Qazaq qaıtse baqytty bolady?

Bir anyq bar. Árkim de baqytty bolǵysy keledi. Sol anyq. Biz de baqytty bolǵy­myz keledi. Erteń emes, arǵy kúni emes, búgin. Biraq baqyt degenniń qos qanaty bolady eken. Adamı baq, azamattyq baq degen. Osy qos qanattyń biri bolyp, biri bolmasa qıyn. So­nyń­men, birinshi baǵyń – adamı, jeke­bas baqytyń. Ol túsinikti. Al ekin­shisi baǵyń – azamattyq baǵyń. Buny qalaı túsinemiz? Mysal terme­­leıik. Mysaly, biz qazaqtyń qa­rasha úıinde dúnıege kelippiz.Tal besikke bólenip, til besikte ter­beldik. Balalyq shaǵymyz til qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy aýylda ótti. 14 jastan bastap til marjanyn teretin boldyq. О́z tilimizdi ólerdeı jaqsy kórdik. Tilimiz Táńirden keıingi tabynarymyz boldy. 16 jastan mektepti Almatyda oqydyq. Sonda Almatyda tuńǵysh ret túri qazaq, tili orys qazaqty kórdik. Kórdik te eki basty adamdy kórgendeı túrshiktik. Bul qubylysty qabyldaı almadyq. Almatyny súıemiz. Biraq bu qaladaǵy orystanýdy qabyldaı alma­dyq. Alaıda, ol degen sóz, orys­tanǵannyń bári tipáı degen sóz emes. Olardyń arasynda da ult múd­desin qorǵap júrgender bar. Ol bólek áńgime. Biraq búginde tóńirek tolǵan tilsizdikti kórgende qolymyzdy tóbege qoıyp qańǵyp ketkimiz keledi. Biraq eshqaıda kete almaısyń! Kúrsinesiń de qoıasyń. Tirligimiz osy. Tipten til biletin qazaqtardyń ózi búginde qazaq tilin qaradúrsin sóıleıtin boldy. Qazirgi qazaqtar, qarap tursań
/qalamger, tilshilerdi eseptemegende/ qazynaly tilimizdiń tek úshten birin ǵana qoldanady. Adam adam bolǵaly, qazaq qazaq bolǵaly halyq ana tirnektep jınaǵan, «Qıýa­dan shaýyp, qısynyn taýyp, taǵy­ny jetip qaıyrǵan» tiliniń qomaqty qory sonda qaıda qalmaq? Aına­lymnan shyǵyp qalǵan sol til qazyna toǵanda turyp qal­ǵan sýdyń kebin kımeı me?? Osy suraq bizdi kúnde mazalaıdy. Qazaq tiliniń aspanyndaǵy osy bult qashan, qashan serpiledi deýmen kelemiz? Serpiler kún bolsa bu dúnıede bizden baqytty jan bolmas edi! Azamattyq baqyt degendi osylaı túsinedi ekenbiz. Endeshe, biz tek adam retinde ǵana emes, azamat retinde de baqytty bolǵymyz keledi!

