Alaıda buǵan bastamashy, janashyr bola biletin jandardyń saýsaqpen sanap alarlyqtaı az ekeni kóńilge qaıaý túsiredi. Áıtse de, bul máselede aýyzdy qý shóppen súrte berýdiń de reti joq sekildi. Aıtalyq, Aqtóbe aımaǵyndaǵy «Pokolenıe-M» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Elena Boshkova biraz jyldardan beri bulaqtardy qorǵaý isine qozǵaý salyp keledi. Solaı bola tursa da jerasty sý kózderimen baılanysy bar bulaqtardyń kózi bitelip bara jatqany E.Boshkovanyń qabyrǵasyna qara tastaı batyp júr. Atap aıtqanda, Tamdy, Bestamaq, Qarǵaly boıyndaǵy qum jáne qıyrshyq tas óndirýshilerdiń jaýapsyz is-áreketi saldarynan jan-jaqqa jamyraı aqqan bulaq kózderi joǵalyp ketti. Eń ókinishtisi, aldaǵy ýaqytta bul bulaq kózderin qalpyna keltirý múmkin emes.
Birlestik jetekshisi buǵan deıin Alǵa, Qarǵaly jáne Mártók aýdandary aýmaǵyndaǵy bulaqtardy esepke alyp, qujattaryn jasaǵan. Sol ýaqyttaǵy jumystardyń nátıjeli bolýyna jergilikti bılik pen el-jurttyń qoldaýy jáne «Jasyl el» baǵdarlamasy sheńberinde jumys istegen jastar men stýdentterdiń kómegi úlken septigin tıgizgen-di. Sóıtip «kóp túkirse – kól» degendeı, jumyla atqarylǵan jumystyń nátıjesinde bulaq joldary ashylyp, shóp-shalamnan tazartyldy. Bulaqtardyń bastaýy taspen bıiktetilip, jaǵasyna jasyl jelekter otyrǵyzylyp, qorshaldy. Sýdy ysyrapsyz paıdalanbaý jónindegi nusqaýlyqtar jazylǵan taqtaılar ornatyldy. Áıtse de osyndaı jaqsy is keıin jalǵasyn taba almaı qalǵany qynjylarlyq jaıt. Sol tusta «Pokolenıe-M» qoǵamdyq birlestiginiń músheleri oblys ortalyǵyna taıaý ornalasqan eldi mekenderdegi jerasty sýlarymen jalǵasatyn 36 bulaqty anyqtap, tıisti qujattaryn ázirlegen. Ári ony erekshe qorǵalatyn sý aıdyndary men aǵyn sýlar sanatyna engizý jóninde ókiletti organdarǵa óz usynys-tilekterin bildirgen bolatyn. Alaıda bul bastama ókiletti uıymdar tarapynan eskerilmeı, aıaqsyz qaldy. Mundaı máselege Kókjıde ken oryndarynyń jerasty sýlary ǵana engizilipti. Biraq keıingi jyldary munaı qaldyqtarymen lastanǵan Kókjıdeniń qazirgi jaı-kúıi tym aıanyshty.
Oblys aýmaǵyndaǵy bulaqtardyń keıingi kezeńdegi jaǵdaıy jóninde sóz saptasaq, aqtóbelik bulaq janashyrlarynyń Oral ǵalymdarymen birlese atqarǵan jumysy oıǵa birinshi oralady. Máseleniń mánisi mynada. 3-4 jyl buryn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti Batys Qazaqstannyń sý resýrstaryna monıtorıng júrgizý jobasyn usyndy. Osy grantty ıelengen Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń mamandary Aqtóbedegi jerasty sýlarynyń kartasyn jasady. Sonyń ishinde Orqash jáne Móldirbulaq sýlarynan gıdro-geohımııalyq synamalar alyp, mundaǵy aýyr metaldar quramyn zerttedi. Onyń qorytyndysynda aýyr metaldardyń birinde hrom, ekinshisinde temir qospasy mol ekeni anyqtalǵan.
