Dárigerlerdiń aıtýynsha, gepatıttiń aldyn alýǵa da, emdeýge de bolady, al S gepatıti tolyq jazylady. Biraq gepatıtpen aýyratyn adamdardyń 80 paıyzyna aldyn alý, tekserilý jáne emdeý sharalary qoljetimsiz. Resmı derekterge súıensek, Qazaqstanda byltyr osy syrqat boıynsha dıspanserlik esepte 67 myńnan astam adam tirkelgen, olardyń 5717-sine dıagnoz alǵash ret qoıylǵan eken. Gepatıtpen aýyratyn naýqastardyń basym bóligi Almaty (8943), Nur-Sultan (8088) qalalarynda, Túrkistan oblysy (6592) men Shymkentte (6369) turady.
Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń málimetinshe, vırýsty gepatıt A, B, C, D jáne E vırýsty gepatıtiniń birin týdyratyn baýyr qabynýymen sıpattalatyn juqpaly aýrý. Bul vırýstar túrli jolmen beriledi. Máselen, A jáne E gepatıti – vırýspen lastanǵan azyq-túlik pen sý arqyly, sondaı-aq turmystyq baılanys kezinde adamnan adamǵa juqsa, V jáne S gepatıti – qan arqyly, jynystyq qatynas kezinde juǵady jáne júktilik kezinde anadan balaǵa beriledi. Al D gepatıti jeke ózi juqpaǵanymen, V gepatıti bolǵan kezde damıdy eken. Atalǵan vırýstardyń bári jiti gepatıtti týdyrady, ıaǵnı sonyń saldarynan tábet joǵalady, dene qyzýy kóterilip, teriniń sarǵaıýy jáne sheldiń paıda bolýy sııaqty belgiler damı bastaıdy. Al V jáne S gepatıtteri sozylmaly túrge aýysyp, baýyr sırrozy men obyryna ákelýi múmkin. Gepatıttiń sozylmaly ınfeksııalarynyń 57 paıyzy jaǵdaıynda baýyr sırrozy jáne 78 paıyzy jaǵdaıynda bastapqy baýyr obyry paıda bolýy yqtımal.
Qazaqstandaǵy syrqattanýshylyqtyń kópjyldyq dınamıkasynyń taldaýyna súıensek, A jáne V jiti vırýstyq gepatıtterine qarsy josparly ımmýndaýdyń nátıjesinde sońǵy 20 jylda jiti vırýstyq gepatıttermen syrqattanýdyń turaqty tómendeýi baıqalady. Jyl saıyn respýblıkada jiti vırýstyq gepatıttiń shamamen 1 myń jaǵdaıy jáne sozylmaly vırýsty gepatıttiń 5-6 myń jaǵdaıy tirkeledi.
Vırýsty gepatıtter jónindegi joǵary sanatty ınfeksıonıst-dáriger, medısına ǵylymdarynyń doktory Dınagúl Baeshevanyń aıtýynsha, baýyr jasýshalarynyń vırýstarmen zaqymdalýynan bolatyn gepatıtti týdyratyn birneshe vırýs bar. Bul eki topqa bólinedi: enteraldy (aýyz arqyly juǵatyn A, E gepatıtteri) jáne parenteraldy gepatıtter (V, S, delta, teta, t.b. vırýstar). A, E enteraldy gepatıti adamnan adamǵa ınfeksııa, vırýs túsken sý, taǵam arqyly juǵatyn bolsa, parenteraldy gepatıt qan arqyly juǵady (mysaly, adamǵa gepatıtpen aýyrǵan naýqastyń qany quıylsa nemese stomatologqa barǵanda dárigerler aýyrǵan adamǵa qoldanǵan qural-saımanyn basqa adamǵa qoldanatyn bolsa, sonymen qatar manıkıýr, pedıkıýr, denege tatýırovka salatyn jerlerde de juǵýy múmkin). A gepatıti kóbinese kóktem, jazdyń aıaǵy, kúz aılarynda kezdesse, parenteraldy gepatıt jyl boıy kezdese beredi. Enteraldy, parenteraldy gepatıtterdiń óziniń klınıkalyq belgileri, damý kezeńi bar. Mysaly, A gepatıtine kelsek, onyń damýy birneshe kezeńge bólinedi. Birinshi kezeńi – ınkýbasııalyq kezeń. Bul 5-45 kúnge deıin sozylsa, odan keıin 4-7 kúnge sozylatyn programmaldy kezeń (nemese sarǵaıý aldy dep te ataıdy) bastalady. Odan ári sarǵaıý, jazylý kezeńderi. Al parenteraldy, V, S gepatıtteriniń ınkýbasııalyq kezeńi 6 aıǵa deıin sozylady. Sarǵaıý aldy bilinbeıdi. Naýqas kúnnen-kúnge sharshap, biraz ýaqyttan keıin óziniń sarǵaıǵanyn biledi, qashan aýyrǵanyn aıta almaıdy. Sondyqtan olarǵa epıdemııalyq analız jınap, klınıkalyq kórinisterine mán bersek, qandaı gepatıt ekenin bilýge bolady, deıdi Dınagúl Aıapbekqyzy.
