Ǵulama jazýshy Muhtar Áýezov ómiriniń sońǵy kezinde 1959 jyly, 1960-1961 jyldary Ońtústik ólkesine úsh ret sapar shegip, sol saparynda salqar Sozaq saqarasyn armansyz aralaǵan. Sol saparynda Muhtar Áýezov Saýyndyq asýyndaǵy taly, bulaǵy, beıiti bar Balyqshy áýlıeniń basyna túnep, ózi biletin atalarynan estigen tarıhyn aıtyp, qasyndaǵy basshy-qosshylaryna jóndeýsiz jatqan áýlıeniń basy jóndeý kórmegenin, qasıetti jerdi taza ustaý kerektigin eskertip asqan uqyptylyqpen qaraýdy tapsyrady.
Sonda «О́sken órken» romanyna engen «Ońtústik saparynan» joljazbasynda ǵalamat jazýshy tómendegideı derek qaldyrypty: «Biz Kentaýǵa Balyqshydaǵy shopandar demalys úıinen shyǵyp, Qarataýdyń qalyń qatparyn aralaı otyryp jetken edik... Qarataýdyń ishi-tysyn, bar jerin jaqsy biletin «Sozaq» sovhozynyń agronomy Baltabaıǵa osy óńirdegi Qarataýdyń Kentaýǵa deıin kezdesetin kórinisterin aıtqyzyp edik. Ol sanaǵan jer attary bir shejiredeı. Bul jolda kezigetinder: Kóktóbe, Aqtóbe, Aqnazar, Sananyń sazy, Qyztókken (bul bir qyz, bir jigittiń ólimin ańyzben baıandaıtyn jer), sodan ári Balyqshy áýlıe, Bókenbaı áýlıe, Qulmeteı áýlıe (attaryna qaraǵanda, bir dáýirde Qarataýdy kernegen ıshan-pirlerdiń, qoja-moldanyń karapaıym qazaqtan da qas áýlıeler jasap júrgenderin tanytady), taǵy da joldaǵy jerler ataýyn atasaq, Bójiniń beli, Jamantas, Muzbel, Qoǵashyq ózeni, Kóksaraı (Qoıtas) bop sanalady da, sodan ári qaraı Túrkistan aýdanyna ketetin eńis, bókterler bastalady. Aýdannyń jumysshy qyzmetkerleriniń kópshiligi mal basyndaǵy shopandar bolǵandyqtan oblystyq profsovet kómegimen aýdandyq partııa komıteti, atqarý komıteti zer salyp júrip, ótken jazda Qarataýdyń qalyń ortasyndaǵy mol toǵaıly, jemisti «Balyqshy áýlıe» atanǵan móldir bulaq basyna shopandardyń demalys úıin qurǵan. Ol da áli kóbinshe kıiz úıli demalys jaıy bolǵandyqtan, Sozaqtyń joldaryndaı aýyr qatynasyndaı, artezıan qudyqtar qamyndaı kómek, tilek etedi.
Baıtaq Sozaq saharasyna sonaý ótken ǵasyrlarda saýda kerýenin bastap kelgen myń san saýdagerler, mashaıyqtar, áýlıeler men ǵulama ǵalymdar, dindarlar men saıahatshylar, dıýanalar men jıhangerler, baqsy-balgerler, jyrshylar men ánshi-kúıshiler, saıqymazaqtar Arqanyń altyn qaqpasy Sýyndyq asýy arqyly kelgen... Sol sebepti bul asý kezinde toǵyz joldyń torabyndaǵy saýda kerýenderi aıaldaıtyn ortalyq bolǵan. Osy Sýyndyq asýynan Sozaq óńirine aıaq basqan, batysty bókterlep Aqsúmbe, Shıelige qaraı, shyǵysty bókterlep Babaata, Qumkentke qaraı, tike Boqtysha (keıde Boqsha) arqyly Shýdyń alqabyna qaraı san taraý súrleýge túsken. Sýyndyq asýynda Bókenbaı áýlıe, Balyqshy áýlıeler sııaqty belgili, belgisiz birneshe danalarymyz osy jerlerde máńgilikke tynys tapqan. Bul asýǵa aıaq basqan soń, jazyqty alańqaılarda kóptegen dańqta adamdar jerlengen kıeli mekenderdiń nobaıyn baıqaýǵa bolady. Bylaısha aıtqanda uly dala panteony bolǵan desedi.