Taǵdyr bizdiń peshenemizge ata-babalarymyzǵa 250 jyl arman bolǵan Qazaqstan Táýelsizdigin kórýdi jazypty. Búginde Jer betinde úlkendi-kishili 6 myńdaı halyq bolsa, sonyń 180-i ulttyq memleketke ıe. Mıllıondaǵan halqy bolsa da bas bıligi ózgeniń qolynda otyrǵan, kúnderdiń-kúninde jeke memleket bolýdy armandap otyrǵan halyqtar qanshama? О́ıtkeni, sońǵy ýaqytta jahandaný az ulttardyń joıylý úderisin údetti. «Til ajaly» atty zertteý avtory aǵylshyn Devıd Krıstall ústimizdegi ǵasyr aıaǵynda qazirgi álemdegi 6 myń tildiń 90 paıyzy qurdymǵa ketedi dep otyr. 600-i ǵana aman qalatyn kórinedi. Bul neni kórsetedi? Bul búgingi álemde til maıdanynda júrip jatqan shylqymbaı soǵysty kórsetedi. Bul soǵystyń ózge soǵystardan ózgesheligi sol, jeńilgen tilderdiń kúni máńgige batady, jeńgen tilderdiń tańy máńgige atady. Jeńgen tilder, árıne, úlken tilder, ımperııalyq. Til maıdanyndaǵy bul jeńiske úlken tilder qalaı jetip jatyr? Mádenı maıdanda atom bombasynan da áleýetti – qarjy, kıno, televıdenıe, ınternetti utymdy paıdalaný arqyly jetip jatyr. Osyndaı qan shyǵarmaı jan shyǵaratyn qarýǵa ıe tilder jetip jatyr. Olar búginde Jer betinde aqyrzamanda paıda bolatuǵyn týra tajaldyń ózindeı taırańdap júr. Oınaq salyp ózge tilderdi oırandap júr. Kerneıletip, syrnaılatyp, jalǵandy jalpaǵynan basyp jan-jaǵyn jalmap júr. О́rtteı qaptap ózinen ózge tilderdi torǵaıdaı tozdyryp, tuqymyn tuzdaı qurtyp keledi. Toıý, toqtaý, qanaǵat degendi bilmeıdi. Arany apandaı ashyq. Jumyr jerdi jutsa da jumyryna juǵyn bolar túri joq. О́ıtkeni ol – tajal. Imperııalyq til. Az halyqtardyń tilderine qarsy ımperııalyq tilder ashqan osynaý soǵys aqyrzamanda bolady deıtin tajaldyń jer betindegi sońǵy soǵysy ispetti. Til tajalynyń túpki maqsaty túgel til­derdi typ-tıpyl etý. Dúnıeni dara bıleý. Bul adamzatqa atamzamannan belgili nıet - ımperııalyq nıet. Tilderge tıgen topalań. Bú­gin­de kóz aldymyzda júrip jatyr. Memleketi joq, qorǵany joq qanshama tilder sol ımperııalyq til­der tutatqan jahannamda ja­nyp jatyr. Talaıynyń kúli baıa­ǵy­da kókke ushqan. Bizdiń, búgingi urpaqtyń kóz aldynda, osylaısha, halyqtardyń qanyn shyǵarmaı janyn shyǵaratyn qııamet-qaıym ǵalamaty júrip jatyr. Shynjyr balaq, shubar tós til tajaly talaı tilderdi jahannamnyń otynda bytyrlatyp shyjǵyryp jatyr. Qorǵansyz tilder shyńǵyryp jatyr. О́kinishke qaraı, tajalǵa qar­sy turyp qaırat qylýdyń ornyna keıbir tilder sol órtke umtylǵan kóbe­lekteı ózderi túsip jatyr.

Zertteýshi Krıstall bolsa bu­nyń bárin buljytpaı syrttaı ba­qy­lap, til órtinde kúıgen kóbe­lek tilderdiń tizimin tizip otyr. Ǵasyr aıaǵyn­da osy jahandyq órt­te qan­sha tilder janyp, qansha til­der talyp, qansha tilder qalady, sony hattap otyr.

