Teńge baǵamyn ıntervensııa ǵana qutqara alady

«Psıhologııalyq meje»

Dollardyń teńgege shaq­qandaǵy baǵamynyń kóterilýine birinshi kezekte ótken aptadan bastap munaıdyń arzandaýy sebep boldy. 1 tamyz kúni 65 dollarǵa saýdalanǵan Brent markaly munaı týra bir aptada 10 paıyz arzandap, 8 tamyz kúni 57 dollardyń aınalasynda satyldy. Munaıdyń 10 paıyzǵa arzandaǵan kezinde dollardyń shamamen 385 teńgeden 387,73 teńgege, ıaǵnı bar bolǵany 0,65 paıyzǵa ǵana qymbattaýy esh­qandaı da devalvasııa emes ekeni anyq. Degenmen, máseleni kúrdelendirip turǵany – baǵam­nyń ózgerý kórsetkishi emes, onyń psıhologııalyq meje­den asyp ketýi bolsa kerek. Jar­ty jyldan astam ýa­qyt boıy turaqty baǵamǵa úı­re­nip qal­ǵan halyq endi ádet­tegi «aýyt­qýlardan» deval­vasııa­nyń belgisin kórip otyr. Jyl basynan beri eldegi túrli jaǵ­daılarda 385-ten ári «atta­­maǵan» dollardyń endi qymbat­taýy «kúzge qaraı devalvasııa bolýy múmkin» degen el ishin­degi qaýesetti kúsheıtip jiberdi.

О́tken aptadan bastap arzan­dap kele jatqan munaı baǵa­sy teńgeni ózimen birge tómen «súırep» keledi. Bul – árı­ne, teńgeniń arzandaýyna na­ryq­tyń obektıvti sebebi. Eger qara altyn quny aldaǵy birer kúnde azdap bolsa da qaıta qym­battamasa, munaıdyń arzan­daýynan týyndaǵan trend­ti halyqtyń «valıýtalyq pes­sı­mızmi» ilip áketedi. Iаǵnı, jaǵ­daı turaqtalsa da, eldiń devalvasııa­ny kútýi teńgege keri áser ete bermek.

Jańa zań jobasy otqa maı quıdy

Munaı baǵasy men halyqtyń kóńil kúıinen bólek Ulttyq bank te otqa maı quıdy. Valıýta aıyrbastaý oryndarynyń ju­mysyn shekteý týraly zań jobasy el ishinde odan saıyn «devalvasııany shaqyrǵandaı» áser etti.

Eger zań qabyldanatyn bolsa, aıyrbastaý pýnktteriniń bankterde 10 mln teńge depozıti bolýy kerek, 100 mln teńge óz kapıtaly bolýy kerek, 10:00-19:00-ge deıin ǵana saýda jasaý kerek degen shekteýler valıýta naryǵynda kóleńkeli saýdany kóbeıtýi óz aldyna, shetel valıýtasyna suranysty odan sa­ıyn kúsheıtetini belgili. Onsyz da «artyq aqshany dollarǵa aınaldyryp alsam qaıtedi» dep júrgen halyqtyń shetel valıýtasyna suranysy tipti artatyny anyq.

Árıne uzaqmerzimdi bola­shaqta Ulttyq banktiń bul bas­ta­masy valıýta naryǵynda turaq­tylyq ornatýy múmkin. Bas bank te «alypsatarlyqty shek­tep, baǵamdy birqalypty etý» úshin osyndaı qadamǵa baratynyn aıtyp túsinik bergen. Biraq dál qazir bul bastama naryqty turaqtandyratynǵa uqsamaıdy.

Bıyl baǵam «tym turaqty»

Valıýta baǵamynyń erkin aınalymǵa jiberilgenine birneshe jyl bolǵanymen, anda-sanda Ulttyq bank ıntervensııa jasap teńgeni «qutqaryp» turǵan kezderi bolǵan. Sonyń ishinde eń irisi jáne ázirge eń sońǵysy bıyl sáýir aıynda bılik tranzıti kezinde naryqta qysqamerzimdi tolqýdyń aldyn alý úshin bas bank 304 mln dollarǵa teńge satyp alyp, tól valıýtanyń baǵamyn ustap qalǵan.

Jyl basynan beri dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamy 370-ten sońǵy bir aptaǵa deıin 385-ke ǵana qymbattaýy, onyń ózinde az-azdan turaqty óskenine qarap, Ulttyq bank teńge baǵamyn ózi bekitip otyrǵan bolýy múmkin degen oıǵa bekımiz. Eldegi qazirgi ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaılar kezinde bul ábden yqtımal. Onyń ústine taıaýdaǵy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq bankke valıýta saıasatyn qaıta qarap, halyqtyń bas bankke degen senimin qalpyna keltirý kerektigin tapsyrǵan. Onyń aldynda da Memleket basshysy eldegi valıýta saıasatyn túzýge Halyqaralyq valıýta qory sarapshylarynyń kómegine júginýdi usynǵany belgili.

