...Búgin de kún ystyq eken. Sondyqtan bolsa kerek, tósek tartyp jatpaǵandardyń deni aýrýhanany aınaldyra qorshaı quıylǵan sement irgetasqa quıryq basqan, tek Sábıt qana japyraǵy mol bıik qaraaǵash kóleńkesin saǵalap, soǵan súıenip turyp, ádettegideı áńgime tizginin óz qolyna alypty.
...Oblysty bylaı qoıǵanda, Almaty, Aqmola, Qostanaı, Kókshetaý deısiń be, bárin araladyq qoı. Jer kórdik, el kórdik. Sol el azamattarymen de til tabysa áńgimelestik. Bárinen buryn gazet-jýrnaldardy kóbirek oqýǵa týra keldi...
– Sonda Kókshetaý qaı jaqta?
Myna saýalǵa ol da, men de tańǵaldym. Sosyn álgi daýys shyqqan jaqqa jalt qaradym. Kádimgi jıyrma-jıyrma bes jas shamasyndaǵy, óńi qýqyl tartqan (sirá, uzaq naýqastanǵan bolsa kerek) qazaqtyń qaradomalaq balasy. Alaıda júzinen ımandylyq esken jylylyq pen kóp oqyp-toqyǵan parasattylyqty ańǵara almadym, qatyp qalǵan kónteri bireý.
– Oý, jigitim, óz elińniń jer-sý attaryn, oblys ortalyqtary men qala ataýlaryn bilýiń kerek qoı... Sirá, kitap, gazet oqymaıtyn shyǵarsyń. Onda bári bar ǵoı, – dedi Sábıt kúıinip.
– Gazet oqyp ne kerek? Bári mynada bar, – dep jigit manadan beri shuqylap otyrǵan alaqandaı jalpaq telefonyn kórsetti...
* * *
Jatar ornyma kelip jaıǵasqan soń ár kez, ár jyldary jazǵan shyjbaılarymdy aqtaryp-tóńkerip qaraı bastadym. Qyzyqty derekter kóz aldymda tura qaldy. Toqsanynshy jyldar... Sol kezdegi premer-mınıstrden bastap, aýyl ákimderin, sharýashylyq, kásiporyndar basshylaryn qoǵamda bolyp jatqan ózgeristerge tap solar kináli bolǵandaı synı sıpatta tópeleı jazyppyz. Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti», oblystyq gazetter tym erkin, tipti asyra silteýshilikpen ult taǵdyry týraly jazylǵan maqalalardy kún qurǵatpaı basyp júrdi. Ásirese «Ana tili» gazetiniń bedeli orasan zor boldy. Solaı bolýy tıisti de edi. О́ıtkeni ana tilimiz joıylyp ketý aldynda turdy. Al til degenimiz – kez kelgen ulttyń basty ólshemi. Sondyqtan bolsa kerek, ult kósemi A.Baıtursynuly ótken ǵasyrdyń basynda: «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – Til. Sózi joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady. Ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady», dep ap-anyq aıtyp ketken-di.
Al ınternetke, smartfon sııaqty aqparat taratatyn quraldarǵa jegilgen búgingi jastarymyz ult máselesi túgili, durys sóıleý mádenıetinen de alshaqtap ketken sııaqty. Tilderi sholaq, sóılem qurastyrýy túsiniksiz. Anyǵyraq aıtsaq – saýatsyz. Búgingi zaman ǵalymdary ony endi-endi aıtyp jatyr, ıaǵnı ár ulttyń bir-birine uqsamaıtyn óz kody bolady deıdi. Shyndyǵyn aıtsam, bizdiń búgingi jastarymyzda sol ulttyq kod – ulttyń dástúr-salty, bolmysy juqaryp bara jatyr-aý dep qorqamyn. Al ony qalaı baıytyp, ilgeriletýge bolady? Bir sózben aıtsaq, ol bilim men biliktilikke baılanysty, biliktilik eń áýeli gazet, kitap oqýdan bastaý alady.
Buǵan mysal retinde birer derek keltirelik. Sonaý Keńes zamany kezinde de, búginderi de álemdegi ekonomıkasy damyǵan ozyq elder qaısy degende, ǵalymdar eń áýeli AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa elderin mysalǵa keltiredi. Onyń basty sebepteriniń biri retinde aqparat quraldarynyń rólimen baılanystyrady. Shynynda solaı. Aıtalyq, ár japon ortasha eseppen kúnine 3,5 saǵatyn teledıdar kórýge, bir saǵattaı ýaqytyn gazet-jýrnal oqýǵa jumsaıdy eken. Bálkim sodan da bolar, bul el BAQ sany jóninen dúnıe júzinde birinshi orynda tur. Jylyna jalpy taralymy 4 mlrd (ıá, mıllıard) dana bolatyn 3000 túrli gazet-jýrnal shyǵady. Kún saıyn gazetterdiń 90 paıyzy úıge jetkiziledi (al men «Aqtóbe» gazetin aptasyna bir ret ǵana alamyn).
Japonııada «Asahı» degen gazet bar. Gazet degen ataý dúnıege kelgennen beri shyǵyp keledi. Sol gazet baıaǵydan beri keshke jáne tańerteń shyǵady eken. Sonyń ózinde taralymy 12,5 mln danaǵa jetip jyǵylady.