Árıne, aıaqtalmaıtyn soǵys joq. Kúnderdiń kúninde til soǵysy da aıaqtalady. Janatyndar janyp, qalatyndar qalady. Dúnıejúzilik til maıdany da túbinde tynysh­tal­maq. Ǵasyr shaıqasynda jeńiske jetken tilder men elder kúnderdiń bir kúninde aldaǵy ǵasyrda dýyl­da­syp bas qosyp uly jeńis toıyn toılary haq. Sol ǵalamdyq tilder toıynyń tórine óz týlaryn ti­ge­ri haq. Júzdegen mıllıon sóı­leý­shileri bar tilderdiń, sóıtip, baǵy janady. Týlary jaınap sol uly toı tórinde turady. Táýelsiz memleketi bar elder týlary da sol toı tórinde jelbireýge tıis. О́ıt­pese ol táýelsiz memleket bola ma? Sol sebepten de, sol tilder toıynyń tórinde qazaq týy da turar dep senemiz. Biz osy bolashaqqa senemiz. Biraq sol bolashaqqa barar jol búgin sa­ly­­nyp jatqan joq pa? Bizdiń qo­lymyzben. Kún saıyn. Kún sa­ıyn­ǵy kúrespen. Eń birinshi kúres sharty – atadan qalǵan amanat ana til aıasynda ómir súrý. Úıde de, túzde de. Onsyz til bulaǵy tartylady. Til – tiri organızm. Tamyry soǵyp tursa ǵana tiri. Qoldanbasań qurıdy. Bul – qarapaıym qaǵıda. Biraq biz sony oryndadyq pa? Oryn­damadyq. Totalıtarızm toq­pa­ǵyna tóze almadyq. Ata-baba amanatyn aıaqasty ettik. О́z úıi­mizde óz tilimizdiń gúlin soldy­ryp, ózge tildiń tamyryna sý quıdyq. Orystandyq. Qazaq bo­lýdan qala bastadyq. «Endi ne isteý kerek?» Qazaq tiline qa­tysty bul bir ǵasyr boıy kó­te­ri­lip kele jatqan suraq. Áli de ózekti. Ásirese, Qazaqstandaǵy Til zańynyń qabyldanǵanyna 30 jyl tolatyn aldaǵy qyrkúıek qarsańynda ózekti. О́ıtkeni osydan 30 jyl buryn daý-damaımen ómirge kelgen bul zańǵa ult artqan úmit úlken bolatyn. Ol zań qazaq tilin memlekettik til dep jarııalady.

Al biz: «Memlekettik til bol­ǵannan keıin, endi til taýqymeti ózi­nen-ózi sheshiledi!» dep bór­ki­mizdi aspanǵa attyq. Sóıtsek ańǵal ekenbiz. Ony soń túsindik. Keńestik sanadaǵy tildik seńdi 30 jyl boıy buza almaǵanda túsindik. Barlyq oblystarda, qalalarda Til basqarmalary qurylǵanyna qa­ramastan, qyrýar qarajat bó­lin­ge­nine qaramastan, tegin kýrstar ashylǵanyna qaramastan, qazaq mektepteri, balabaqshalary kúrt kóbeıgenine qaramastan, qazaq halqynyń sany Qazaqstanda ol kezdegi 40 paıyzdan búginde
70 paıyzǵa jetkenine qaramastan til maıdanyndaǵy sol toń, sol seń áli buzylar emes! Qozǵalar emes! Jańǵyrar emes! Qala qazaqtary buǵan deıin qalaı oryssha saırap kelse, áli solaı saırap keledi. Munyń sebebi ne? Biz oǵan bir aýyz sózben: «Memlekettk tilge degen muqtajdyq bolmaǵandyqtan» dep jaýap berer edik. Qala qazaqtary, tipten, ózderiniń qazaq ekendigin, óz tili bar ekendigin umytyp qal­ǵan­daı. Qala qazaqtary ońbaı orys­tandy. Osynyń saldarynan, búgingi qazaqtyń til birligi joq. Qazaq – tildik turǵydan qaq bó­lin­di. Osyny paıdalanyp orys tili oıqastap memlekettik tildiń ornynda júr. «Al qazaq tili qaıda júr?» Qazaq tili alaqan jaıyp ózi­­niń memlekettik mártebesin orys tilinen suraýmen júr. 30 jyl udaıy! Tilimiz Táýelsiz Qa­zaq­stan­nyń tórin berýdi orys tilinen 30 jyl udaıy suraý­men keldi. Pa­radoks pa?! Paradoks. Osy ke­leń­siz­dikten keıin: «Qazaq degen ha­lyqta ózi ulttyq elıta bar ma?» degen suraq týyndaıdy, ásirese, syrt­tan baqylaǵandar arasynda.

