túsken. О́tinishterdiń barlyǵy muqııat zerttelip, naqty sheshimder qabyldandy. Osyǵan oraı, departament qala tuǵyndarynyń belsendilerimen baılanys úzbeı, operatıvti áreket jasaý úshin mobıldi top quryp, áreket etý nusqaýlyǵy jasalǵan.
– «Aýanyń lastanýymen kúres kúni» de belsendilikke qozǵaý salatynyn baıqadyq.
– Oblystaǵy «Azamattyq alıans» assosıasııasy» ZTB-men birlese ekologııa máseleleri boıynsha turǵyndardyń pikirin bilip, ony ashýǵa múmkindik beretin «Ashyq esik kúnderi» ótkiziledi. Jyl saıyn 5 maýsymda Álemdik qorshaǵan ortany qorǵaý kúnine arnalǵan «Ashyq esik kúni» ótedi. Bul 1972 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 27-sessııasynda jarııalanǵan. Bıylǵy taqyrybyn BUU «Aýanyń lastanýymen kúres» dep jarııalady. Bul kún ár adamǵa qorshaǵan ortany qorǵaýǵa degen yntasyn týdyrýǵa arnaldy. «Ashyq esik kúni» sharasynda turǵyndar kógaldandyrý men jasyldandyrý, aǵashtardyń kesilýi, belgili jóndeý jumystarynan keıin joldardyń qalypqa kelmeýi jónindegi máselelerdi kóterdi. О́ıtkeni bizdiń óńir – ónerkásiptik óńir bolǵandyqtan áýe basseınin qorǵaý jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri óte ózekti.
Áńgimelesken Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy
