Shyn máninde, Elbasy N.Nazarbaevtyń Ulytaýdaǵy tolǵaýy rýhanııatqa qozǵaý saldy. «Aıǵaq» telekompanııasynyń bas dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty Dýlat Ábish pen Sozaq aýdany ákiminiń birikken jobasymen biz Qarataý men Ulytaýdyń jýan ortasyndaǵy baıyrǵy Shubar teńizi jaǵalaýynda Nura degen jerdegi tańbaly tastyń búgingi ahýaly jáne ony qorǵaýdyń joldaryna arnalǵan ekspedısııamen sýyt jolǵa shyqqanbyz. Ekspedısııa quramyna Báıdibek aýdanyndaǵy Qaldybaı Baımenov atyndaǵy jalpy orta mektebiniń dırektory Sálken Jorabekov, «Myrzanata» óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Aıdar Baıysbekov, ordabasylyq ólketanýshy, tarıhshy Seıfýlla Shadyqoja, sondaı-aq qalamgerler, telejýrnalıster endi. Sozaq aýdany ákimdiginiń jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminiń basshysy Baýyrjan Ábenuly, Stepnoı kentiniń ákimi Shekerbek Oshaqapov, Jýantóbe aýylynyń bıi Tursynbek Ábildaev ekspedısııaǵa kómekterin kórsetip, jolbasshy bolǵanyn aıta ketkenimiz abzal.
Qyzemshek kentinen erte shyqqan biz Sheńgeldige deıin sharshamaı jettik. Dál osy tustan tańbaly tasqa jetkenshe áli jıyrma shaqyrym bar bolatyn. Mıdaı jazyq dalada qaraýytqan belgi kórsek, arnaıy burylamyz. Biraq tańbaly tas tyǵylyp qalǵandaı ońaılyqpen tabyla qoımady. Asyly, «tyǵylyp» degen sózdi aýzymyzǵa Alla salyp turǵan syńaıly. «Qytaıdyń qupııa shejiresi», «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» degenderdi árkim-aq biledi. Kitaby, qaǵazy men qalamy joq baǵzy zamandarda babalarymyz Betpaqdalanyń qupııa qoınaýynda shejiresin syrt kózden tasa jerge tańbalap ketkenine kóńil kádimgideı ılanady. Qabaq atalatyn bıikten qarasańyz, tómende teńiz tabany anyq kórinedi. Bir zamandarda munda telegeı teńiz bolǵany tarıhtan belgili. Teńiz jaǵalaýlary qazirge deıin jaqsy saqtalǵan. Nuranyń qara tabanynda eki aqtańdaq birden kórinedi. Sorda tuzdyń mol qory bar. Eki aqtańdaqtyń bel omyrtqasynan batysqa qaraı órleseńiz, shaǵyn jyranyń eki betkeıindegi tańbaly tastyń dál tóbesine túsesiz.
Osy tańbaly tas týraly tujyrym qazaqtyń dara ǵulamasy Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jazbalarynan tabylǵan. «Betpaq shólinde tańbaly Nura degen jer bar edi. Sonda tasqa basylǵan tańbalar bar. Úsh júzdiń balasy qazaqtyń tańbalarynda talas bolsa, sol tasqa baryp qarasady. Alasha hannyń jarlyǵymen basylǵan tańba desedi», depti shejireshi. Álkeı Marǵulannyń jazbalarynda da tańbaly tas týraly derekter bar. Ol: «Qazaq saharasyndaǵy mádenıettiń bir jarqyn túri – tarıhı dáýirlerde osy arany qonystap kelgen taıpalardyń tas betine qaldyrǵan belgileri» dep jazady. Osy oraıda tańbaly tasty 1840 jyly reseılik ǵalym A.I.Shrenk zerttegeni eske oralady. Shrenk: «Tańbalytastyń zor ataqqa ıe bolýynyń sebebi, bul jerde qazaqtar uly mereke jasap, uran shaqyryp, bir el bolyp qosylǵan jeri», deıdi. Jazbalarǵa úńilsek, taıpalardyń ataqty bıleri men batyrlary osy jerde keńes quryp, eldi qonystandyrý máselesin sheship otyrǵan. Ár taıpaǵa arnap tańba berilgen. Sol tańba tasqa túsken. Ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevtyń da tańbaly tasqa tabany tıgen. «Qazaqtyń qazaq bolǵan, tý tikken jeri osy tańbaly tas óńiri», dep tujyrymdaıdy akademık. Al jazýshy Ilııas Esenberlın: «Kereı men Jánibek han tusynda qazaq rýlary Nuranyń Qaratuzyna jınalyp, úsh júzdiń júıesin jasap, Asan qaıǵynyń uıǵarymymen tańba úlestirgen», dep jazady.
Uzaq jyldan beri Sozaq jerin zerttep júrgen tarıhshy ári qalamger Súleımen Tábrizulynyń «Tańbaly tas – qazaq tarıhynyń shoqtyǵy bıik eskertkishi» atty kitabynda Kereı men Jánibek, Qasym, Haqnazar, Táýekel, Esim, Jáńgir, Táýke, Abylaı, Kenesary handar kezinde Tańbalytasqa táý etken delinedi.