Qazaqstanda til saıasatynyń qyryn ketkeni sonsha, Amerıka, Eýropa, Qytaıda oqıtyn qazaq stý­dent­teri ózara oryssha sóılesetin boldy. Sóıtip ózge jurttar aldynda óz ultyn masqara etýmen júr. Qazaqtyń «О́z tili joq halyq» ekenin dáleldep júr. Kezinde Jı­rı­novskıı «Qazaq – óz tili joq halyq!» dep edi. Sonda biz «Jala!» dep shý etip edik. Endi, mine, óz jas­tarymyz álemde Jırınovskııdiń sol sózin rastap júr. Muny qazaq tiliniń basyna úıirilgen bult demegende ne deımiz?! Budan arylar kún bar ma? Arylýdyń joly bar ma? «Bar!» deımiz. Onyń joly tipti qarapaıym. Uly dala elinde memlekettik tilge degen muqtajdyqty týdyrý kerek! Ony bilýge degen muqtajdyq týmaı tilge túgel bet burý bolmaıdy. Muq­taj­dyq bolsa halyq qustyń da tilin úırenedi.

Sonymen memlekettik tildi úı­re­nýge degen muqtajdyqty qalaı týdyramyz?

1. Bıyl jyl aıaǵyna deıin bar­lyq memlekettik qyzmetkerler til­den emtıhan tapsyrýy kerek; Olarǵa memlekettik tildi úı­re­ný­ge 30 jyl ýaqyt berildi ǵoı. Mem­le­ket­tik tildi bilmeıtinder memle­ket­­tik qyzmetten ketýi kerek.
2. Memlekettik balabaqshalar túgel memle­kettik tilge kóshirilýi kerek.
3. Qazaqstandaǵy memlekettik orys mektepterinde qazaq tili, áde­bıeti jáne Qazaqstan tarıhy pánderi tek memlekettik tilde oqy­tyl­ýy kerek.
4. Barlyq memlekettik orta mektepti bitirýshiler attestat alý úshin memlekettik tilden emtıhan tap­syrýy kerek.
5. «Bolashaq» baǵdarla­ma­sy­men shetelge barýshylar da túgel mem­lekettik tilden emtıhan tapsyr­ýy kerek.
6. Barlyq memlekettik mekeme­ler is qaǵazdaryn memlekettik til­de júrgizýi kerek.
7. Qazaqstandaǵy barlyq jo­ǵary oqý oryn­darynda mem­le­ket­tik tilde oqy­ty­la­tyn «Qazaq áde­bıe­ti», «Qazaqstan tarıhy» pán­de­ri bolýy kerek.
8. Sot isterin memlekettik tilde júr­­giz­ýi kerek.
9. Qazaqstan Parlamenti túgel memle­ket­tik tilge kóshýi kerek. Zańdar aldymen mem­lekettik tilde qabyldanyp, qajet bolsa orys tiline aýdarylýy kerek.
10. Memlekettik tilde is júr­giz­ýde Qazaqstan úkimeti kúlli res­pýblıkaǵa úlgi bolýy kerek. Jáne sol úlgini mınıstr­lik­terden, ob­lystardan talap etýi kerek. Iаǵnı, memleket kóleminde mem­le­ket­tik tilge muqtajdyq týýy kerek. Muqtajdyq – til úırenýdiń basty sharty.

