Málimet kimniń qolynda?
Reseı astanasyndaǵy metro jelisi bıznesmender úshin «maı shelpekke» aınalǵaly qashan?! Kúnine Máskeý metrosyn 7 mln-daı adam paıdalanady. Al qarbalas kúnderde bul kórsetkish
9 mln adamǵa jetedi eken. Endi bul sanǵa qarap qyzmet kórsetý landshaftynyń aýqymyn baǵamdaı berińiz. Onyń ústine ótken jyly jańa 15 stansa paıdalanýǵa berilipti. Transporttyq ınfraqurylymnyń kólemi ulǵaıǵan saıyn, suranystyń da artary anyq. Osyny eskergen metropolıten kassalyq málimetterge qyzmet kórsetýge baılanysty saýda ótkizýdi uıǵarǵan. Nátıjesinde ofd.ru brendimen jumys isteıtin «Peter-Servıs Spestehnologıı» kompanııasy jeńimpaz boldy. RBK agenttigine sensek, bul kompanııa mıllıarder Álisher Osmanovqa tıesili «USM Holdings-tiń» quramyna kiredi. Sondaǵy jolaýshylardyń kúdigi nede? Naqtyraq aıtsaq, utyp shyqqan merdiger tek kassalyq málimetti saraptaýmen shektelip qalmaq emes. Kompanııa metronyń fıskaldy derekteriniń negizinde bıznesin keńeıtip, naryqty jaýlamaq. Bul degenimiz ár jolaýshyǵa qatysty aqparattyń baqylaýda bolatynyn bildirse kerek.
Gáptiń bári osynda jatyr. Artynsha Máskeý metropolıteni birde-bir málimet kommersııalyq maqsatta merdigerge berilmeıdi dep aqtalýǵa tyrysqan-dy. Alaıda, kassadaǵy qyzmetterdi ofd.ru kórsetetinin eskersek, buǵan máskeýlikter asa ılanǵan joq. Kórshiles eldiń baı-manaptary Big data-nyń (Úlken derekter) artyqshylyǵyn osylaı kórýde. Qosh, bul tehnologııaǵa qatysty daý-damaı munymen bitpeıdi.
Úlken derekter naryǵy jyl saıyn 35%-ǵa ósýde
Áıtse de, onyń basymdyqtaryn da esepten shyǵarýǵa bolmaıdy. Aldymen «Big data» uǵymyna toqtalaıyq. Bul – qurylymdy jáne beıqurylymdy san alýan úlken kólemdegi derekti kóldeneńnen keńeıtilgen baǵdarlamalaý quraldarymen tıimdi óńdeý. Qarapaıym tilmen aıtqanda, kez kelgen aýqymdy málimetti jyldam saraptaý tehnologııasy. Qazir onyń engizilmegen salasy joqtyń qasy. 2000 jyldardyń basynda paıda bolǵan tyń qural dástúrli málimetterdi basqarý júıesin almastyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq fenomen retinde baǵalandy. Úlken derekter analıtıkasyna suranys ásirese zamanaýı bızneste qatty baıqalýda. Frost & Sullivan konsaltıngtik agenttigi 2021 jyly BDA-nyń (Big Data Analytics) álemdik naryqtaǵy jalpy kólemi 67,2 mlrd AQSh dollaryna jetedi dep baǵalaýda. Qazir jyl saıynǵy ósim dınamıkasy 35%-dy qurap otyr. Halyqaralyq agenttiktiń esebinshe, óndiris, qarjy, densaýlyq saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý, sondaı-aq bólshek saýda sektory atalǵan naryqtyń basty segmentine aınalady. Ereksheligi sol, Big data analıtıkasy kólemdi, kúrdeli ıakı qurylymsyz málimetti saraptaýmen qatar óndiristik ındıkatordy jáne shyǵyndy azaıtýdy boljap, qundy aqparatty anyqtaý múmkindigine ıe. Sarapshylar ónerkásiptik jáne basqa da óndiris salasynda BDA-ǵa salynǵan ınvestısııa kólemi óskenin aıtady. Sebebi eńbek ónimdiligin arttyryp, resýrstardy ońtaılandyrý kún tártibinde turǵan másele. Bul Indýstrııa 4.0 tujyrymdamasynda aıqyndalǵan.
Qazir bólshek saýda, densaýlyq saqtaý, bank jáne qarjy salalarynda BDA tehnologııasy keń qoldanysta. Jaqyn bolashaqta onyń aýqymy jekelegen qyzmet túrlerin de qamtymaq. Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy damýshy memleketterde qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytynda oǵan degen qajettilik tipti eselenýi yqtımal.