Sheńgeldi, Nura boıynda kezdesetin qorymdar basyndaǵy qulpytastarda arabsha jazýlar men tańbalar bar. Jyńǵyl men topyraqtan aralastyra turǵyzylǵan beıitter búginge deıin bútin jetken. Olardyń bastapqydaǵy bıiktigi 2,5-3 metrge deıin sozylǵan. Kesekten turǵyzylǵan kesenelerdiń oryndary áli de kóptep kezdesedi. Alaıda, jyradan tabylǵan jádigerdi kórip, jylaǵymyz keldi. Osynda aıaǵy jetkenderdiń kópshiligi Tańbalytasqa attaryn jazyp, tarıhı tasty búldirip ketken. Munda 1948 jyly arnaıy ekspedısııa kelgen eken. Olar da sońdaryna «mura» qaldyrýdy umytpapty. Jyranyń betkeıinde jatqan jartastar úgitilip, qulap qalǵan. Buǵan saıahatshylardyń da «úlken úles» qosqany taıǵa tańba basqandaı kórinedi. Shashylyp jatqan tastardan tańba belgilerin qurastyrý múmkin emes. Jumsaq qumdaýyt jynystardy jel keýlep, úńgip tastaǵan. Álgi jynystar men úńgirler ertegilerdegi ǵajaıyp kórinisterdi kóz aldyńyzǵa alyp keledi. Áıtse de babalarymyzdyń izi qalǵan, ósıeti qalǵan tarıhı oryndy búginge deıin kútimge almaǵan kerenaýlyǵymyz kúıindiredi. Eger dál osy tańbaly tasqa týrıster tartsaq, uıalmaı kórsetetin jádigerlikter áli de jetkilikti.
Tańbalytastyń talqandalǵan túrin kórip, júregimiz týlady. Ata-babalarymyzdyń tarıhı qoltańbasy qalǵan jerdi munshalyqty toz-tozyn shyǵaryp buzý ultymyzǵa syn emes pe? Endeshe, áli de bolsa tańbaly tastardy restavrasııadan ótkizip, bastapqy qalpyna bolmasa da keıingi keıpine keltirip qoıý qajet-aq. Bul oraıda Sozaqtaǵy kónekóz qarııalardan, áýesqoı zertteýshilerden, jergilikti tarıhshylardan tańbaly tastyń burynǵy buzylmaı turǵandaǵy sýretterin izdestirse áli de tabylady.
Jalpy, Sozaq óńirinde tarıhı-mádenı eskertkishter kóp. Sonyń biri – «Qarataý silemderiniń taýsylar tusyndaǵy Aqbıkesh munarasy. 1254 jyly Kishi Armenııanyń patshasy I Getým sonaý Qaraqorymdaǵy Móńke bıge baryp, dárgeıine bas urý úshin Sozaq saharasy arqyly ótedi. Ol osy saparyn egjeı-tegjeıli hatqa túsirgen. Mine, sol jazbalarda Hendahor qalasy (Aqsúmbe) týraly toqtalady. Jazbalarda Aqbıkesh munarasy jaıly derek te bar. Al Nızam ad-dın Shamı men Sheref ad-dın Alı Iezdı «Zafarnama-ı-Tımýrı» degen jazbasynda «Aqsúmbe Qarashyq (Qarataý) taýynyń bıik jotasynda soraıyp turǵan munara» delinedi. Osy bir segiz ǵasyr burynǵy kóne munaranyń muńyn tyńdaıtyn da adam tabylmaı tur.
Tańbalytastan shyǵyp, ońtústik-batysqa qaraı bet alǵanymyzda bir qyrattyń basynda aǵaryp turǵan belgini kórip buryldyq. Bul Tańbalytastan alynǵan synyq kórinedi. Sılıkat kirpishten tuǵyr jasap, dóńgelengen tańbaly tasty osynda ornatypty. Tastyń betinde Aı beınesi men úsh júzdiń tańbasy bederlengen. Tuǵyrdyń asty oıylyp ketipti de tańbaly tas búıirleı qulapty. Eger osylaı jambastap jata berse, kóp keshikpeı munyń da synyp búlineri sózsiz. Sondyqtan bul tasty bıikte qaldyrmaı-aq, tarıhı orynyna aparyp, jyra betkeıine qoıǵan durys tárizdi.
…Baıalyshty, qara jýsandy, qyzyl ızendi dala qarańǵylyq qushaǵynda qalyp barady. Meniń oıyma aqyn Júrsin Ermannyń «Baıalysh» degen óleńi tústi.
Jyldardan keıin sonshama,
Sanama meniń jetti nyq:
Násiliń buta bolsa da,
Bar eken sende tektilik.
Ákemniń kózi dep bilip,
Sheshemniń ózi dep bilip.
Otyrmyn endi otyńa,
Kózimniń jasyn keptirip!
Násili qumdaýyt bolsa da Nuradaǵy tasta úlken tektilik bar emes pe edi? Osyndaı kıeli, qasıetti jerdi qandaı qol qaltyramastan qıratty eken? Endi babalar sózin bizge kim aıtady? Osylardy oılaǵanda júrek qan jylaıdy. «Sanasy oıanǵan adamdar áli-aq Tańbalytasqa oralady. Ony qalpyna keltiredi. Sosyn bul jerge týrıster aǵylady. Babalarymyzdyń myqty ekenin aıtyp maqtanamyz», deıdi mendegi úkili úmit.
Iá, tarıh tabanymyzdyń astynda jatyr. Oǵan kóz juma qarap, tańbaly tasty taǵylardaı taptap, búldirýimiz keshirilmes kúná. Baǵzydan jetken babalar úni bizge osylaı deıdi.
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Túrkistan oblysy
