Keıbireýler Qazaqstan elordasy – Nur-Sultanda alǵash bolǵan kezderinde ózderin Ortalyq Azııada fýtýrıstıkalyq ǵylymı-fantastıkalyq fılm túsirý alańyna tap bolǵandaı sezinetinderin jasyrmaıdy. Álem astanalarynyń ishinde bul – ǵaryshtyq zamanaýı keskin-kelbeti bar qalalardyń biri. Ortalyqazııalyq memlekettiń soltústik bóliginiń ortańǵy tusyna ornalasqan qala óziniń erekshe arhıtektýrasymen menmundalaıdy jáne kámelet jasyna tolmaǵan jasóspirimniń áserin beredi. Jıyrma bir jasqa endi tolǵan Nur-Sultan, burynǵy elorda, 1997 jyly astana retinde Almatyny aýystyrǵan bolatyn. Mine, búgin óziniń kemeldengen kezeńine jetip otyr.
Nur-Sultan batysqa qaraı myńdaǵan shaqyrym jerdegi Jeneva sekildi «Beıbitshilik qalasy» mártebesine ıe. Bul mártebe qalaǵa IýNESKO tarapynan 1999 jyly berilgen bolatyn. Shveısarııa jáne fransýz Alpisiniń eteginde ornalasqan Jenevadan aıyrmashylyǵy, bul – arhıtektýrasy japon sáýletshisi Kıse Kýrokavanyń bas jospary sheńberinde «nólden» jobalanǵan burynǵy qarapaıym qonys, búgingi jedel ósip kele jatqan zamanaýı aýdandary bar elorda. Qala Esil ózeniniń qos qaptalyn alyp jatqan jartylaı shóleıtti ulan dalada asqaqtap tur. Basqasyn aıtpaǵanda, Qazaqstan halqynyń sany bar-joǵy 18,5 mıllıon adamdy quraıtyn aýmaǵy jóninen planetamyzdaǵy toǵyzynshy el bolyp sanalady. Shyǵys pen Batysty jalǵaǵan kóne Jibek joly dál osy jermen ótken.
Qalada kórgen adamnyń kózin qyzyqtyratyn «Báıterek» monýmenti sekildi ásem ǵımarattar men qurylystar kóptep sanalady. Panoramalyq shar túrindegi aspanmen talasqan «Báıterekten» qala alaqandaǵydaı anyq kórinedi. Bul qatarǵa Norman Foster jobalaǵan pıramıda pishinindegi Beıbitshilik jáne kelisim saraıyn, Prezıdent saraıynyń mańyndaǵy saıabaqty, sol Foster jobalaǵan álemde teńdesi joq «Han Shatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵyn qosýǵa bolady. Sol tusta altyn kúmbezi 40 metrlik, 63 metrlik 4 munaramen qorshalǵan kólemi jóninen Ortalyq Azııada úshinshi oryn alatyn sáýletti «Nur-Astana» meshiti de oryn tepken.
Soǵan qaramastan, elordanyń basty magıstraldary kóp jaǵdaıda adamdardan bos bolady. Erteńgi jáne keshki qarbalas ýaqyttarda ǵana qarama-qarsy ıin tiresken kólik keptelekterin kóre alasyz. Al Esil ózeniniń jaǵalaýlarynda jáne qalanyń eski bóliginde qaı kezde de belsendi ómir qyzyp jatady.
Astana: aýyspaly ataýlar qalasy
1830 jyly áýelde orystar Aqmola retinde negizin qalaǵan, keıin Sibir kazaktary úshin qorǵanys ǵımaraty retinde qanat jaıyp, Akmolınsk atanǵan qala túrli ózgeristerdi basynan ótkerdi. 1961 jyly Keńes Odaǵy kezinde qala Selınograd ataýyn aldy. «Tyń qalasy» – tyń ári óte qunarly jerlerdi anyqtaý úshin qoldanylatyn termın. Otyz jyl ótken soń qalaǵa Aqmola ataýy qaıtarylsa, 1997 jyly Almatydan eldiń ákimshilik ortalyǵy kóshirilgen soń kezekti márte ózgertilip, Astana («elorda») ataýyn ıelendi.
Jaqyndaǵy ózgeris barshany birdeı qýanta qoıǵan joq. Keıbireýler Astanany qalyptasqan brend dep sanaıdy jáne siltemelerdi taıaýda otstavkaǵa ketken Prezıdenttiń atyna aýystyrý úshin kóptegen shyǵyn jumsalatynyna ózderiniń narazylyqtaryn bildiredi. Kópshilik pikirtalastar qoshtala qoımaıtyn jáne kóp taramaǵan elde elordany qaıta ataýǵa qarsylar da joq emes. Adamdar áli de bolsa qalany burynǵy atymen ataıdy.
