Otyrar qaıta oırandala bastady ma?

Altyn Ordanyń bas qala­sy­nyń da biri. Otyrar – Qazaq­stan aýmaǵynda kúmis, mys teń­ge­lermen qatar, altyn aqsha soqqan orta ǵasyrdaǵy jalǵyz qala. Alyp jatqan aýmaǵy jaǵynan Qazaqstandaǵy meılinshe úlken qalajurt bolyp sanalady.

 Otyrardyń asa qundy tarıhı es­kert­­kish ekenin, onda Japonııa­nyń maq­sat­ty qorynyń «Kóne Otyrar qala­shy­­ǵyn saqtaý men restavrasııalaý» jumystaryn júr­gizgeni, nátıjesinde Qa­zaq­­stan úkimeti tarapynan IýNESKO-nyń álemdik mura tizi­mine engizýge usyn­ýy aıǵaqtaı túsedi. Qazaq eli Otyrardaı san ret babalar muratymen gúldegen, gúl­degen de san ret kózdiń qur­tyna aınalyp kúıregen kóne órke­nıettik qazy­nasymen maq­ta­na bilýi kerek-aq. Árıne, maq­tanyshtyń jóni bir bólek, maqtanýdan aldymyzǵa jan sal­maı­tyn halyqpyz, shúkir. Biraq maqtanýdan buryn osyndaı adamzattyq órkenıetke úles bolyp qosylǵan jádigerimizdi jábirlemeı, ábirjitpeı saqtaı bilý – eldik paryzymyz bolsa kerek! Qaz, zertte, qalpyna keltir, jańǵyrt, qazyna baılyqty jahan­ǵa jarlaı nasıhatta, keıin­gi urpaqty Otyrar rýhyn­da tárbıele. Maqtan osyndaı sıpatta bolsa ǵana jarasady. Qazirgi zamanǵy basty maqsat – Otyrardy bolashaq úshin qaz-qalpynda saqtap qalý! Bul asa mańyzdy mindet, úlken jaýapkershilik! Saqtap qala alsaq qana ol tarıh úshin de, tárbıe úshin de, sheteldik týrızm úshin de sarqylmas qazyna bolyp shyǵa keledi.

 Ortaǵasyrlyq Otyrar qala­synyń qırandysy bizge Otyrar­tóbe atty arheologııalyq eskert­kish bolyp aryp-ashyp, jadap-júdep jetti. Ol óńirdegi orta ǵasyrlyq qalalar shoǵyrynyń qaǵbasy. Osy aımaqtaǵy ár nysanda – tóbe men tóbeshikterde, topyraq úıin­dilerinde, órteń, kúl qaldyqtary qabat­tarynda qazaqtyń, qazaq qana emes, kúlli túrik halyqtaryna qatysty qundy tarıhı aqpar saqtalǵan. Ishine tyl­sym syr búkken ondaı eskertkishti zerttep, taný arqyly qazaq jáne túrik ále­miniń mádenıeti, ǵylymy men tur­mys-tirshiligi týraly bilimimizdi tolyqtyramyz. Sondyqtan da kóne Otyrar qulandylaryn saqtap qalý maq­sa­tynda 1979 jyly Otyrar memlekettik arheo­logııalyq qoryq-mýzeıi uıym­das­tyrylǵan edi. Arheologııalyq qoryqqa kiretin eskertkishterdiń qor­ǵaý aımaqtary aıqyndalyp (belgilenip), onda (qırandyda) arheologııalyq qazba jumys­ta­rynan basqa bógde jumystarǵa tyıym salyndy. Kóp jyldar boıy osy qaǵıda, obaly káne, saqtalyp keldi.