Qazirgi kezde óńirdegi ózenderdiń arnasy tarylyp, sýy tartylyp barady. Gıdromamandar buǵan jerústi men jerasty sýlaryn baılanystyratyn bulaq kózderiniń bitelgeni sebepshi bolǵanyn alǵa tartady. Muny adam qolymen jasalǵan qııanat demeske laj joq. Qolda bar derekter oblys aýmaǵyndaǵy jerasty sýlary Kaspıı boıy, Oral aldy, Aral-Torǵaı-Shý-Sarysý jáne Ústirt pen úlken Oral gıdrogeologııalyq basseınderine kiretinin kórsetedi. Onyń aǵysy men hımııalyq quramy ózgerip turady. Sondaı-aq qurylymdyq-morfologııalyq túzilimderi de birtekti emes, deıdi mamandar. El aýmaǵyndaǵy ózen-kólder qorek kózderin jerasty sýlarynan alatyny ǵylymda dáleldengen. Al bul nár jaýyn-shashynnyń jerge ábden sińip, qaıta súzilýinen paıda bolatynyn ekiniń biri bile bermeıdi. Búginde bulaq sýyn únemdi, ysyrapsyz paıdalaný aıyryqsha mańyzǵa ıe. Osy oraıda «Pokolenıe-M» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Elena Boshkova tómendegideı is-sharalar júzege asýy qajet dep esepteıdi. Birinshiden, bulaq kózderi bar aýmaqtardaǵy mektep oqýshylaryn ekologııalyq sıpattaǵy is-sharalarǵa jumyldyrýdyń paıdasy mol. Bul bala eńbegin paıdalaný men qanaý kórinisi bolyp sanalmaıdy. Kerisinshe, olardyń boıynda tabıǵatqa degen janashyrlyq pen ekologııalyq mádenıetti qalypastyrýǵa yqpalyn tıgizedi. Bir sózben aıtqanda, bul eńbek ári tárbıe. Ekinshiden, bulaq kózderi bar jerlerdi jalǵa alǵan menshik ıeleri men tabıǵatty paıdalanýshylar arasynda bulaq sýyn satý derekteri jıi tirkelgen. Bul óz kezeginde jergilikti turǵyndaryń oryndy ókpe-renishteri men narazylyǵyn týǵyzýda. О́ıtkeni jerdi jalǵa alsa da bulaq sekildi taptyrmas sý kózi olardyń jekemenshigine kirmeıdi. El Konstıtýsııasyna sáıkes jer men onyń qoınaýy jáne sý kózderi men resýrstary azamattardyń ortaq ıgiligi bolyp sanalady. Ári munyń bári memleket qorǵaýyndaǵy nysandar qataryna kiredi. Taǵy bir aıta keterlik másele, elimizde bulaqtar men erekshe qorǵalatyn sý kózderi mańynda sanıtarlyq normalardy buzyp, oǵan zalal keltirgenderge iri mólsherde aıyppul tóletý tártipteri engizilmegen. Sonyń saldarynan kez-kelgen óńirde bulaq sýyn ysyrappen paıdalaný kórinisteri jıi oryn alyp júr.
Sondaı-aq birlestik jetekshisin jerdi jalǵa berý sharty bekitilen kezde sý kózderin kútip ustap, onyń mańaıyn abattandyrý talaptary eskerilmeıtini de oılandyrady. Ol bulaqtardy kútip ustaýdy aýyl ákimderiniń quzyryna berip, sol aýyldyń materıaldyq resýrsy retinde qorǵalýyn jón dep sanaıdy. Bulaq ańǵarlary elimizdiń tabıǵı murasy ǵana emes, sonymen birge turǵyndardy taza aýyz sýmen qamtýdyń basty kózi de. Bul rette «Pokolenıe-M» qoǵamdyq birlestigi ókilderi aıyppul salýmen birge jerasty sýlarymen baılanysqan bulaq sýyn búldirýshilerdi ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa quziretti ekologııalyq polısııa qyzmetiniń mártebesin ósirgendi jón kóredi.
Birlestik jetekshisi buǵan deıingi jyldarda ózderi túgendep qorǵaýǵa alýdy usynǵan bulaqtardyń kópshiligi qazir jer astynda kómilip qalǵanyna qapa bolyp júrgenin jetkizdi. Sondaı-aq óńirdegi bulaqtardy túgendeý men qorǵaý jónindegi jobalary da jergilikti atqarýshy organdar tarapynan qoldaý tappaǵany janyn jabyrqata túsedi. Munyń qaı-qaısysy da qoldaýǵa turarlyq ózekti máseleler ekeni anyq. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, bul janaıqaı ókiletti ári qoǵamdyq uıymdardyń nazaryna ilinse, bulaqtardyń kózin ashýǵa áli de múmkindikter bar.
Baıan SÁRSENBINA,
jýrnalıst,
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