Til ahýaly qashanda eldegi demo­gra­fııa­­lyq ahýalǵa táýeldi. Elde qazaq til­di­lerdiń kóbeıýi – qazaq tiliniń kepili. Ke­shegi «Qyzyl qyrǵyn» bolmaǵanda qazaq­tyń sany Qazaqstanda 50 mıllıon bolar edi» dep Elbasy N.Nazarbaev 2012 jyly Qazaqstandaǵy ashar­shy­lyqtyń 80 jyldyǵynda má­lim­dedi. 1 mln 700 myń qazaqty qyrǵan 1921 jylǵy asharshylyq,
2 mln 300 myń qazaqty qyrǵan 1932 jylǵy asharshylyq bolmaǵanda shynynda da biz búginde 50 mln halyq bolyp otyrar edik. Sonda Qazaqstanda eldik, jerlik, tildik, dindik taýqymetter degen týyn­da­mas edi. Jan-jaqtaǵy uly kórshilerimizben de terezemiz teń bolar edi. Búgingideı jaltaqtamas edik. Demogra­fııanyń qudireti sol; «Kóp qorqy­ta­dy, tereń batyrady». Endeshe, Uly dalany halyqqa toltyrý – Qazaqstan úshin nómiri 1-inshi másele. Osydan kelip, jaqyn jyldarda Qazaqstanda qazaq sany 20 mıllıonǵa jetse dep armandaımyz. Qazaqstan halqynyń jalpy sany 25 mıllıonǵa jetse dep armandaımyz. Sebebi til sáýegeıi Krıstall «Til máńgi bolý úshin sol tilde sóıleýshiler sany 20 mıllıonnan asýy kerek» degen eken. Ǵalym ǵalamdyq tájirıbege súıenip aıtyp otyrsa kerek. De­mek, qazaqtiń tili men eli máńgi bol­ýy úshin Qazaqstanda qazaqtyń sany
20 mıllıonnan asýy kerek. Bul – uly meje! Endeshe, barlyq kúshti osy maqsatqa jumyldyrý kerek! Biraq bul mejege qalaı jetemiz? Ol úshin Qazaqstanda myna bir qarapaıym qaǵıdalar oryndalýy kerek:

1. Kóp balaly bolý ult uranyna aınalý kerek. Árbir balaly ana úkimet qamqorlyǵyna bólenýi kerek. Qazaq áıeli «bala týý – bas aýrý» degen batystyq túsinikten arylyp, «bala týý – baqyt!» degen senimge ıe bolýy kerek. Birinshi baladan bastap ananyń jumys ótili júrip jatýy kerek. Kóp balaly anaǵa tólenetin jár­demaqy ana men balany asyraýǵa to­lyq jetetin bolýy kerek. Sonda qyz­da­ry­myz búgingideı dıplom qýyp, mansap qýyp «salt basty, sabaý qamshy» bolyp júrip almas edi. Turmys qurýǵa asyǵar edi. Demografııalyq kórsetkish kóteriler edi.
2. Qazaqstanda basy bos qyz-kelin­shek­ter sany rabaısyz kóbeıip ketken. Olardyń jıyn sany jarty mıllıondaı. Iаǵnı er adamdar men áıel adamdary arasyndaǵy demografııalyq tepe-teńdik buz­yl­ǵan. Muny qalaı túzetýge bolady? Qyzdarymyz kóldeneń kók attynyń ete­gi­nen ustap kete bermes úshin ne isteý kerek? Bul máseleni burynǵy ata-babalarymyz qalaı sheshken? Ulttyq tá­jirı­­bege júgi­ne­ıik. Ulttyq tájirıbege kóz jú­girtsek, Uly dalada «báıbishe-to­qal» ınstıtýty eshqashan úzilmegen eken. Endeshe, sol ata-baba saltyn nege jań­ǵyrtpasqa?! Ony jańǵyrtýǵa bizge kim kedergi? Ne kedergi? Sóıtsek, basty kedergi – batystyq mádenıet eken. Qa­zaq­qa tańylǵan batystyq mádenıet eken! Astapyralla!!! Sonda otbasy mádenıetin úıretýde bizge Batys úlgi bolǵany ma?! Jetisken ekenbiz!! Otbasy mádenıetin Batys, nege, kerisinshe bizden úırenbeıdi?! Bul shamyrqanyp shart synǵan suraq bizdiń basymyzǵa nege kesh kirgen?! 