 Alaıda sońǵy ýaqytta aspan as­tyn­­daǵy mýzeı bolyp tabylatyn Oty­rar aýmaǵynda tarıhı eskertkish kel­betine nuqsan keletin joıdasyz jumystar jú­rip ketti. Eshbir tarıhı negiz­siz Oty­rardyń rabad bóliginde uzyn­dy­ǵy birneshe júzdegen metrlik jasan­dy, qazirgi qu­ry­lys materıaldarynan soǵyl­ǵan qorǵan kóterilip, qaqpa tur­ǵyzyla bastady. Bul jasandy qurylys (Qaqpa) Otyrardyń asa qundy mádenı qabattaryn buzý arqyly salynǵany anyq. Osydan qalashyqtyń tarıhı kelbeti (landshaft) adam tanymastaı ózgeriske dýshar boldy. Oty­rardy qorǵaýǵa mindettelgen Oty­rar memlekettik arheologııalyq qo­ryq-mýzeı basshylyǵynyń zańǵa qaıshy áreketterge nem­qu­raıly qarap, únsiz otyrýy tańǵal­dy­rady. Qorǵaýǵa mindetti deımiz-aý, qorǵaý bylaı tursyn, Otyrardy aı-kúnniń amanyn­da oırandaı bastaǵan sol mýzeı sabazdary bolsa she?! Jasandy qorǵan jasaǵany azdaı, endi olar álgi jasandy qaqpadan Otyrardyń ortalyq bóligine qaraı mádenı qabattardy syryp tastap, tasjol sala bastady. Joldy salý úrdisi rabad aımaǵynan asyp Otyrardyń ortalyq bóligine suǵyna enip ketken. Demek ishki jaǵyn da qamtyp otyr. Demek Otyrartóbeniń ishki aǵzasyna zaqym keldi. Bul teńdessiz tarıhı eskertkishke jasalyp otyrǵan kózsiz qııanat! Oqyǵan, mádenıet salasynyń adamy, Mádenıet jáne sport mınıstrliginde vıse-mınıstrdiń keńesshisi (óz aıtýy) bolyp istegen mýzeı basshysynyń bul tirligin qalaı sıpattaýdy bilmeı daǵdarasyń. Bálkim, «vandalızm!»

Otyrardyń «oırandalýy» bir bul emes.

1960 jyly Otyrardyń qoldan qı­ra­tylǵan kirpishin alǵan nadandyqty kórip, kó­ńili qulazyp qaıtqan qazaq arheo­logııasynyń atasy – akademık Á.H.Marǵulan Otyrardaı ta­rıhı jádigerdiń joıdasyz buzylyp jat­qa­nyn, ol óres­kel­dikke jergilikti úkimet oryn­darynyń arasha túspeı otyr­ǵa­nyn ashyna jazǵan edi. «...bul qymbatty qazynaǵa Sháýildir aýdanynyń keıbir sharýashylyq oryndary osy sońǵy 20 jyldyń ishinde qol suǵyp, onyń ǵasyrlar boıy syr bolyp kele jatqan múlkin buza bastady. Aýdandyq meke­me­­lerdiń keıbirine kirgende onyń eden­de­ri osy Otyrar qalasynan alynǵan kir­pish­ten tóselgenin kóresiz», dedi ashynyp Álkeı Marǵulan.

1960 jyly «О́sken órken» romandar jelisin jazý maqsatynda (1961 j.) ońtústikti aralap júrgen uly jazýshy Muhtar Áýezov te Otyrarǵa atbasyn burǵanda kórgeni – qırandy tóbeni traktormen qaıta qıratyp, kir­pi­­shin alyp jatqan paıymsyzdar. «Ony ne isteısińder?», «Shoshqa bazasyn salamyz...» Alyp jazýshy men álgi nadandardyń arasyndaǵy alym-berim tildesý. Bet-aýzy dombyǵyp, qarakúreńdenip ketken jazýshy aıtarǵa sóz tappaı atbasyn aýdandyq partııa komıtetine qaraı bura tartyp júrip ketken eken. Ol az bolsa oblystyń orys basshysy Makarovqa (romanda Karpov) kirip mán-jaıdy jetkize aıtyp, babalar rýhy aldyndaǵy adam aıtsa nanǵysyz nadandyqqa tosqaýyl qoıǵan.

Endi, birsypyra tynystaýdan soń, akademık K.Aqyshev bas­tap qazyp, arheologııalyq mektebin qa­lyp­­tastyryp, álem­dik ǵylym-bilim dúnıesine Otyrardy keńinen tanytyp úlger­gen, «konservasııa», «restavrasııa» jetilgen búgingi kúni Otyrardy qaıta oırandaı bastaǵanymyz ne bassyzdyq?! 

