Qazyna qazanyn toltyrýǵa súbeli úles qosýda

Jalpy, 1991 jylǵa deıin salyqtar bólý-fıskaldyq fýnk­sııasyn oryn­daǵanyn, óndiris tıimdiliginiń ósýin, jańa tehnologııalardy en­gizýdi, taýar ónimin shy­ǵa­rý­dy ulǵaıtýdy yntalan­dyr­ma­ǵanyn atap ótý qajet. Salyq tó­leýshi jumysynyń tıimdilik dárejesine qaramastan, sa­lyqtar bıýdjetke avtomatty túrde aýdarylǵan bolatyn.

Biz AQSh, Ulybrıtanııa, Ger­ma­nııa jáne basqa da da­myǵan elderdiń tá­jirıbesin zert­tep kórdik, bul zertteýler salyq júktemesi salyq tóleýshiniń tıimdiligi jáne tabystylyǵymen mól­sher­les bolýy tıis ekenin kórsetti. Biz­diń aldymyzǵa naryq talaptaryna saı, óndiristi damytýǵa múmkindik beretin Salyq kodeksin ázirleý naqty mindeti qoıyldy. Osylaısha TMD elderi arasynda alǵash ret Qazaqstanda 1995 jylǵy 24 sáýirde Salyq kodeksi qa­byl­danady. Bul salyq salýdyń keńestik júıesinen aıtarlyqtaı erekshelenetin jańa júıe qurýǵa baǵyttaldy. Jańa qujat boıynsha salyq pen alymdar sany 55-ten 11-ge deıin qysqardy. Qa­zirgi qoldanystaǵy salyq zań­namasynda sabaqtastyq saqtalǵanyn, ıaǵnı el ekonomıkasyn damytý úshin jaǵdaı jasaıtyn 1995 jylǵy salyq salýdyń barlyq bazalyq qaǵıdattary saqtalǵanyn atap ótken jón.

Salyq reformasy júr­gizilgennen keıin bıýdjet túsimderi aıtarlyqtaı artty. Alaıda, memlekettik qa­zynany tolyqtyrý kezinde biz salyqtyq ákimshilendirý qıyn­dyqtaryna tap boldyq. El endi ǵana táýelsizdik al­ǵan ýaqyt, ekonomıkalyq daǵ­darys kúsheıip, ınflıasııa bir jyl ishinde 2000 %-ǵa jetti. Soǵan qaramastan, elimizdiń salyq júıesi jyldan-jylǵa jetildirilip otyrdy. Bul iste baı kásibı tájirıbesi bar sa­lyq qyzmeti organdary ar­dagerleriniń eńbegi zor.

2008 jylǵy 14 qańtarda Qar­jy mınıstrligi Salyq komı­tetiniń kómegimen sa­lyq qyzmeti aýmaqtyq organ­dary arda­gerleriniń qa­ty­sýymen «Salyq qyzmeti or­gandarynyń ardagerleri» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń sezi ótkizildi. Onda sezge qatysýshylar ar­dagerler uıymyn qurý týraly sheshim qabyldady. 2008 jyl­ǵy 13 aqpanda «Salyq qyz­meti organdarynyń arda­gerleri» respýblıkalyq qo­ǵam­dyq bir­lestigi Ádilet mı­nıstrligine tirkeldi. Bar­lyq oblystarda, Astana men Almaty qalalarynda bir­lestiktiń fılıaldary qu­ryl­­dy, Uıymnyń jarǵy­syna sáı­kes qoǵamdyq bir­lestiktiń fı­lıaly týraly ereje men birlestiktiń jarǵysy beki­til­di. 11 múshe­den turatyn at­qarýshy komıtet jáne «Salyq qyzmeti organdarynyń ar­dagerleri» RQB prezıdenti saı­landy. Uıymnyń jumysy Mem­lekettik kirister komıtetiniń aýmaqtyq organdarynyń kadr bólimshelerimen kelisilip ázirlengen is-sharalar josparyna sáıkes júzege asyrylady. Salyq qyzmeti or­gandarynyń ardagerler uıy­mynyń jalpy sany 2019 jyl­dyń 1 aqpanynda 1500-den astam adamdy qurady.