Biz Sýyndyq asýyn qaıta qalpyna keltirip, Saryarqanyń negizgi qaqpasy retinde baǵalap, ulttyq saıabaq bolmysynda ulyqtaı bilsek rýhanı jańǵyrý jolyndaǵy ulaǵatty isimizdiń basy bolar edi». Mine, uly Muhańnyń ońtústik sapary kezinde qasynda bolǵan qazir kózi tiri, jasy toqsannan asqan belgili jazýshy Erkinbek Turysov ta, basqa da qalamgerler shyǵarmalaryna áýlıe basyndaǵy Áýezovti arqaý etken. Sonda qasyndaǵylarǵa «Kezinde atalarymyz osynda bıe baılap, qymyz ishken. Osy Sýyndyqta jatqan Balyqshy men basqa da áýlıelerdiń bári arab áskerleriniń qolbasylary, muny men kishkentaı kezimde atam Omarhannan estigenmin», degen eken ǵulama jazýshy qasyndaǵy kisilerge.
Sýyndyq asýynda alystan boı túzegen bıik báıterekter kózge erekshe túsedi. Ortasyndaǵy aqshańqan kıiz úıler ádemi keıipte kórinedi. Jaqyndaǵanda ańǵardyq, ótken kúzde bulaq basyndaǵy terektiń biri kesilgeni bilinedi. Jas aǵashty keptirý úshin kesken be dep te oılaısyz. Asý basynan Kóktóbe aýylyna Baıdaly ata kesenesin baǵytqa alyp Tasqoraǵa qaraı bet burǵanymyzda bulaq basyndaǵy terekter alyptyǵy baıqalyp edi. Endi kıiz úı túbinde sulap jatqan aǵashty kórip anyq ańǵardyq. Bulaq basynda shapshyǵan balyqtar tynysy da bólek dersiz. Bir sát bul bıik aǵashtardyń qııandaǵy Jarkent mańyndaǵy alyp aǵashtarmen ne baılanysy bar eken dep oıladyq. Bul suraqty bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jeken Mamutovqa qoıǵan bolatynbyz. Ol kisi bul jaıttyń uqsastyǵyn bylaı túsindirip berdi:
– Aǵash túbinen burqyldaı qaınap shyǵyp jatqan bulaqtyń, basty qasıeti de osynda bolsa kerek. Jaryqtyq, bulaq ta kelgen kisige erkeleı oınaqshyp, bulańdaı boı kórsetip jatqan eki-úsh qara-ala balyq oıqastaı sekirip, baıyrqalap qoıady. Bıologııa ǵylymyndaǵy ómirde ózin-ózi aqtaǵan tájirıbesine qaraǵanda bir jerde birdeı jaǵdaıda ósip turǵan aǵashtardyń ishinen oıda joqta jýandap ketýi sondaǵy kletkalardyń bólinýin tezdetetin kambıı degen katalızatorǵa baılanysty eken. Ol qandaı zat deısiz ǵoı. Muny túsiný úshin kez kelgen shybyqtyń qabyǵyn arshysańyz, sol kezde balyqtyń qabyǵy sııaqty shyrysh paıda bolady. Bul suıyq shyrysh aǵashtardyń ósýin, jýandaýyn, jerden nár alatyn tamyrlardyń tereńdep ketýin tezdetedi eken.
Bıik báıterekter. Bulaq mańynda ósken bári derlik tórt kisiniń qushaǵy jetpeıtin aǵashtarǵa tańdaı qaǵa tańǵalasyz. Sýyndyq asýyndaǵy bulaq basynda Serik Narymbet, Batyrhan Saparbaı, Serik Dúısekuly Danııar aqsaqaldyń týǵan jer tósindegi qyzyqty áńgimesin tyńdap qaldy.
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
