Alataýdyń eteginde aspanmen talasqan záýlim úılerdiń tasasynda tarıhy erekshe qarasha úı bar. Aıadaı ǵana aýlada ornalasqan temir kórikte jarty ǵasyrǵa jýyq bolat balqytyp, temirshilik ónerdi kásip etip kele jatqan aǵaıyndy ustalar Mahmut, Aıtbergen, Tursynjan Qulmentegilerdiń sheberligine búginde shartarap tánti. Kásibinen paıda tabýdy emes, ata kásipke adaldyqty mise tutqan sheberler temir balqytyp, buıym jasaýmen qatar ony ǵylymı turǵydan zertteýmen de aınalysyp keledi.
Bolat jonyp, temir kúzegen kóriktiń búginde ári ketkenmen de qasıeti arta túskendeı. Shaǵyn úıdiń qabyrǵasyna tizile salatanat qurǵan qundy jádigerlerdiń sanynda shek joq dersiz. Jaýyngerdiń bes qarýynan bastap mýzykalyq aspaptardyń san-alýan túrleri men turmystyq buıymdardyń árqaısysynyń erekshe tarıhy bar. Ańyz-áńgimeler, mıfter men kosmologııa uǵymdarynyń ǵylymı negizin tereńnen meńgergen ustashylardyń sheberhanasy otandyq týrızmdi damytýdyń qaınar kózi ispetti. Ár buıymnyń tarıhyna qarap, mýzeı eksponattaryn aralap júrgendeı kúı keshesiz. Osy tusta qarasha úıge jıi bas suǵatyn sheteldik zertteýshilerge alǵystan basqa aıtarymyz joq, deıdi ustalar. О́ıtkeni, olar túrkilerdiń tarıhyna qatysty túsirgen fılmderinde temirshilik ónerdiń qasıetin jer-ahanǵa pash etip keledi.
Búginde temirshi ustalardyń eńbegin Túrkııa moıyndap, Germanııadaǵy Keln etnografııalyq mýzeıiniń álemdik katalogyna esimderi bederlengen. Qazaq jáne orys tilderinde temirshilik ónerdiń qyr-synryna qatysty úsh júzge jýyq zertteýleri men maqalalaryn jarııalaǵan ustalardyń ǵylym salasyndaǵy izdenisterine oraı Polshadan kelgen stýdent qazaq eliniń shamandyq aspaptary týraly maǵulmat jınap, ǵylymı jumysyna arqaý etse, vengr zerteýshisi qazaq qarýy týraly derekterge tánti bolyp qaıtqan. Al T.Júrgenov atyndaǵy óner ýnıversıtetiniń stýdentteriniń ǵylymı-zertteý maqalalaryna ustahana taptyrmas izdenis alańy.
Jaqynda Ortalyq murajaıda Almaty qalasy Jetisý aýdandyq ákimshiligi «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamasyna oraı uıymdastyrǵan «Muzdaı temir qursanyp...» kórmede aǵaıyndy ustashylardyń qolynan shyqqa uly dala mádenıetiniń aıǵaǵyndaı qundy jádigerlerge taǵy da tánti bola tústik. Bul kórmege áýelettiń anasy Nurymqandy uzatqanda ájeleri Kúnjeke Dárkenqyzy Shoqpar kelininiń jasaý retinde tikken, tarıhy 90 jyldyq 2 túskıiz, Raýshan Dárkenqyzynyń áskerı baıraǵy, ákeleri Jeteniń ákesi Omar ustanyń qoldan soqqan tulpardyń kiseni men eki úzeńgisi, ustalardyń qolynan shyqqan seksennen astam jádigerler kórme kelýshileriniń zor qyzyǵýshylyǵyn oıatty.