Eńseli erteńine senimdi óńirlik ortalyq bolǵanymen, Qazaqstan astanasy shalǵaıda qalyp keledi. Ázirshe álemde de barshaǵa birdeı tanymal emes. Soǵan qaramastan, Londonnan Nur-Sultanǵa tikeleı reıspen bar bolǵany 6 saǵat 50 mınýtta ushyp kelýge bolady. Frankfýrttan 6 saǵat 25 mınýtta jete alasyz. Eýropanyń ortalyǵynan Dýbaıǵa da shamamen osynsha ýaqyt ushasyz. Bul Eýropadan Beıjińge, Sıngapýr nemese Tokıoǵa qaraǵanda anaǵurlym jaqyn. Qalanyń Ystanbulmen baılanysy da jaqsy jolǵa qoıylǵan. Biraq sheteldikterdi Nur-Sultan – jaı ǵana jasandy ortalyq emes, saıası nemese ekonomıkalyq múddeler toǵystyratyn, Birikken Ulttar Uıymy men basqa da halyqaralyq forýmdar ótkizýge qolaıly jer dep sendirý úshin de aıtarlyqtaı kúsh-jiger jumsaýǵa týra keledi.
Kólemi boıynsha Qazaqstannyń ekinshi qalasy áleýeti ósip kele jatqan eldiń elordasy retinde Azııa men Eýropany jalǵaı otyryp, geografııalyq turǵydan planetamyzdyń dál kindiginde ornalasqan deýge bolady. Mundaǵy qonaqúıler salystyrmaly túrde alǵanda qymbat emes, konferens-zaldarynyń sapasy asa joǵary deńgeıde, taksıleri arzan, qalanyń ózi qaýipsiz. Úkimettiń qalanyń osy ımıdjin sheshýshi halyqaralyq hab retinde ustap kele jatqany esh kúmán týǵyzbaıdy. Máselen, eki jyl buryn munda «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybyna arnalǵan EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ótti. Kórme elder, úkimettik emes uıymdar, kompanııalar men jalpy jurtshylyq arasynda kómir qyshqyl gazdarynyń shyǵarylymyn bir mezgilde qysqartý kezeńinde barshaǵa ortaq qaýipsiz jáne ornyqty qýat kózderine qoljetimdilikti qalaı qamtamasyz etýge bolady degen taqyrypta jahandyq deńgeıde pikirtalas ótkizýge yqpal etýdi maqsat tutty. Qazaqtar bul máseleni 2019 jylǵy qyrkúıekte Nıý-Iorkte ótetin Klımattyq sammıtte kóterýge nıetti.
Maqsat – álemdik arenada ózin tanytý
Estetıkalyq qala Almaty ońtústikte oryn tepken. Keńestik kezeńde Qazaqstan astanasy bolǵan ony aqbas taýlar qorshap tur. Almaty halyqaralyq uıymdar kartasynda 1978 jyly, qalada mańyzdy konferensııa ótkizilgen kezde paıda boldy. Sol jylǵy alqaly basqosýda densaýlyq saqtaý salasynyń sarapshylary men álemdik kóshbasshylar jalpyǵa ortaq densaýlyq saqtaýdy qamtamasyz etý týraly sheshim qabyldady. Biraq 2018 jylǵy qazanda Nur-Sultanǵa kezek keldi. Qala DDU jáne IýNISEF-pen birge alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý boıynsha jahandyq konferensııa ótkizip, onda barshany densaýlyq saqtaý qyzmetimen jáne Ornyqty damý maqsattarymen (ODM) qamtýdy júzege asyrýǵa búkil álem yqylasty ekeni jarııa etildi.
Sol kezden beri Nur-Sultan keń aýqymdy dıplomatııalyq kelissózder, Asad rejimi men oppozısııa arasyndaǵy sırııalyq beıbit kelissózder sekildi asa mańyzdy jahandyq máseleler boıynsha joǵary deńgeıdegi kezdesýler ótkizetin orynǵa aınaldy. Sondaı-aq 2003 jyly Nur-Sultan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin qabyldaı bastady. Ár úsh jyl saıyn túrli dinı kóshbasshylar bas qosatyn kezdesýdiń maqsaty konfessııaaralyq kelisimdi nasıhattaý men terrorızm jáne ekstremızmge qarsy kúres máselelerin talqylaý. Sońǵy osyndaı kezdesý 2018 jylǵy qazanda ótti.