Qoǵamdyq birlestik jumy­syndaǵy basym baǵyttar – eń aldymen, ardagerler ara­syndaǵy qarym-qatynas, qa­jet bolǵan jaǵdaıda qu­qyq­tyq, moraldyq jáne materıaldyq kómek kórsetý, jas qyzmet­kerlerge patrıot­tyq jáne adamgershilik tár­bıe berýde MKK depar­tamentterimen ózara tyǵyz is-qımyl. Oblys boıynsha uıym ardagerleri jas qyz­metkerlerge tálimger bolyp, qyzmetkerlerdi kásibı daıarlaý jáne buqaralyq aq­parat qural­darynda MKK departamentteriniń oń ımıd­­jin qalyptastyrý sheń­be­rinde sabaq­tar ótkizedi. Aza­mattardyń quqyqtyq tár­­bıesine jáne qoǵamdyq ómi­rine bizdiń fılıal­darymyz ornalasqan qalalardyń aýma­ǵynda qatysady.

Oblys boıynsha arda­gerler Nur Otan partııasy fraksııasynyń ókilderi re­tinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jáne partııalyq baqylaý jónindegi túrli ko­mıssııalardyń quramyna kiredi, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi qoǵamdyq keńesterdiń mú­she­leri bolyp sanalady. Qa­zirgi ýaqytta qol jetken jetistikpen toqtap qal­ma­ýymyz kerek. Álemdik daǵdarys pen turaqsyz halyq­aralyq jaǵdaı osy kúrdeli kezeńde qıyndyqtardy eń­serý men ómir súrý úshin bizdiń aldymyzǵa mańyzdy mindetter qoıady. Biz, salyq qyzmetiniń ardagerleri, qa­zir de memlekettik salyq qyz­metterin jaqsartý jáne parasatty salyq tóleýshilerdi qol­daý boıynsha salyq salasynda shetelderdiń neǵurlym tıimdi tájirıbesin engizýge tıispiz dep esepteımiz.

28 jyl ishinde respýblı­kada oń saıa­sı jáne ekonomıka­lyq ózgeristermen qatar sa­lyq salý júıesine baılanys­ty máselelerdiń aýqymy óz­gerip, aıtar­lyq­taı reforma­landy. 2014 jyly Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kiri­ster komıteti quryldy, oǵan salyq jáne keden qyz­metteri biriktirildi. Buryn 2 komıtet qazynany tolyqtyrý máseleleri boıynsha belsendi is-qımyl jasasa, qazir komıtetke biriktirilgen qyzmettiń tıimdiligi artty. Salyq qyz­metiniń ardagerleri Mem­leket­tik kirister komıtetin qu­rý jó­nindegi jańalyqty qýa­na qabyl­dady. Jumys bız­nestiń damýyna keri áserin tıgizbeıtin órkenıetti tásilderdi eskere otyryp, tıimdi ári úılesimdi túrde júrgiziletinine senim­dimiz.

Memlekettik kiris organ­dary 2025 jylǵa qaraı IJО́-ge qatysty qatynasta salyqtardyń jınalýyn 25%-ǵa deıin arttyrýdy kózdep otyr. Salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdi sıfrlandyrý esebinen 2025 jylǵa qaraı túsimdi 5,5 trln teńgege deıin ulǵaıtý josparlanǵan.