Degenmen Halyqaralyq va­lıý­ta q­or­y­nyń ózi shilde aıyn­da Qazaqstan ekonomıkasyna jasa­ǵan taldaýynda eldegi valıýta na­ryǵynyń syrtqy ahýaldardyń yqpalymen jalpy turaqty ekenin málimdegenimen, Ulttyq bank «tyǵylyp» ıntervensııa jasap otyrǵan bolýy múmkin ekenin málimdegen. Halyqaralyq qarjy uıymy sarapshylarynyń mundaı tujyrym jasaýyna Ulttyq qor rezervindegi ózgerister men teńge baǵamynyń «tym turaqty» bolyp ketkeni túrtki boldy. «Ulttyq bank Ulttyq qor men BJZQ atynan jasalyp jatqan operasııalar aıasynda valıýta naryǵyna ıntervensııa jasamaı jatqanyn jáne baǵamnyń erkin aınalymda ekenin ashyq kórsetýi kerek», dep jazǵan edi sarapshylar.

Munaı teńgeniń úmitin aqtaı ma?

Eger HVQ sarapshylary qate­les­pegen bolsa, Ulttyq bank biraz­dan beri aıtyp bir, aıtpaı eki ın­tervensııa jasap otyr. Bul – dollardyń teńgege shaqqandaǵy quny qazirgiden áldeqaıda joǵa­ry degen sóz. Olaı bolsa, Ult­tyq bank joǵaryda aıtylǵan psıho­logııalyq mejeden kóp qymbat­tatpaı, Ulttyq qordyń aqsha­symen baǵamdy ustap turyp, aldaǵy ýaqytta munaıdyń qym­battaýynan úmittenip otyr.

Alaıda, munaıdyń qymbattaı qoıatyn túri ázirge baıqalmaıdy. AQSh energetıka mınıstrligi byltyr munaı baǵasy 2019-2020 jyldary 67 dollardyń aınalasynda bolady dep boljasa, keshe munaı baǵasynyń kenetten arzandap ketkeninen keıin boljamdy 64-65 dollardan aspaıdy dep ózgertti. DBS bankiniń sarapshylary da buryn aldaǵy eki jylda 70-75 dollar aralyǵynda bolady dep joramaldaǵanymen, qazir 2020 jyldyń sońyna deıin baǵa 65 dollardan aspaıdy dep otyr. Fitch agenttigi de burynǵy baıandamasyn qaıta qarap, 2021 jylǵa deıin munaı 67 dollarǵa deıin ǵana qymbattaıtynyn málimdedi.

Iri qarjy uıymdary sarapshy­lary­nyń mundaı «pessımızmge» ba­rýyna AQSh pen Qytaı arasyn­da­ǵy saýda soǵysy túrtki bolyp otyr. Eki el jaqyn arada ortaq ke­­li­­simge keletinge uqsamaıdy. Al 2020 jylǵy saılaýda Tramp ta­ǵy je­­ńe­tin bolsa, saýda soǵysy taǵy tórt jylǵa sozylýy ábden múm­kin.

Valıýtalyq «táýelsizdik» pen rýbldiń «kómegi»

Jyl basynan beri dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamy 4 paıyzǵa kóterilgende, dollardyń rýblge shaqqandaǵy baǵamy 7 paıyz tómendedi. Iаǵnı, bıyl teńge álsirep, rýbl kerisinshe kúsheıe tústi. Tipti osy kezge deıin teńgeniń salystyrmaly túrde turaqty bolǵanyna rýbldiń kómegi de bolýy múmkin. Alaıda, búginge deıin teńgeniń devalvasııasynda shıkizatqa negizdelgen otandyq ekonomıkamen qatar, geosaıası teketirester men Reseıge qarsy sanksııalardyń da aıtýly úlesi bar ekeni túsinikti.

Ortaq ekonomıkalyq naryq­tan bólek taıaýda ortaq valıýta saıa­satyn engizý týraly bastama kóterilgeni esimizde. Birden aıta keterligi, bul ortaq valıýta emes. Degenmen, keı sarapshylar ortaq valıýtalyq saıasattan ortaq valıýtaǵa bir-aq qadam deıdi. Ne de bolsa, bastamany kótergen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa basshylyǵy odaqtas elder valıýta saıasatyn birdeı júrgizbese, odaqtas elder arasyndaǵy ekonomıkalyq ıntegrasııa qıyndaıtynyn aıtty. Ekonomıkalyq teorııada bul, árıne durys. Onyń ústine, teńgege qaraǵanda rýbldiń syrtqy teris faktorlarǵa «shydamdy» bolyp turǵany jasyryn emes. Iаǵnı, ortaq valıýtalyq saıasat qabyldanyp jatsa, teńge baǵamy úshin qazir paıdaly bolǵanymen, uzaqmerzimdi bolashaqta táýekeli joǵary ekenin de umytpaý kerek.

Qoryta aıtar bolsaq, teńge baǵamyna tikeleı yqpal etetin munaı baǵasy aldaǵy eki jylda qymbattamaq túgili bir apta burynǵy 65 dollarǵa jetse, sonyń ózi olja bolar edi. Árıne sonyń ózinde ol dollardyń teń­gege shaqqandaǵy baǵamyn kóter­meıdi, ári ketse 370-375 teńgege nyǵaıtýy múmkin. Ekinshiden, halyqtyń devalvasııany kútýi de teńge úshin «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp tur.