Al Ońtústik Koreıany mysalǵa keltirer bolsaq, terrıtorııalyq aýmaǵy jóninen dúnıe júzinde shaǵyn, kishkene memleketter qataryna jatady jáne jer asty baılyǵy jóninen de jarytyp eshteńe aıtýǵa bolmaıdy, tipti eshteńe joq desek, artyq aıtpaǵan bolarmyz deımin. Solaı bola tura Ońtústik Koreıa búginde Eýrazııa qurlyǵyndaǵy úsh elge – Qytaı, Reseı, Qazaqstanǵa ınvestısııany kóp quıady. Bul elde temir múldem óndirilmeıdi. Áıtse de álemniń otyz elinen sol temirdi shıkizat kúıinde tasymaldap, odan daıyn ónimder shyǵarady. Bul elde mashına óndirisi, aýyr ónerkásip, keme qurastyrý, bıznes myqtap damyǵan. Al oǵan koreıler qalaı qol jetkizip otyr? Bir sózben aıtsaq, kitap pen gazetti kóp oqıdy, jańalyq ataýlynyń bárin solardan taýyp, óndiriske engizedi.
Kitap oqý tarıhy, meniń zerttep bilýimshe, muhıttyń ar jaǵyndaǵy Amerıka Qurama Shtattary elinen bastalǵan syńaıly. Tarıhqa júginsek, 1895 jyly sol eldiń azamattary – Todd Bola, Rık Brýks esimdi oqymystylary baspa ónimderi men ádebıetti keń nasıhattaý úshin kóshe kitaphanalaryn jasamaq bolady. Qala kóshelerine kitap qoıatyn jáshikter ornatady. Alǵashqyda onymen eshkimniń sharýasy bolmaıdy, bireýler kúlip ótedi, endi bireýleri álgi jáshikterge kelip, qyzyqtaı bastaıdy. Kóp uzamaı kitap oqıtyn adamdardyń qatary kúrt ósedi. Al sol AQSh búginde tehnologııasy damyǵan ozyq elderdiń qatarynda tur.
Iá, solaı. Men bul elderdegi, ásirese Batys Eýropadaǵy adamı qasıet, adamgershilik týraly eshteńe aıtqym kelmeıdi. Keıbir ǵalymdardyń sózine sensek, bul elder azyp bara jatqan kórinedi. Osyǵan alańdaǵan ozyq oıly ǵalymdary Shyǵys elderi órkenıetine qaraı oıyssaq degen pikirler aıtýda. Bálkim, sondyqtan da bolar, qazaqtyń aqyn-jazýshylary, ǵalymdary bul máseleni erte bastan-aq kóterip, arnaıy maqalalar, ǵylymı eńbekter jazyp júr. Aqyn Ulyqbek Esdáýlet bylaı deıdi:
«Batysqa, balam, qyzyqpa, Batqan kún – bizdiń kúnimiz. Kókjıek degen syzyqta, Sóngenshe ǵana tirimiz».
Qazir álemde ınternet qoldanýshy adamdar sany 3,5 mlrd-tan asty deıdi zertteýshiler. Onyń paıdasy – mysaly, bıznesti damytýǵa, alystaǵy týǵan-týystarymen habarlasyp turýǵa, t.b. salalarda qarym-qatys jasaýǵa ıgi áser etetini ras. Alaıda sonyń osyndaı paıdasymen birge zııany da barlyǵyn búgingi jastar bile me eken?! Áı, bilmeıdi ǵoı, áıtpese bir kún emes, aılar, jyldar boıy qulaqqa tyǵyp alǵan mıkrofon adam mıynyń qabyldaý qasıetin tómendetetinin aıtpaǵannyń ózinde, kúnderdiń bir kúni estý qabileti men aınalańdaǵy ózgeristerdi saralaýǵa, tanýǵa keri áseri barlyǵyn ǵalymdar baıaǵyda aıtyp qoıǵan-dy. Aıtalyq, smartfon, noýtbýk, planshet, tipti teledıdar ekrany da adamdy soqyrlyqqa ushyratatyn kórinedi... Toledo ýnıversıteti zertteýshileriniń málimdeýinshe, ekrannyń kógildir jaryǵy sezimtaldyǵy joǵary kóz kletkasynda toksındi molekýlalardyń túzilýine yqpal etedi. Sóıtip kórýdi nasharlatady.
О́z basym buryn teledıdardyń kógildir jaryǵy bolatynyn bilmeıtinmin. Al sol telefonda da bar kógildir jaryq fotoreseptorlary kózdiń óte qaterli dertine – sarǵylt taptyń búlinýine ákep soqtyrady. Bir ǵana AQSh-ta búgingi tańda 12 mln-nan astam adam osy syrqatqa shaldyqqan. Al bizde kógildir jaryqtyń, dálirek aıtsaq qalta telefony jaryǵyn zerttep, onyń kógildir jaryǵy orny tolmas zııan keltiretinin aıtyp jatqan mamandar bar ma?. Áı, joq-aý deımin...
Tólemis MEŃDIǴALI,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty
Aqtóbe