70 jyl udaıy qazaqty kemsitken qyzyl saıasattyń saldary, árıne. Endi, biz úlgi etken Batystyń sıqyna kóz salyńyz! Búginde Batys erkekpen – erkektiń, áıelmen – áıel­diń úılenýin zańdastyrdy. Sóıtip bala týýdan bezdi. Biz, endi, buǵan da elik­teýimiz kerek pe?! «Qursyn!» deısiz. «Batystyń ­betin ári qylsyn!» deı­siz. Endeshe, kez kelgenge elikteı bermeı, bizdi atamzamannan azshy­lyq degen apattan qutqaryp kelgen ata saltymyzǵa júgineıik! Batyl reformaǵa baraıyq! О́ıtpeıdi ekenbiz, biz, Qazaqstan úkimeti, jarty mıllıon názik jandar taǵdy­ryna kóz jumǵan bolamyz. Nem­quraıdy qaraǵan bolamyz. Olar­dyń jar súıip, balaly bolýǵa degen quqyn, baqytty bolýǵa degen qu­qyn elemegen, eskermegen bola­myz. Shyntýaıtyna kelgende jarty mıl­­lıonnyń obalyna qalamyz. Bardy baı­­qa­maı, kózjumbaılyqqa salyný esh­­ýa­qytta máseleni sheshpegen. Qaıta qıyn­­­data túsken. Ha­lyq sol turmystyq taq­sy­ret­ti shekkeli biraz boldy. Mektep jasyndaǵy qyzdar arasyndaǵy túsik tas­taý, nekesiz bala týý, sum­dyq sýısıdter óris alǵaly qashan! Bul kórsetkishterden biz búginde álem kóshin bastadyq. Sebebi osy bir shetin máseleni sheshýde biz shara­syzdyq tanyttyq. Jar­ty mıllıon jal­ǵyzbastylar taǵ­dyryn jyly jaýyp qoıdyq. Odan ne uttyq? Utyldyq. Ult­tyq masshtabta utyldyq. Qarańyz; jal­ǵyz­basty jarty mıllıon názik jan­dylar turmys qurǵan bolsa ómir­ge eń keminde bir mıllıon bala kelmes pe edi?! О́kinishke qaraı, kel­medi. Aıdyń-kúnniń amanynda kóz aldymyzda demografııalyq apat oryn alyp jatyr. Halqy az Qazaqstan úshin bir mıl­lıondy joǵaltý demografııalyq apat emeı ne?! Onyń ar jaǵynda el men til taǵdyry turǵan joq pa?!
3. Múshkil demografııalyq ah­ýa­ly­myz­dy jóndeýdiń taǵy bir salasy – ashar­shylyq kezinde shetel asqan qazaq urpaǵyn elge qaı­tarý. Bul salada jumys júrip jatyr. Bul jumysqa jurt bolyp jumylý paryz. Shetelden oralman tartýǵa qarajat salǵan kásip­kerlerdi qoldaý paryz. Oral­man­dar tartýǵa úles qosqan ondaı kásipkerlerdiń attary altyn árip­pen jazylýy kerek. Olarǵa sa­lyq­tyq jeńildikter jasalyp, olar memlekettik qyzmetterge tar­­tylýy kerek. О́ıtkeni kapıtal zama­nynda, ult kósegesin ulttyq býr­jýazııa ǵana kógertedi.