Bir qyzyǵy, qaqpa-qabyrǵa tur­ǵyzyp, tasjol salyp «Oty­rardy qaıta oırandaý» ju­mystary syrttan shapqan jaý­dyń áreketi emes, dúnıe-ǵalamnan týrıst tartyp, týrızm júıesi boıyn­sha aýdanǵa qomaqty qarjy túsi­rýdi kókse­gen aýdannyń basshy-qos­shy­la­ry­­nyń «iskerligi». Ámir aýdan áki­mi­­nen bolǵanda oryndaýshylary – Oty­rar­dy qorlaýǵa emes, qorǵaýǵa tıisti «Otyrar arheologııalyq qoryq mýzeıi» basshysy (Ersin Tájibaev). Jasandy qorǵandy qalaı aldyryp tastaýdy bilmeı otyrǵanda «Qaqpa arasynan týrıster júrip ótetin aıaqjol salaıyq degen edik, rızashylyq berseńizder!» – dep qolymyzdy surap, mýzeıdiń dırektory jetken. Túsi­nikti jaıtty túsindire almaǵan basshy qaǵazyna qol qoıýdan bas tarttyq kezinde. Endi, mine, qolynan kelgende qonyshynan basyp otyrysy. Bul Otyrarǵa týrıst tartyp, ony álemge tanytý emes. Bul – Otyrardy qorlaý! O zamanda, bu zaman sheteldiń áýesqoı týrısteri qoldan jasalǵan jasandy qaqpa jáne eskertkishke qııanat etip salynǵan tasjol úshin kelmek emes. Olardy adamzattyq qundylyq bolyp sanalatyn kóne órkenıet qulandysy qy­zyq­tyrady. Týrıster qoldan jasalǵan jalǵan qaqpa, áıtpese búgingi tehnologııamen jasalǵan tasjoldy (aıaqjol) qyzyqtaý úshin kelmeıdi. Ortaǵasyrlyq Oty­rardaı ǵajap órkenıet qı­ran­­dy­syn kórýge, tarıhtan sabaq alýǵa ke­le­di. Olardy jasandy qospalar emes, shynaıy tarıhı eskertkish, arheo­lo­gııa­lyq qazba kezinde tabylǵan ta­rıhı jádigerlik qyzyqtyrady. Adam­zat­tyq ǵajaıyptardy qorǵaý uıy­myna (IýNESKO) suranyp turǵan Oty­­rar­daı tańǵajaıyp eskertkishi bar elderde týrıst júretin aıaq­jol­dy tarıhı jádi­ger­ge zııan keltirmeıtindeı etip, aǵash taqtaılardan tóseıdi. Sonda eskertkish beti syrylmaıdy, tarıhı oryn qazylyp búlinýge ushyramaıdy.

Qysqasy, ózimizdiń bilimsiz dúmbilez áreketimizben Oty­rardaı tańǵajaıyp eskert­kishi­mizdi ókpelettik. Osyndaı ózim­bilermen, orasholaq áreke­ti­mizben arýaqtar nalasyna ushyrasaq kerek endigi jerde. Osyndaı bilimsizdikke qalaı jol beriledi? Mundaı joıdasyz áreketterge (vandalızm) jol beriletin sebebi – sońǵy jyldary tarıhı-mádenı, arheo­lo­gııa­lyq eskertkishterdi qorǵaý mekemesiniń basshysy qyzmetine mýzeı, tarıhı-arheologııa salasyna ma­man­­­danbaǵan (arnaıy bilimi joq) kez­­­deı­soq azamattardyń taǵaıyn­da­l­ýy­n­an dep bilemiz. Otyrardaǵy ja­ǵym­syz áreket – «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly»  Zańyna qaıshy! Zańnyń 39-babynyń 3-tarmaǵynda «Tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalyp tu­rýyna qaýip tóndirýi múmkin ju­mys­­tardy júrgizýge tyıym salynady» delingen. 42-babynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jónindegi zańdaryn buzǵany úshin jaýapkershilikke tartylatyny aıtylǵan.

Birimiz arheolog, birimiz arnaıy mý­zeı­diń oqýyn oqyǵan (dıplomdy) maman – professorlar raıynda dabyl qaǵamyz! Joıdasyz áreketimizben IýNESKO-ǵa usy­nylǵan Otyrarǵa (Otyrartóbe) jaq­sy­­lyq jasap otyrǵan joqpyz. Jasap otyr­ǵan jasandy áre­ke­timiz IýNESKO tala­byna qaıshy. Qazaqstannyń Zańyna da qaıshy! Otyrardy oırandaý! Keleshek urpaq aldynda masqara bolmaı turǵanda Otyrardaǵy bassyzdyqty toqtatýdy talap etemiz!

Qulbek Ergóbek,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Muhtar Qoja,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

Túrkistan oblysy