О́z ataýlarymyz ben ózge ataýlardy jańa álipbıde tańbalaýdaǵy basty krıterıı – kez kelgen ataýdyń tanymaldylyǵyn, ıaǵnı biregeıligin joǵaltpaýy, erejege saı bolýy shart.
Ataýlardy tańbalaýdyń naqty ǵylymı prınsıpterin jasaý, arnaıy lıngvıstıkalyq normalar men zańdylyqtardyń tetigin anyqtaý isi, toponımdik ataýlardyń, Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń aty-jónderiniń durys jazylǵan nusqalaryna degen memlekettik basqarý organdary men uıymdarynyń, halyqaralyq aqparat quraldarynyń, t.b. praktıkalyq suranysynyń joǵary bolýymen baılanysty. Bul máselege oraı Birikken Ulttar Uıymynyń qujattarynda «halyqaralyq standarttaýǵa tek qatań ulttyq standart baǵdarlamalary arqyly qol jetkizýge bolatyndyǵy» jóninde basa eskertilgen.
Onomastıkalyq ataýlardyń emle erejesi 2018 jyly 6 jeltoqsanda el Úkimeti maquldaǵan «Jańa álipbı negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleriniń» burynnan kele jatqan jáne jańadan engen basty bazalyq, emlelik prınsıpterine súıenedi. Alaıda qazaq tiliniń latyn grafıkasyna kóshýine baılanysty translıterasııalaýda tek jalqy esimderge tán birqatar ózindik ózgeshelikter bar. Iаǵnı, keıbir tustary, ásirese, shettildik ataýlarǵa qatysty jalpy erejelik qaǵıdattarǵa baǵynbaıdy. Sondyqtan kisi attaryna, elimizdiń geografııalyq ataýlaryna, shettildik ataýlarǵa arnaıy erejeler jasalýy tıis.
Qazaqstan táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan beri qazaq halqynyń esimder, famılııa jasaý júıesi ulttyq úrdiske bet burdy. Ulty qazaq azamattardyń esim-famılııalary qazaq tilinde, ulttyq dástúrge saı jazyla bastady. Oǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» 1996 jylǵy 2 aqpandaǵy Jarlyǵy muryndyq boldy. Alaıda respýblıkadaǵy qujattaýshy oryndar kóptegen qıyndyqtarǵa tap bolyp, azamattarymyzdyń aty-jónderi týý týraly kýálik, jeke kýálikterde keıbir jaǵdaılarda burmalanyp jazylyp keledi. Ásirese orys tilinde translıterasııalanǵan esim-famılııalarda kóptegen qateler kezdesedi. Onyń basty sebebi – eki álipbılik júıeniń alshaqtylyǵynda jatyr, ıaǵnı qazaq esimderindegi tól dybystar orys tilinde joq bolǵandyqtan, qazaq jazýyn, kisi esimderi men tekterin adekvatty túrde tolyq jetkize almaıdy. Máselen, Ábdimálik esimindegi tórt birdeı tól árip orys tilinde Abdımalık dep sáıkes áripter bolmaǵandyqtan jazylýy, aıtylýy dálme-dál berilmeı keledi. Al latyn grafıkasyna kóshkennen keıin osy syndy qatelerden arylatyn bolamyz.
Onomastıkalyq erejeler jasaýǵa jaýapty maman retinde bizdi alańdatatyn bir jaıtqa nazar aýdarǵymyz kelgen edi. Jańa ereje maquldandy, onyń keıbir tustaryn tilshi mamandar talqylap, pysyqtaýda. Ereje baptary boıynsha lıngvıster negizinen ortaq sheshimge kelgenimen, birqatar mamandar tarapynan kelise almaı otyrǵan birshama tustary bar, ásirese, «ı» men «ý»-dyń jazylýyna qatysty. Bul kisi esimderin, tek ataýlaryn, geografııalyq ataýlardy jazýǵa tikeleı qatysy bar. Baspasóz betterinde, áleýmettik jelide, ǵylymı basqosýlarda bul jóninde ekiudaıy pikir aıtylyp keledi. Jańa emle erejelerinde aıtylýdaǵy ýi (ı), iı (ý) dybys tirkesteri sózdiń barlyq býynynda «ı» árpimen jazylady: ıgilik, ıman t.b. delingen.
Fonetıst ǵalymdarmen qatar grammatologııa, morfologııa, sózjasammen aınalysyp kele jatqan ǵalymdardyń pikirin qysqasha tujyrymdasaq. Emle erejesin jasaýshylardyń baılamdy kózqarasy jańa ereje oqýǵa, jazýǵa qolaıly, tildi úırenýge jeńil bolýy kerek, ıaǵnı morfologııaǵa nemese taza fonetıkaǵa súıenip, sózdi uzartyp, emle erejesin kúrdelendire berýdiń qajeti joq degenge saıady. Al kelesi top ǵalymdary tilimizdiń jazýyn aıtylym tabıǵatyna saı, ıaǵnı sóz qalaı aıtylsa, solaı jazylýy kerek degen ustanymda. Basty ýájderi – qazaq sózi orys jazýynyń yqpalynan shyǵa almaı, sanada myqtap ornyqqan, ıaǵnı jazý óz tabıǵatyna oralýy tıis. Bul ustanym boıynsha kıim-kııim [kıyim], sý- suý [suw], ıne -ııne [ıyne] dep aıtylym boıynsha jazylady. Sondaı-aq «ıý» árpi ıuý, ıúý tirkesteriniń tańbasy bolady jáne bylaı jazylady: aıý/aıuý-aıuý, oıý/oıuý–oıuý, úıý/úıúý-úıúý, túıý-túıúý-túıúý. Bul jazýdy tilshi mamandar ózara shartty túrde «taratyp jazý» dep te aıtyp júr.