Maqsattar qalasynda áli de bolsa túıtkilder bar
Almatyǵa qaraǵanda Nur-Sultanda jer silkiný qaýpi joq. Jergilikti turǵyn, televızııalyq baǵdarlamalardyń rejısseri Alena Gorbacheva úshin Nur-Sultan – tamasha qala. «Ushqan qustyń bıiktiginen qaraǵanda, qala durys geometrııaǵa ıe, sımmetrııalyq jaǵynan da utymdy ornalasqan jáne ádemi peızajdarymen erekshelenedi», dep túsindiredi ol. Qala ómir súrýge óte qolaıly, qoǵamdyq kólik sııaqty keıbir problemalaryna qaramastan, ómirińdi erkin basqara alasyń. Qala retinde onyń da maqsattary bar.
Aýmaǵy jaǵynan eki ese úlken Almatyda yqsham, biraq tıimdi jerasty temir jol jelisi tartylǵan, alaıda Nur-Sultannyń geomorfologııalyq qurylymy qaýipsiz metro qurylysyn qamtamasyz etýge múmkindik bermeıdi. Qazirgi kezde qalada qoǵamdyq kóliktiń negizgi túri retinde kóbinese avtobýstar men taksıler, sondaı-aq senimdi damý ústindegi velosıped kóligi paıdalanylady. Sonymen qatar ázirshe tolyqqandy kólik júıesi bolýdan alys jatqan júrdek temir jol qatynasynyń qurylysy josparlanǵan. Onyń sheteldikter úshin asa tartymdy bolatyny ańǵarylady. «Biraq úlken alańdarda, uzyn býlvarlar men qoǵamdyq oryndarda qatań aýa raıy jaǵdaıyna baılanysty serýendeýdiń ózi qıyn», dep moıyndaıdy Gorbacheva.
Álemdegi eń sýyq ekinshi astana
Munda jaz maýsymy janǵa jaıly bolǵanymen, qysy uzaq ári óte sýyq. Nur-Sultan Mońǵolııanyń astanasy Ulan-Batordan keıingi álemdegi ekinshi eń sýyq astana sanalady. Buǵan deıin mundaı mártebege Kanadanyń astanasy – Ottava ıe edi, al qala Qazaqstannyń jańa elordasy atanǵan kezde Ottava bir saty keıinge syrǵydy. Sondyqtan qysta Nur-Sultanda qydyrýdyń ózi qıyndyq týǵyzady.
Soǵan qaramastan, Gorbacheva sekildi adamdar, úkimettiń astananyń kólik júıesin jaqsartý jónindegi strategııasy óz jemisin beredi dep úmittenedi. «Tutastaı alǵanda, Nur-Sultan kez kelgen jas qalaǵa uqsaıdy. Kóptegen problemasy da bar, qýanyshqa qaraı, olar halyqaralyq tanymaldylyqqa úlken kedergi bolyp tabylmaıdy», deıdi ol. Onyń sózinshe, «Astana – jumys isteýge, al Almaty – ómir súrýge qolaıly». Sondaı-aq burynǵy astanada mádenı is-sharalar uıymdastyrý jaǵynan qyzyǵarlyqtaı ataq-bedel bar. Qarjy salasy, túngi ómir jáne meıramhanalar týraly da osyny aıtýǵa bolady, biraq qazirgi kezde mundaı oń úderisterdi onyń týǵan qalasy – Nur-Sultanda da jıi kezdestirýge de bolady eken.
Qazaqstandyq etnostyń orys azshylyǵynyń ókili retinde Gorbacheva óz eliniń syrttan ınvestısııalar tartý boıynsha (onyń ishinde Reseı de bar) kúsh-jigeri úlken nátıjeler ákeledi dep úmittenedi. Ol bes jyl boıy Máskeýde oqypty jáne úkimettiń stýdentterdiń álemniń úzdik ýnıversıtetterinde oqýlaryna jomarttyqpen kómektesetinin aıtady. Tek Qazaqstanǵa qaıta oralýlary shart. Kóptegen stýdent osy baǵdarlama boıynsha Batys Eýropaǵa nemese AQSh-qa oqýǵa barady.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin qazaq tili memlekettik til mártebesin alsa, orys tili memlekettik mekemeler men májilisterde keńinen qoldanylady. Orystar ómirdiń barlyq salasyna belsene aralasady. 1989 jyly qazaqtar halyqtyń 39 paıyzyn qurasa, bul – shamamen 6,5 mıllıon adam, al orystar 38 paıyz edi. Búginde etnostyq qazaqtar halyqtyń shamamen 68 paıyzyn quraıdy, al etnostyq orystar shamamen 20 paıyz tóńireginde turaqtap qaldy. Táýelsizdik jyldarynda kóptegen orys elden kóshse, aralarynda qaıtyp oralyp jatqandar da bar.