Salyq jáne keden aqparat­tyq júıe­lerin biriktirý Qazaq­stan aýmaǵynda ımporttan nemese óndiristen bastap túp­kilikti satýǵa deıingi taýar qozǵalysynyń tolassyz monıtorıngin júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Mundaı júıe kóleńkeli ekonomıkanyń úlesin qysqartýǵa, son­daı-aq taýarlardy jetkizýdiń bar­lyq tizbegin baqylaı otyryp, el boıynsha taýarlardyń baǵasyn belgileýdi tal­daýǵa múmkindik beredi. Taǵy bir jetistik retinde úlken derekter massıvin taldaý­ ne­gizinde júrgiziletin j­áne salyq tóleýshilerdi sanat­taýǵa múmkindik beretin av­tomattandyrylǵan júıeni ataýǵa bolady. Osyndaı baǵa­laýdyń nátıjeleri boıynsha parasatty salyq tóleýshiler úshin qolaıly jaǵdaılar jasalýda. Búginde memlekettik kiris organdary ýaqytpen birge damyp, naryq syn-qa­terlerine batyl jaýap be­retin kásibı qyzmet. Salyq de­klarasııalarynyń 85%-dan astamy elektrondy túrde usynylady, memlekettik qyzmetterdiń 90%-y onlaın túrde kórsetiledi.

Búginde elimizdegi salyq júıesinde álemde bar eń ozyq zańnamalyq qurylym­dar qoldanylady. Eger salyq júıesine engizilgen zamanaýı qurylymdar týraly aıtatyn bolsaq, elimiz álem boıynsha aldyńǵy qatarda tur.

Sońǵy jyldary ákim­shi­lendirýde taldaý men ın­no­vasııaǵa, bızneste túsinikti jáne ashyq iskerlik orta qurýǵa basa nazar aýdarylýda. Osylaısha MKK baqylaý jumysynyń tujyrymdamasy qaıta qaraldy, taldaý bóligine jáne jańa aqparattyq tehnologııalardy en­gi­zýge basymdyq berildi. Bul bıznesti tek­serýdi azaıtýǵa jáne baqylaý-qada­ǵalaý qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa múm­kin­dik ber­di. Jalpy adal salyq tóleý­shi­lerge qatysty ákimshilik júktemeni adal emes salyq tóleýshilerdi baqylaýdy kú­sheıtý esebinen tómendetý máselesi sheshildi.

Memlekettik kirister ko­mıteti qyz­met­kerleriniń kúsh-jigeriniń nátıjesinde 2018 jyly bıýdjettiń barlyq deń­geıi boıynsha kirister jos­pary asyra oryndaldy (Memlekettik bıýdjet – 102,5%, respýblıkalyq bıýd­jet – 102,3%, jergilikti bıýdjet – 103%). Bıýd­jettiń kirisi (transfertterdi esepke al­maǵanda) 8,2 trln teńgeni qurady, bul jos­pardan 194 mlrd teńgege artyq. Byl­tyr respýblıkalyq bıýdjetke 5,8 trln teńge tústi. Bul da jospardan 130,3 mlrd teńgege artyq, 2017 jylǵy kórsetkishten 836 mlrd teńgege kóp ekenin aıta keteıik.

Byltyr  Ulttyq qorǵa 5,8 trln teńge tústi, onyń 3,2 trln teńgesi – munaı sek­tory uıymdarynan túsetin tikeleı sa­lyqtar túsimderi esebinen, 2,5 trln-y – ın­ves­tısııalyq kiris esebinen, 21,6 mlrd teńge qarjy basqa túsim­der esebinen bol­dy. Bul Memlekettik kirister komı­teti­ mamandarynyń zaman talaptaryna saı­ bilikti jumystarynyń nátıjesi deý­ge bolady.

Bıyl Memlekettik kiris­ter komı­tetiniń qurylǵa­nyna bes jyl tolmaq. Jal­py, memlekettik organ qyz­metkerleri memlekettik qazy­nany toltyrýǵa súbeli úles qosýda.

Aldanysh NURYMOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, «Salyq qyzmeti organdarynyń ardagerleri» RQB prezıdenti