4. Reseıdegi qazaq jastary tilinen aıyrylyp jappaı orys­ta­nyp jatyr. Qytaıdaǵy qazaq jas­tary qytaılana bastady. О́zbek­standaǵy qazaq jastary ózbek­tene bastady. Qazaqtyq sanasy álsiregen jastardyń ata-jurt­qa degen yntasy da álsiremek. Áre­ketsiz ótken árbir jyldyń quny – joǵalǵan júzdegen myń qazaq. Endeshe, qazaq kerek bolsa Qa­zaq­stan úkimeti asyǵýy kerek! Mun­daı ulan-ǵaıyr ispen úlken bir mınıstrlik aınalysýy kerek. Qazaq­standa kóshi-qon mınıstrligi qurylýy kerek.
5. «Qaıtsek kóbeıemiz?» dep búginde biz shetelden tirnek­tep qazaq jınap júrgende Qazaq­stan­nyń óz ishindegi qazaq jastary myńdap, on myńdap shetel aýa bas­tady. Joǵary jalaqy izdep jappaı elden kete bastady. Keıbir derekter boıynsha olardyń jıyn sany 700 myńǵa jetse kerek. Jáne bul kerketken kóshi-qon aı sa­ıyn asqynyp bara jatsa kerek. Oǵan taǵy shetelde oqyp júrgen stýdentterdi qosyńyz. Mysaly, bir Reseıdiń ózinde 70 myń qazaq jastary oqıdy. Olar túgel elge qaıtady degenge kúmánimiz bar. Koreıada 17 myń qazaq jastary júr. Olar sol eldiń azamattyǵyn alyp turaqtap qalmasyna kim kepil?! Búgingi jastar – naryq zamanynyń tóli. Olar bárin aqshamen ólsheıdi. Sondyqtan olar qaı elde tabys bolsa sol elge tartyp otyrady. Bizdiń zamanymyzda bizderdiń shetel asýymyzǵa til kedergi bolǵan. Búgingi jas­tarda ondaı kedergi joq. «Biriń qalmaı aǵylshynsha úırenińder!» dedik. Bul «Biriń qalmaı shetel asyńdar!!!» degenmen birdeı boldy. Aǵylshynsha úırengen jastar endi mundaǵy aılyqty mise tutpaı shetel asyp jatyr. Ásirese, fızıka-matematıka salasynda oqyǵandar. Jalaqy qýyp shetelge ketip jatyr. Sonda, talanttardy taratyp jiberý úshin oqytqan boldyq pa? Endi bul trendti qalaı toqtatamyz? Báriniń de baı bolyp, baqýatty ómir súrgisi keledi. Sonda, erteń Qazaqstanda kim qalady? Sonda kúnderdiń kúninde jumys qolynsyz /dáliregi halyqsyz/ qalǵan Qazaqstan qalyń qytaıdy jalynyp shaqyryp júrmesine kim kepil?! О́zderinde jumys isteı­tin jastar sany qysqaryp ketkendikten de Eýrodaq búginde syrt­tan keletin mıgranttarǵa máj­búr bolyp qalǵan joq pa?
6. Osyndaı demografııalyq apattyń aldyn-alý úshin ókimet, jekemenshik kompanııalar ne isteýi kerek? Qazirden bastap jalaqyny kóterýi kerek! Onsyz, jumysqa qabiletti jastardan, jasampaz jas­tardan myńdap, mıllıondap aıyrylyp, túbinde mańyrap qalýymyz múmkin. Mundaı bolashaqty boljaý úshin sáýegeı bolý shart emes. Tóńiregimizge kóz ashyp qarasaq ta jetkilikti.