Mamandar derekter saraptamasy tutynýshylardyń suranysyn tereńirek túsinýge jol ashatynyna senimdi. Onyń ishinde smart-bankıngtiń orny bólek. Qarjylyq segmentte Big data qyzmetterdi derbestendirý, klıentterdi joǵaltýdy boljaý, alaıaqtyq áreketti áshkereleý syndy birqatar isti tyndyrýǵa septesip keledi. Sol sekildi jekelegen kompanııalar ári memlekettik uıymdar úlken málimetter tehnologııasyn ekologııalyq táýekelderdi baǵalaý, tabıǵı qorlardy ońtaıly paıdalaný men ekologııalyq talaptardy saqtaý boıynsha qoldanyp júr. Atap aıtqanda, World Resource Institute uıymy Google kompanııasymen birlesip Amazonııadaǵy ormandy qorǵaýǵa arnalǵan jobany qolǵa alypty. Nátıjesinde jasyl beldeýdiń ekologııalyq ahýaly 80 paıyzǵa jaqsardy.
Aýzy dýaly sarapshylar 2025 jylǵa qaraı úlken derekter analıtıkasynyń enbegen salalary men iske aspaǵan jobalary qalmaıdy degen pikirde. Ol shynaıy ýaqyttaǵy táýekelderdi basqarýdan bastap blokcheın-taldaý jáne saraptalatyn nysandarǵa qashyqtyqtan monıtorıng júrgizýge deıin qamtıdy.
Quqyqtyq normadan derbes júıe
– Metrony alyp qaraıyq. Onda kartochkanyń tranzaksııalary jolaýshylardyń aǵyny, kóbeıýi men azaıýynan bólek jeke basqa qatysty málimet joq. Biraq ony analıtık tikeleı nemese janama ádispen oqyp alýy múmkin. Mysaly, onda basqa baza bolýy múmkin. Aıtalyq, keskin-kelbet bazasy. Beınebaqylaý júıesimen kez kelgen jolaýshyny anyqtaýǵa bolady. Qysqasha aıtqanda, Big data qabilettiń sharýasy. Úlken derekter qory – analıtıkalyq qabilet. Málimetten málimet shyǵarý, oqı bilý, saraptaý jáne atomdyq bólshekterge jikteı bilý qajet. Mysaly, sol aqparatty satyp alǵan adam metrodaǵy ashanalarda qandaı taǵamdarǵa suranystyń joǵary ekenin boljaı alady. Jolaýshylardyń jas erekshelikteri men kelbetterin eskerip qyzmet kórsetýdi jaqsartýdyń amaldaryn oılastyrýyna bolady, – deıdi qazaqstandyq IT-mamany Erlan Ospan.
Desek te zamanaýı taldaý júıesine qatysty saıası janjaldyń da oryn alǵany esimizde. AQSh prezıdenti Donald Tramptyń elektoraldy naýqanda brıtandyq Cambridge Analytica kompanııasynyń qyzmetine júgingeni týraly Amerıkada eńkeıgen qarttan, eńbektegen balaǵa deıin biledi desek qatelespespiz.
– Anyqtalǵandaı, bul kompanııa feısbýktegi edáýir derekterdi satyp alǵan eken. Saılaý barysynda osy málimetterdiń negizinde Qurama Shtattardy aýdandarǵa bóldi. Soǵan sáıkes qandaı óńirlerde lıberal demokrattar, respýblıkalyqtar turatynyn, sondaı-aq afroamerıkalyqtar men latynamerıkalyqtardyń kóp shoǵyrlanǵan aımaqtaryn anyqtap aldy. Bul málimetterdi esepke ala otyryp, amerıkalyqtardyń neni qalaıtynyn saraptap shyqty. Kórdińiz be, osy arqyly ár óńirde halyqtyń bolmysy jáne suranysyna saı úgit-nasıhat júrgizildi. Sóıtip Tramp upaıyn túgendep aldy. Demek, shashylyp jatqan málimetten ózine qajetti aqparatty jınaqtap aldy. Bul tehnıkalyq turǵyda dáleldengen. Bir qyzyǵy, saılaýdyń erejeleri buzyldy degenmen, zańǵa qaıshy faktiler tabylmady. Big data-nyń artyqshylyǵy osynda. Ol quqyqtyq normalarǵa negizdelmegen, biraq zańnamalyq talaptarǵa da qaıshy emes, – dedi Erlan Ospan.
Degenmen bul jaǵdaı feısbýkke aýyr tıdi. Artynsha atalǵan áleýmettik jeliniń qundy qaǵazdarynyń baǵasy 7%-ǵa quldyrap, bas quryltaıshy Mark Sýkerbergtiń kapıtaly kem degende 6 mlrd dollarǵa azaıǵan-dy. Ol az bolǵandaı, Amerıka halqynyń 51%-y feısbýkke senbeıtinin bildirip, jappaı akkaýntaryn óshirýge kóshti. M.Sýkerbergti synaýshylardyń qatarynda áıgili kásipker Ilon Mask pen Apple korporasııasynyń basshysy Tım Kýk syndy beldi tulǵalar boldy.