Mamandar A gepatıtin juqtyrǵan adamda sarǵaıýdyń aldynda túrli belgiler baıqalatynyn aıtady. Mysaly, tumaý tıip qalǵan tárizdi dene qyzýy kóterilip, qusýy múmkin nemese ishek aýrýy tárizdi bastalyp, ishi ótip, ne býyndary syrqyrap, basy aınalýy kádik. 5-6 kúnnen keıin denesi, kózi sarǵaıa bastaıdy. Kishi dáreti qoıý qońyr tústi bolady da, úlken dáreti aǵaryp ketedi. Al V, S gepatıti biraz ýaqyt sozylmaly túrde ótedi. Naýqas aýyrǵanyn sarǵaıǵanda ǵana bolmasa, birden bile qoımaıdy. Mundaı jaǵdaıda dárigerler analızdik taldaý jasap, epıdemıologııalyq anamnezderin mindetti túrde suraýy kerek. Naýqas syrqaty jasyryn ótken 6 aıdyń ishinde tis emdegen bolsa, bir aýrýmen aýyryp qan quıǵan bolsa, gepatıtti basqalarǵa da juqtyrýy múmkin dep oılaýǵa negiz bar. A gepatıti jedel túrde ótedi. Sondyqtan bul aýrýdyń sozylmaly túrine aınalmaıdy, tolyq emdelse jazylyp ketedi. E gepatıti ásirese júkti áıelderge óte qaýipti. Al V, S, delta gepatıti sekildi qan arqyly juǵatyn gepatıtterdiń 30-40 paıyzy sozylmaly túrge aınalyp ketýi múmkin. Jedel emdelmese, sırroz aýrýyna, tipti ári qaraı baýyr obyryna aparyp soǵýy múmkin.
Emdelgennen keıin mindetti túrde baýyrǵa erekshe kútim qajet. Sondyqtan, birinshiden, dáriger aıtqan taǵamdy ǵana tutynǵan jón. Taǵammen birge rejim saqtaý, aýyr júk kótermeý mańyzdy. Gepatıtpen aýyrǵan naýqastardyń barlyǵy dıspanserlik baqylaýda turady. Bıohımııalyq zertteýden ótkizip, baýyr jasýshalarynyń jumys atqaratyn kúshin dárigerler baqylap otyrady. Sondyqtan joǵarydaǵy rejimderdi mindetti túrde ustanýy tıisti. Sondaı-aq qýyrylǵan jáne jartylaı daıyn tamaqtardy, shıkizattardy, uzaq saqtalatyn konservanttar qosylǵan taǵamdardan aýlaq bolý kerek. Ishimdik, koka-kola sııaqty gazdalǵan, hımııalyq zattar qosylǵan sýsyndar ishýge bolmaıdy. Sonymen qatar dárilik zattardyń da baýyrǵa áseri az túrin qarastyrý kerek. Ásirese ózderi aýyryp, ana bolýǵa daıyndalatyn qyz-kelinshekter densaýlyqtaryn kútýi tıis. Ekpeni ýaqytynda alyp, skrınıngten ótip turǵanyn abzal, deıdi D.Baesheva.
Jalpy, bul aýrýdyń tyrnaǵyna kez kelgen adam iligýi múmkin. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, turmysy baqýatty, damyǵan elderde turatyn azamattar aǵzasy kerisinshe vırýsty tez qabyldaýy yqtımal. Sondyqtan qaýipsizdiktiń qarapaıym ǵana erejelerin este saqtaý qajet. Áıelder manıkıýr jasaǵanda óz jıyntyǵyn paıdalanǵany durys nemese quraldaryn muqııat zararsyzdandyratyn senimdi maman taýyp alýy kerek. Jalpy, ótkir, kesetin quraldarmen qyzmet kórsetetin kez kelgen jerde (stomatologııalyq klınıka, barber-shop, tatý salony) abaı bolǵan abzal. Biraq keıde gepatıt adamı faktorǵa qatysy joq beımálim jaǵdaılarda da taralýy ábden múmkin. Máselen, 1988 jyly azyq-túlik pen aýyz sýdyń lastanýy saldarynan 300 myń adam sary aýrý juqtyrǵan Shanhaı oqıǵasy tarıhtan belgili.
Eń bastysy, ımmýndaý sharasynan tys qalmaý kerek. DDSU dereginshe ımmýndaý sharalary jyl saıyn 2-3 mln adamdy ólimnen arashalap qalýǵa múmkindik beredi. Al elimizde jappaı ekpe egý arqyly sońǵy shırek ǵasyrda V gepatıtiniń taralý kórsetkishi balalar arasynda 1234,5 ese, eresekter arasynda 311,5 ese azaıdy.