Qurmetti oqyrman! Búgingi áńgi­me­mizde biz Táýelsiz eldiń tildik ahýalyna az-kem sholý jasadyq. Til maıdanyndaǵy túıtkildi tus­tar­ǵa úńildik. Qorytyndy: 30 jyl tolǵan Til zańy qazaq tiliniń kó­gi­ne úıirilgen bultty seıilte almady. Qazaq sanasyndaǵy keńestik seńdi buza almady. Túıin: Til zańy senimdi aqtamady. Demek, Táýelsiz eldiń til saıasatyna jedel járdem kerek. «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda til saıasaty jańǵyrýy kerek. Endigi jerde Qazaqstan azamattarynan memlekettik tildi talap etetin mezgil jetti. «Til úırenýge 30 jyl az boldy» dep endi eshkim aıta almaıdy. Qazaq tilin aldymen qazaqtardan suraý kerek. Tyqyr taıanbaı til úırenbeıdi, eshkim.Til aýrýyn basqasha emdeý múmkin emes. «Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany!» dep Prezıdent Q.Toqaev aıtpaqshy, janaıqaıymyz ashyn­ǵan­nan shyǵyp otyr.

Elbasynyń: «Qazaqstan bola­sha­ǵy – qazaq tilinde!», «Qazaqpen – qazaq qazaqsha sóılessin!» degen qanshama áıgili urandary bol­dy. Qala qazaqtary olardy qulaqqa ildi me?! Deni ilgen joq. «Netken nıgılızm!?» Álde, bar­lyq másele; «Orys tili bar­lyq deńgeıde memlekettik til­men teń qoldanylady» degen Konstıtýsııalyq bapta ma? Osy suraqtar, ıaǵnı, til jana­shyr­la­ry­nyń janaıqaıy otyz jyl udaıy kún demeı BAQ betterinen tús­pesten keledi. Otyz jyl udaıy osy suraqtaǵa jaýap izdep kele­miz. Qazaqstan úkimeti: «2021 jyl­ǵa deıin qabyldanǵan Til baǵ­dar­lamasy boıynsha Qazaqstan halqynyń 90 paıyzy 2021 jyly memle­kettik tilde sóıleıdi» dep otyr. Buǵan kim senedi?! Nur-Sultan, Almaty qalalarynda qaı mekemege bas suqsań da, aldyńyzdan oıqastap orys tili shyǵady. Qazaq tili emes. Basqany bylaı qoıǵanda bul eki qalada qazaq jastary ózara oryssha sóılesedi. Aýlalarda oıyn tili – orys tili. Beıne bir Reseıde júrgendeısiz. Mekemeler onsyz da orys tildi. Sonda 2021 jyly, ıaǵnı, araǵa bir jyl salyp, Qazaqstan qazaqsha saıraıdy degenge kim senedi? Bizdińshe, 2021 jyly taǵy da bir ýádege toly Til baǵdarlamasy ómirge keletin bolar: «2031 jyly Qazaqstan túgel qazaqsha saıraıdy!» degen. Bul neni kórsetedi? Bul tilge qatysty aǵymdaǵy Konstıtýsııalyq baptyń da, Til zańynyń da Qazaqstan memleketiniń memlekettik tilin qorǵaı almaǵandyǵyn kórsetedi. Bul eki úlken quqyqtyq qujat endigi jerde Qazaqstanda jańadan qalyptasqan demografııalyq ah­ýal­­ǵa saı, Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan qazaq ultynyń ulttyq múddesine saı jańǵyrýy kerek! Jańarýy kerek! Oǵan sebep, búgingi til saıasaty Táýelsiz Qazaqstannyń 70 paıyzyn qurap otyrǵan memleket quraýshy ult múddesine saı emes. Tipten qaıshy deýge keledi. Bul taýqymetterdi tııanaqty sheshý – búgingi ishki turaqtylyq kepili. Qazaq baqytty bolǵanda ǵana Qazaqstan birligi berik el bolady. Al qazaq erteń emes, arǵy kúni emes, dál búgin baqytty bolǵysy keledi!

 BUU-nyń álem halyqtarynyń baqyt reıtıngin belgileıtin 2018 jylǵy baıandamasy boıynsha qazaq halqy 60-shy orynda eken. Al bizdiń qasymyzdaǵy ózbek baýyrlar bolsa bizden 20 saty joǵary 40-shy oryndy ıelenipti.

Smaǵul ELÝBAEV