Kóshpendiler órkenıetiniń bastaýynda turǵan saf ónerdi damytýǵa sanaly ǵumyryn arnaǵan ustalar elimizde osynaý baı muramyzǵa kóńil bólý jaǵy kemshin ekenin aıtady. Qasterli ónerdi damytý oı eńbegi men qara kúshti, izdenis pen ýaqytty talap etetindikten, tabysy otbasynyń suranysynan artylmaıtyn óner ıeleri qoldaý bolsa el ıgiligi úshin isteletin sharýa shash etekten deıdi. Aǵaıyndy temirshilerdiń táýelsiz eldiń qarý-jaraq palatasyn ashý týraly bastamasy áli kúnge qaǵaz júzinde qalyp keledi.Al osy ıgi istiń kirispesi ispetti 2006 jyly jaryqqa shyqqan «Temirshi-ustalar» kitabynda asyl qarý jasaý tásili, temirdi dánekerleý, pisirý, sondaı-aq kóptegen temir túrlerine qatysty maǵulmattar keltirilgen. «О́nerdi taný úshin tereń bilim kerek. Damyǵan elder tájirıbesinde bul máselege jete kóńil bólinip, óner tanýdyń qadir-qasıetine erekshe mán beriledi. Tipten, kórshi elder tájirıbesinde ulttyq ónerdi qorǵaıtyn arnaıy zań bar. Bir ǵana ózbek elinde ulttyq ónerden memleketke túsetin paıda qyryq paıyzdan asady. Onda sheberhana jumysy jaqsy jolǵa qoıylǵan ári satý máselesine de qolaıly jaǵdaılar jasalǵan. Al bizde kerisinshe, ónerdi kádesyıdan ajyrata almaıtyndar qatary kóbeıip, qolóner dekorasııalyq sıpatta qalyp barady. Baıqap júrgenimizdeı, sývenırlik buıymdar mýzeı tórinde saltanat quryp, qazaqy oıýdyń qadiri qashqandaı. Qazaqtyń kıim dástúri óz stılinen aýytqyp, ekletıkalyq úrdis beleń alyp barady» dep qynjylady Mahmut Qulmentegi.
«Meniń qolym emes, táńirimniń qoly» dep bar ynta-jigerimen iske kirisetin temirshiler kásipke berilgendiktiń jeteginde ýaqyt ozdyrdy. Ataq-dańq qýmaı, sheberhana men kórme sóreleriniń mańynda kıeli ónerge ıelik etken ustalardyń densaýlyqtary da syr bere bastaǵan. Ustalardyń úlkeni Tursynjan Qulmentegi júregine birneshe ret ota jasatsa, otbasynyń ortanshysy Aıtbergen sońǵy jyldary búırektiń sozylmaly dertine shaldyqqan. Al kórik pen tóstiktiń bar salmaǵy Mahmut ustanyń moınyna túsip otyr.
Qazaqstan Dızaınerleri Odaǵynyń músheleri, Qazaqstannyń mádenıet sińirgen qaıtartkerleri, otandyq qarý-jaraq óneriniń negizin salǵan aǵaıyndy ustalar kóshpendiler órkenıetiniń bastaýynda turǵan saf ónerdi keler urpaqqa úıretýdi kásibiniń ajyramas bóligine aınaldyrǵan. Ǵylymı-tanymdyq jumystary aıasynda «Kók bóri» respýblıkalyq-ǵylymı zertteý jáne qolóner sheberhanasyn quryp, onda stýdent jastardy sándik-qoldanbaly óner buıymdaryn daıyndaýdyń qyr-syryna úıretip, metal óńdeýdiń ejelgi ádis-tásilderin jańǵyrtý ádistemesin zerttep keledi. Búginde mýzeılerdegi kóne jádigerlerdi kútip baptaýda qaıta óńdeıtin mamandar tapshy ekendigin eskeretin bolsaq, qaıta óńdeý, qalpyna keltirý tásilderin úıretý maqsatynda ustashylar elimizdiń barlyq oblystarynyń ákimshilikterine jastardy úıretý máselesine oraı arnaıy hat ta joldaǵan. Usynystaryna qoldaý bolmaǵanyna qaramastan, ustalar óz bilgenin úıretýden jalyqqan emes. «Kezinde elimizdiń túkpir-túkpirinen, sondaı-aq Monǵolııa, Qytaıdan kelip úırenýge qulshynys bildirgender kóp bolatyn. Keıinnen olardyń da qatary sıredi»,- deıdi Mahmut Qulmentegi.
«Qazaqtyń qasterli óneriniń jolynda ólip ketsek, armanymyz joq», biraq osyǵan tıisti oryndar moıyn buryp, mamandar daıarlap, ustalyq ónerkásipti damytsaq dep armandaıtyn ustashylar bul kásipte ata-baba rýhy bar dep sanaıdy. Rýhy bıik adam eshqashan qul bolmaıdy. Al túrki áleminiń bólshegindeı bolǵan qara baltaly qarasha úıdi qulatpaı ustap turǵan osy bıik rýh bolsa kerek-ti.
ALMATY
