Búgingi urpaqtyń qarapaıym tirshilikke qaýqarsyz bolyp bara jatqany oılandyrmaı qoımaıdy. Tipti tepse temir úzetin azamattardyń shege qaǵýǵa ıkemi kelmeıtindigi nesi?! Bálkim qoǵamdaǵy qordalanyp qalǵan kóp máseleniń astarynda osy jaı jatqan joq pa?
– Erterekte Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Krasnoıar aýylynyń mańynda jaz maýsymynda balalardyń eńbek jáne demalys lageri jumys isteı-tuǵyn. Meniń úsh balam da ala jazdaı sol lagerde bolyp, kókónis baptaýmen shuǵyldanatyn. Aýyldaǵydaı mal ustap, otyn daıyndap, qarbalasatyn tirshilik qalada joq qoı. Sonan soń amalsyz pisip jetilsin dep, yryzdyqtyń qalaı ósetindigi jetesine jetsin dep sol lagerge beretinmin. Jaman bolǵan joq. Úsheýi de qarshadaıynan qara jumysta shyńdalyp azamat bolyp ósti, – deıdi Qonysbek Shaǵyrov aqsaqal.
Qazir balalardyń demalys maýsymynda tynyǵýdy eńbekpen ushtastyratyn, jas urpaqty esh ýaqytta mánin joımaıtyn eńbekke tárbıeleıtin oryn joq eken.
– Barlyq bilim oshaqtarynda eńbek páni oqytylady,–deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova, – balalar jazdygúni densaýlyqtaryn nyǵaıtý kerek. Degenmen aıtyp otyrǵan taqyrybyńyz óte oryndy. Bul másele bálkim qala balalary úshin ózekti shyǵar. Aýyl balalary onsyz da eńbek etedi ǵoı.
Qazir bala tárbıesindegi osy bir ózekti jaı qala men dalaǵa birdeı bolyp qalǵany qashan. Búginginiń ata-anasy Jaratqannan tilep alǵan birdi-ekili perzentiniń ústinen qus ushyrmaıdy. Jelge-kúnge tıgizbeı óbektep otyrady. Árıne baýyr eti balasyn ólip-óship jaqsy kórgen durys shyǵar. Biraq onyń erteńgi kúni ne bolmaq.
– Men birer jyl Kókshetaý aýdandyq bilim bólimine basshylyq jasadym, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – sol ýaqytta jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqty eńbekke tárbıeleýge myqtap kóńil bóldik. Ol kezde eldiń bári jumysta. Úıdegi mal-janǵa eseıip qalǵan balalar ıe bolatyn. О́zimiz de solaı istedik. Máselen, kóktemde 5-6 buzaý satyp alyp, balalarǵa baqtyrsańyz, kelesi kúzde qanshama qarajat. Mektepke baratyn balalardyń bar qajetin óteıdi. Bir jaǵynan otbasylyq bıýdjetke táp-táýir septigin tıgizse, ekinshi jaǵynan balalar eńbek etýdi úırenedi. Álgi jaz boıǵy eńbegine ózderine kıim-keshek, kerek-jaraqtaryn alǵanda tóbeleri kókke bir eli jetpeı qalady. Adal eńbektiń zeınetin kórý, dámin tatyrý degen osy emes pe.
Bálkim jasóspirimderdiń ózderi ata-analarynyń ıyǵyndaǵy júkti eńserýge járdemdeser degen de oı jetektep, qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵyna apardy. Mundaǵy mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, jazǵy demalys maýsymynda qoldanystaǵy zańǵa sáıkes jarty kún bolsa da jumys istep qarajat tabýǵa suranyp kelgender joq eken.
– Balalardyń peıilin buzyp turǵan áleýmettik jelidegi ádemi sýretter. Shalqyǵan saltanat, qyzyldy-jasyldy qyzyq dýman, – deıdi el aǵasy Barjaqsy Eltenov. – Osyny kórgen bala jumys isteı me. Ol da jańaǵy balalar sııaqty kók teńizdiń jaǵasynda kósilip jatqysy keledi. Árıne tórt qubylasy saı bolyp tursa, balanyń da baqýatty tirshilik etýine qaqysy bar shyǵar. Biraq qarapaıym tirshilikte ómir súrýge daǵdylaný, qarshadaıynan adal eńbek etip, tabys tabýǵa beıimdelý mándi murat.
Qazir qyz balanyń da tárbıesine túpkilikti nazar aýdarǵan jón. Osy oraıda bilim salasynda qyryq jylǵa jýyq qyzmet etip, keıin oblystyq musylman áıelderi uıymyna jetekshilik jasaǵan Raýza Báıkenovanyń pikiri salmaqty.
– Bıyl shańyraq kótergen jastardan dám-tuzy jaraspaı ajyrasyp ketkenderi kúrt kóbeıipti, – deıdi Raýza apaı, – menińshe osy máseleniń astarynda da balalarymyzdy erte bastan eńbekke baýlýdy eskere bermeıtinimiz jatyr. Taratyp aıtsa, talaı ýaqyt ketedi. Ene men kelinniń til tabysa almaýy, jastardyń jumys istep, tabys tabýǵa ıkemsizdigi, bári aınalyp kelgende osyndaı keleńsiz jaıǵa alyp keledi. Álgi ajyrasqan jastardyń basym kópshiligi úılengenderine 3-4 jyl ǵana ótken jastar eken. Otbasyndaǵy ekeýi de tirshilik etýge ıkemsiz bolǵan soń, materıaldyq tapshylyqqa tap bolady. Bul oraıda óz urpaǵymyzdyń tárbıesine myqtap kóńil bóleıikshi. О́ner-bilim damyǵan búgingi zamanda qara jumysqa qarap qalǵan eshteńe joq dep oılarsyz. Ol da kerek. Máselen, osy Kókshetaý qalasyndaǵy turmysqa qajetti buıymdardy jóndeıtin sheberhanalarǵa baryńyzshy. О́zimizdiń ulttyń birin kórmeısiz. Musylman áıelderi lıgasyna basshylyq jasap júrgende qyzdar tárbıesine kóp kóńil bóldik. О́ıtkeni olar erteńgi kelin ǵoı.
Kelin demekshi bul ózi bólek taqyryp. Taıaýda naǵashy apamyz Naǵıma ájeı kúıinip otyr eken. Qyraýly qabaǵy salbyrap, kúz kele jatyr. Erterek qamdanbasa taǵy bolmaıdy. Apaıdyń tórt kelininiń tórteýiniń de qoly tımeıdi eken.
– Jumysbasty, demalysqa shyqqan ekeýi shetelge qydyrýǵa ketken. Amal joq, «kelınkany» shaqyrdym, – deıdi apaı, – shynyn aıtaıyn, kelinimnen «kelınkam» jaqsy.
«Kelınkasy» nesi?» degenbiz, sóıtsek kelin_cleaning degen qyzmet túri eken. Taýyp alyp, habarlastyq. Úı ormanyńyzdy muntazdaı etip tazalap beremiz» dep qulshynyp otyr. Demalys kúnderine 20 paıyz jeńildik. Elektr qýaty men sý bolsa bolǵany.
Jalǵyzilikti jandar úshin qajet kómek. Al óz kelininiń qolǵabysyn kóre almaı otyrǵandar úshin ókinish. Eńbek etýge daǵdylanbaǵan qoǵamda óz kelinińnen «kelınkań» táýir bolýy da zańdy...