Álemdik oqıǵalar kúntizbesine enýdiń joldary
Qazirgi tańda Nur-Sultan álemdik oqıǵalar kúntizbesinen berik oryn aldy dep úlken senimmen aıtýǵa bolady. Pákistan men Irannyń jáne basqa da kórshi elderdiń Aýǵanstan arqyly (qaýipsizdik ahýalyna baılanysty) temir jol qatynasyn damytý jónindegi aǵymdaǵy josparlary Úndi sýbkontınentimen, Taıaý Shyǵyspen jáne tipti Eýropamen baılanysqa umtylystan týǵan ári bul Qazaqstan úshin de asa mańyzdy. Osy baǵytty Nur-Sultan da tehnologııalyq hab retinde tolyqtaı paıdalanǵysy keledi. «Astana-hab» tehnologııalyq parki qazirdiń ózinde Belarýstegi, Qyrǵyzstandaǵy, Reseıdegi, Ýkraınadaǵy jáne О́zbekstandaǵy ınnovasııalyq ekojúıelermen baılanys ornatyp úlgergen ári Sılıkon alaby men Shveısarııanyń Lozannadaǵy EPFL ınnovasııalyq parki quramyna enedi.
О́ziniń jahandyq bitimgershilik mıssııasyna sáıkes, Qazaqstannyń jańa Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jeneva tájirıbesiniń yqpalymen de bolýy yqtımal (ol 2011 jylǵy naýryz ben 2013 jylǵy qazan aralyǵynda Jenevada BUU bólimshesiniń bas dırektory laýazymynda boldy), 2019 jylǵy 3 shildede el «Iаdrolyq qarýlarǵa tyıym salý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Ońtústik Afrıkadaǵy jaǵdaı sekildi Qazaqstan ózindegi ıadrolyq qarýdan jarııa túrde bas tartyp qana qoımaı, ony tolyqtaı alastady, sondaı-aq Semeıdegi synaq polıgonyn japty.
Madrıdte ornalasqan BUU-nyń Búkilálemdik týrıstik uıymy (IýNVTO) jáne Nur-Sultan qalasy 2019 jylǵy 9-12 qazan kúnderi Qazaqstan astanasynda «Aqyldy qalalar, aqyldy baǵyttar» taqyrybynda qala týrızmi boıynsha 8-shi Jahandyq sammıt uıymdastyrýdy josparlap otyr. 2020 jylǵy maýsymda ótkiziletin Dúnıejúzilik saýda uıymynyń (DSU) 12-shi mınıstrlik konferensııasy da kelesi bir mańyzdy oqıǵa bolmaq. EKSPO ortalyǵynyń dırektory Dáýlet Erkimbaevtyń sózine qaraǵanda, qalaǵa DSU-ǵa múshe 164 memleketten saýda mınıstrleri men uıymǵa baıqaýshy 20 elden ókil, sondaı-aq 4000-nan astam qatysýshy keledi dep kútilýde eken. Bul Qazaqstandy álemdegi teńizge shyǵatyn joly joq asa iri elge, osyndaı keń aýqymdy konferensııa ótkizetin Ortalyq Azııadaǵy tuńǵysh memleketke aınaldyrady.
Osy oqıǵalardyń kópshiligi jahandyq saýda-sattyq ótkirdiń júzinde turǵanda, ásirese álemdegi asa iri eki ekonomıka – Qurama Shtattar men Qytaı arasyndaǵy teketires saqtalyp otyrǵan kezeńde júzege asqaly otyr. DSU ókili Keıt Rokvelldiń sózine qaraǵanda, Qazaqstan ulttardy biriktirý jáne úlken elder perspektıvalaryn túsiný tarıhı qabiletine ıe. «Jibek joly Qazaqstan arqyly ótken jáne saýda-sattyq eldiń DNK-synyń tarıhı bólshegi bolyp tabylady. Biraq bul oqıǵanyń saýda-sattyq pen bıznes jáne ınvestısııalar úshin jańa múmkindikter týǵyzyp, sonymen birge osy tamasha qalanyń múmkindigin kórsete alýy ábden yqtımal», dep atap ótti ol.
