Mobıldi qosymsha arqyly tólem jasaý úshin satýshynyń bank kartasymen baılanysqan telefon nómirin bilseńiz bolǵany. Saýda úılerinde nómirin jazyp qoıatyndar, tipten Kaspi banktiń kartasyna uqsatyp vızıtkalar shyǵartyp alǵan kásipkerler kóp. Post-termınaldar arqyly tólegen somańyzdyń 1 paıyzyn bonýs esebińizge qaıtaratyny da bank tutynýshylarynyń qataryn kún sanap kóbeıtip keledi. Sony sebep qylyp, post-termınal arqyly tóleýdi tańdaǵan tutynýshylarǵa dúken ıeleri bonýsty shegerip qalyp, nómir arqyly jeke shotqa jiberýdi suraıtyn kórinedi. Jeke esepshotqa aýdarǵanǵa úlken jeńildik jasaıtyndary da bar eken. Bul júıe týraly kásipkerlerden suraǵanymyzda, kóbi qosymsha arqyly tóleý tez ári yńǵaıly ekenin aıtty.
Jas kásipker Gúlmıra Jumabaı mobıldi qosymsha arqyly tóleý tek kásipkerdiń emes, tutynýshylardyń da tańdaýy ekenin aıtty. «Qazir barlyǵy Kaspi-ge jiberemiz dep, ózderi surap alady. Memleket bıýdjetine tıgizetin kesiri týraly oılanbadym. Biraq ázirge Kaspi banktiń qosymshasy barlyǵy úshin óte yńǵaıly bolyp otyr. Bul qosymshany salyqtan qashýdan buryn, qaıtaratyn aqsha izdep áýre bolmaıtyny úshin qoldanamyz. Tutynýshy qolma-qol aqshamen tólegenniń ózinde de artyq aqshasyn jeke shotyna aýdaramyn. Salyqtan qashpaımyn, qajet bolsa chekti de beremiz», deıdi ol.
Memlekettik kirister komıtetiniń ókili bank kartasymen tóleý memleketke tıimdi bolǵanymen, sońǵy kezde mobıldi qosymsha arqyly aqshany jeke shotqa jiberý memleket bıýdjeti úshin úlken másele týǵyzyp otyrǵanyn aıtty. Alaıda halyqtyń chek talap etýi bul jaǵdaıdy ózgertpek. «Mobıldi qosymsha arqyly tólem jasasa da, tutynýshy chek talap etýi kerek. Bul másele Ulttyq ekonomıka mınıstrligine jiberildi, aldaǵy ýaqytta tıisti zań qabyldanyp, sharalar atqarylýy kerek. Degenmen halyq chek talap etpeı, jaǵdaı ózgermeıdi», dedi maman. Memlekettik kirister komıtetiniń jyl saıyn «Chek talap etip, júlde utyp al» aksııasyn ótkizetini de belgili. Atalǵan aksııa aıasynda halyq arasynda chek suraýdy qalyptastyryp, kóleńkeli ekonomıka kólemin azaıtýǵa tyrysý baıqalady. Al bıyldan bastap fıskaldyq chekter bermeý faktilerin anyqtaý boıynsha «Azamattyq baqylaý» jobasy iske qosylady. Joba aıasynda tutynýshylar satýshy chek berýden bas tartqan jaǵdaıda arnaıy mobıldi qosymsha arqyly habar berip, dúken týraly aqparat qaldyra alady. Kásipker taýar chegin bermese nemese onyń chektegi somany taýar somasynan artyq ne kem kórsetkeni belgili bolsa, ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Bul jaǵdaı birinshi ret tirkelse, kásipkerler eskertý alýy múmkin, jyldyń ishinde qaıtalansa salyq tóleýshiniń kategorııasyna baılanysty 15-ten 50-ge deıin AEK kóleminde aıyppul salynady.
Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov jyl basynda memleket bıýdjetiniń jetispeýi 1,5 paıyzdan 2,1 paıyzǵa óskenin málimdedi. Osyǵan baılanysty Ulttyq qordan kepildendirilgen transfertti josparlanǵan 2450 mlrd teńgeden 2700 mlrd-qa ulǵaıtý usynylǵan. Al byltyrǵy 11 aıdyń nátıjesi boıynsha, memleket bıýdjetiniń jetispeýi 365 mlrd teńgeni quraǵan edi. Statıstıkaǵa súıensek, memleketimizge 2017 jyly 34 130 mln AQSh dollary kóleminde kiris tússe, 4 770 mln AQSh dollary kóleminde bıýdjet jetispeýshiligi bolǵan. 2017 jylǵy memleketterdiń bıýdjet jetispeýshiligi reıtınginde Qazaqstan 221 eldiń ishinde 47-orynǵa turaqtaǵan.
Álemdik reıtıng kóshin AQSh, Qytaı, Japonııa bastap tur. Al Germanııa, Nıderland, Norvegııa, Gonkong sııaqty elderde tipten bıýdjet profısıti tirkelgen. Atalǵan elderdiń azamattardyń salyq tóleýi boıynsha da aldyńǵy qatarda ekenin eskersek, memleket bıýdjeti azamattardyń salyǵyna tikeleı qatysty ekeni anyq. Onyń ústine Eýropanyń birqatar elinde aıyppul kólemi joǵary.
Post-termınaldar arqyly tóleý kásipkerge tıimsiz. О́ıtkeni ol ózine túsken aqshanyń 3 paıyzyn bankke komıssııaǵa qaldyrýy kerek. Saýda maqsaty – utý ekeni belgili, sondyqtan kásipkerler bank komıssııasynyń qymbat ekenin aıtyp aqtalady. Al jeke esepshotqa jiberilgen aqsha óz qaltańda qalady, salyq komıteti de qadaǵalaı almaıdy. Ádette qolma-qol tólem suraıtyn bazar satýshylary da bul ádiske kóship alǵan. Chek talap etý azamattarymyz úshin áýelden úlken másele. Kóbine muny usaqtalý sanap, memleket bıýdjetine qaraǵanda adamnyń jeke prınsıpteri bıik qoıylady. Respýblıkamyzdyń aýyl-aımaqtarynda satýshylar chek suraǵandarǵa «ony ne isteısiń» dep, uıaltyp jatady eken.
«Atameken» UKP statıstıka komıteti tóraǵasynyń orynbasary Gúlnar Kerimhanova kóleńkeli ekonomıkanyń bıylǵy jyldyq kórsetkishi Ishki jalpy ónimniń 30 paıyzyna jetkenin málimdedi. 2015, 2016, 2017 jyldardaǵy nátıjege qarasaq, kóleńkeli ekonomıka kórsetkishiniń azaımaı turǵany baıqalady. Sarapshylar sońǵy úsh jylda kóleńkeli ekonomıka saýda salasynda órship ketkenin aıtady. Elimizdegi saýda aınalymynyń jalpy kólemi 5,2 tlrn teńgege jetetinin eskersek, odan túsetin salyq ta az emes. Al kásipkerler bankter usynǵan múmkindikti salyq tólemeýdiń amaly qylsa, memleket bıýdjetiniń jetispeýshiligi artpasa, kemimesi anyq. Azamattarymyz salyq tóleý eń aldymen halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartatynyn túsinip, basqa memleketterdegideı salyq tólemegenniń – quqyǵy qorǵalmaıdy degen qaǵıdaǵa kóshse, salyq tóleý men salyq saıasaty búgingideı úlken másele bolmas.