Sol sekildi jýyrda Apple-dyń taǵy bir beldi ókili Stıv Voznıak TMZ saıtyna bergen suhbatynda jeli qoldanýshylaryn FB-men qosh aıtysýǵa shaqyrdy. Onyń pikirinshe, kóptegen tehnologııalyq kompanııalar jeke akkaýnttaǵy derekterdi jınaýdy údete túsken. Qupııalyq pen jeke adamnyń haqyn áleýmettik keńistik qorǵaı almaıtyn deńgeıge tústi. Sondyqtan odan birjolata qutylǵan durys dep esepteıdi S.Voznıak.
Qazaqstanda Big data jetip artylady
Batysta Big data 2000 jyldardyń basynda tanymal bolsa, Qazaqstanda bul tehnologııalyq trend jaıly 2016 jyly aıtyla bastady. Biraq búginge deıin birde-bir aýqymdy joba júzege asyrylǵan joq. Tek jekelegen kompanııalar ǵana onymen el aýmaǵynda aınalysyp júr. Sonyń ózinde óńdep júrgen derekteri aıtarlyqtaı kólemdi deýge kelmes.
Sala tehnokrattary Úkimetten tapsyrys alýǵa dámeli. Buǵan sebep te jetkilikti. Táýelsizdik alǵaly beri elde jınaqtalǵan derekter ushan-teńiz. Mine, osy kólemdi aqparatty bir júıege keltirý memlekettiń aldyndaǵy jaýapty mindet. Ásirese úlken derekter analıtıkasy áýeli Qarjy mınıstrliginde engiziledi dep kútilýde. Nege deseńiz, negizgi ekonomıkalyq ındıkatorlardy anyqtaýda onyń basymdyqtary kóp. Sol sekildi kóleńkeli ekonomıkany aýyzdyqtaýda tyń júıeniń múmkindikteri barshylyq. Bıyl Qazaqstandaǵy onyń deńgeıi – 30%. Áıtse de Úkimetke aldymen «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy jáne Smart city syndy jobalar boıynsha kózdelgen sharýalardy retteýge týra keledi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi elektrondy densaýlyq tólqujatyn engizgenin aıta ketken jón. Sarapshylar Big data osy adam saýlyǵyn emdeýde qolǵabys jasaı alady degen pikirde. Máselen, bul tehnologııa syrqat túrin boljap, qajetti em-dom sharalaryn taǵaıyndaýǵa kómektese alady.
Tizbekteı bersek, úlken derekterdiń oń yqpaly esepsiz. Buǵan otandyq bıznes ókilderi de birtindep tartyla bastaǵan kórinedi. Derekter analıtıkasy jaıly oıymen Eýrazııalyq toptyń menedjerler keńesiniń tóraǵasy Aleksandr Mashkevıch Memlekettik basqarý akademııasynyń tyńdaýshylarymen bolǵan kezdesýde bólisti. Onyń pikirinshe, málimetterge ıe bolǵan jan ǵana tabysqa jete alady. Al oǵan qol jetkizý úshin ǵasyr jetistikterine súıenýge týra keledi dedi kásipker. Ol ekonomıkalyq, demografııalyq kórsetkishterden bastap jalǵa alynǵan velosıpedterdi paıdalanýǵa deıin, sondaı-aq qoǵamdyq kólik baǵyttarynyń júktelý ólshemderin jınaqtap, taldaýǵa Big data-nyń septigi mol dep sanaıdy.
Ústimizdegi jyly eldegi IT-ortalyqtar úlken derekter analıtıkasy mamandaryn daıarlaýdy qolǵa alypty. Sondaı jekelegen ortalyqtardyń birinen bıyl 20-ǵa jýyq Big data sarapshylary túlep shyqty.
Túıindeıtin bolsaq, aýqymdy málimetterdi taldaý mashınasyna qoǵamnyń qarsylyǵy joq. Deı turǵanmen, kez kelgen ǵylymı jetistik, óner tabysy adamzatqa kesirin tıgizbeýi tıis. Bul sózimizge joǵaryda keltirilgen dáıekter dálel. Osy oraıda aýstralııalyq kınorejısser Pıter Ýırdyń áıgili kórkem týyndysy eriksiz eske oralady. Onda bas keıipker Trýman Berbanktiń jarty ǵumyry jasyryn kameralardyń aldynda órbıdi. Aqyrynda ómiri shoýǵa aınalǵanyn túsingen Trýman beınekameralardyń buǵaýynan qutylyp, erkindikke qoly jetedi. Demek, adam quqyǵy jáne onyń bostandyǵy, tańdaý erki, jeke ómir súrý haqy bul – órkenıetti qoǵamnyń basty demokratııalyq qundylyǵy.