Bul úderister osy jyldyń shilde aıynda 450 000 adam qatysqan Qazaqstan astanasynyń 21 jyldyǵyn merekeleý kezinde naqty reńk ala tústi. Muny sondaı-aq bir aı burynǵy óziniń ınaýgýrasııalyq prezıdenttik sózinde Almatynyń týmasy Toqaev ta atap kórsetken bolatyn. «Aldaǵy birneshe jyl bederinde zamanymyzdyń eń basty suraǵy: qaı elder progreske kirige alady, qaısysy álemdik damýdyń shetinde qalatyny sheshiletin bolady», degen edi Prezıdent. Eldiń negizgi ekonomıkalyq jáne saıası «qazirgi zamannyń syn-tegeýrinderine» jaýap berý qabileti bar ekenin atap kórsete kelip, ol Qazaqstan adamdardyń ıgiligi úshin «jasampaz ózgeristerdi» damytatynyn, bıznes úshin ashyq ekenin qosa aıtqan bolatyn. Bul, ol atap ótkendeı, «progresti onyń túsinýi».
Qazaqstan men Nur-Sultannyń tabystarǵa qol jetkizýi kóp jaǵdaıda aıtylǵan sózderdi is júzine asyrý múmkindigine tikeleı baılanysty bolmaq. 2019 jylǵy mamyrda Almatyda ótken Eýrazııalyq medıa-forým kezinde «Global Geneva»-men áńgimesi barysynda Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Erjan Ashyqbaevtyń sózine sáıkes, «Qazaqstan óziniń perspektıvasyn tek óziniń geografııasymen ǵana shekteýge jol bere almaıdy. Jahandyq álem men jahandyq turaqtylyq jáne jahandyq damýǵa ózimizdiń úlesimizdi qosa otyryp, biz jahandyq damýdyń bólshegi bolǵymyz keledi», degen edi ol.
Investısııalaý – álemdik yqpaldastyq ári zaman talaby
Qazaqstan bilim berý men ınfraqurylymdarǵa aıtarlyqtaı qarjy bóle otyryp, qazirgi zamanǵa kirigip keledi. El sondaı-aq mektepterde aǵylshyn tiline úlken nazar aýdaryp, ınternasıonalızasııaǵa umtylyp otyr. Orystardyń úlken ókinishine qaraı, el sondaı-aq qazaq tili úshin latyn álipbıin paıdalaný arqyly kırıllısadan bas tartýda. Sonymen bir mezgilde, el munaı-gaz resýrstaryna baı bola tura – ol Ortalyq Azııadaǵy asa tıimdi ekonomıkasymen maqtana alady – artyqshylyqtarǵa ıe bolyp otyrǵandar men kedeıler arasynda aıtarlyqtaı alshaqtyq bar. Qazaqstan sondaı-aq baspasóz bostandyǵy kórsetkishteri boıynsha tómen oryn alady jáne baqylaýshy uıymdar tarapynan dinı kemsitýshilikke jol beriledi dep aıyptalady.
Ierýsalımniń týmasy bolyp tabylatyn Qazaqstannyń Bas ravvıni Ieshaıa Koen 70 paıyz musylman jáne shamamen 26 paıyz hrıstıan (buǵan qosa birneshe myń evreı bar) turatyn elde óziniń dinderdiń «ózara qurmet kórsetýine» yqpal etýge umtylyp otyrǵanyn aıtady. Máselen, el pravoslavıelik hrıstıandar, katolıkter men dástúrli protestanttyq konfessııalar úshin dinı senim-nanym erkindigin bere otyryp, ekinshi jaǵynan keıbir evangelııa hrıstıan toptary men Iehova kýágerlerine, sondaı-aq keıbir ıslam toptaryn synǵa alyp, olarǵa qatysty qatań saıasat ustanady.
Sońǵy derekterge qaraǵanda, eldegi adam quqyǵyna baılanysty jaǵdaı da jaqsara túsken. Keńestik shekpennen shyqqan ult retinde Qazaqstan saıası qýǵyn-súrgin týraly jaqsy biledi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti eldi 30 jyl basqarsa, 2019 jylǵy saılaý salystyrmaly túrde alǵanda erkin de ádiletti boldy. Men adamdardyń endi ashylyp, kásipodaqtardyń damýyna múmkindik beretin, táýelsiz BAQ-tardyń kóptigine tózimdilikpen qaraıtyn jáne túrli oı-paıymdarǵa ruqsat beretin kezdiń kelgenin túsinetinin uqtym. Tek Qazaqstan osylaı ǵana óńirlik beıbitshiliktiń sımvoly retindegi jańa keýdeli rólin aıtarlyqtaı meńgere almaq.
Pıter KENNI,
«Global Geneva» basylymy,
2019 jylǵy 30 shilde