Tarazy basyndaǵy eki jaqtyń da ýájderi salmaqty, ózindik ǵylymı negiz-dáıekteri bar.
Sonda aıtylýy boıynsha tilimizdiń tól tabıǵatyn saqtap, taratyp jazý durys pa, joq oqý, jazý, qabyldaý, úırený prosesin jeńildetetin, ýaqytty únemdeıtin yqshamdalǵan orfografııalyq jazý durys pa? Bul saýalǵa birden kesimdi jaýap aıtý qıyn.
Kırıll jazýy sanada ornyqqandyqtan, keıbir lıngvıster taratyp jazýdy «kúshtep» engizip, úıretýge de bolatyndyǵyn alǵa tartady. Iаǵnı, aıtylý boıynsha jazý daǵdysy qalyptasady. Birinshiden, kez kelgen tildegi tabıǵı dybystardy, olardyń túrli reńkteri men sazyn ıdealdy túrde grafıkamen jetkizetin minsiz álipbı kemde-kem, joq deýge de bolady. Eki adam bir tabıǵı dybysty birdeı aınytpaı aıta almaýy da múmkin. Sondyqtan tilde orfografııa «jazý emlesi», normalaý «standarttaý» men orfoepııada «aıtylý normalary» degen kategorııalary bar.
Bedeldi otandyq jáne sheteldik mamandardyń pikirinshe, jazý «taza orfografııalyq» ta, «taza fonetıkalyq» ta bolmaýy kerek, ıaǵnı tek aıtylym boıynsha aýyzdan shyqqan sóz aınytpaı jazylsa, ol qarapaıym fonetızmdi ustaný bolyp shyǵady. Dybystardy aıtylýy boıynsha fonemalar tańbalaıdy. Mysaly, ıtmuryn sózi – ıitmurun. Bul jerde býyn qýalaý, ıaǵnı daýyssyz/daýysty prınsıpine súıenedi. Sonda taratyp jazý algorıtimi boıynsha qalaı aıtylady – solaı jazylady. Orfoepııalyq jazýdy qýalasaq, onda orfografııaǵa oryn joq bolady, ıaǵnı emleniń qajeti ne? Osy jaıtqa baılanysty qazaq til biliminiń alǵashqy teoretıkteriniń biri Eldos Omarov bylaı deıdi: «Qazaqsha jazýdyń joly dybys júıesinshe deımiz. Biraq taza dybys júıesinshe bolyp shyǵatyn emle eshbir tilde de bolǵan emes. Ondaı emleniń bolýy múmkin de emes. Biz óz elimizdi dybys júıesinshe degende, ony basqa tilderdiń emlesimen salystyryp, basqa emlelerge qaraǵanda dybys júıesiniń jolyna anaǵurlym jýyq bolǵan soń, sonymen ǵana dybys júıesinshe deımiz... Emle degenniń ózi jazýdyń erejesi degen sóz ǵoı. Emle bolǵan soń-aq onda ereje bolmaı qalmaıdy. Jazý taza dybys júıesinshe bolsa, onda ish ereje de bolmaq emes. Olaı bolǵan kúnde «emle» degen sózdiń óziniń de bolmaýy kerek. Biraq bizdiń jazýymyz dál dybys júıesinshe bolmaǵanmen, dybys júıesine jýyq bolǵan soń, bizdiń erejelerimiz az bolý kerek»
(E.Omaruly, «Emle máselesi». 1929 jyl).
Bul jerde de «oıǵa qonymdy» teńgerimdi ustaý qajet degen pikirdemiz. Olaı deıtinimiz latyn álipbıi engen sátten respýblıkamyzdaǵy myńdaǵan, mıllıondaǵan jer-sý ataýlary men qazaq aty-jónderi, esimderi korpýsy da osy taratyp jazýǵa táýeldi bolatyndyǵynan.
2021 jyldan bastap pasport, barlyq tólqujattarymyz latyn grafıkasyna kóshkeli otyr, olaı bolsa, jazyp kórelik:
Máselen, Aqlıma/Aqlyıma-Aqlyıma, Aqnıet/Aǵniıet-Aǵniıet, Ásıma/Ásiıma-Ásiıma, Qııas/Qyıas-Qyıas, Imanǵalı/Yımanǵaliı-Yımanǵaliı, Imanáli/Yımanáliı-Yımanáliı dep aıtylyp, jazylady. Onda aıtylýy boıynsha jazý algorıtimin saqtasaq, Móldir–Móldúr, Kúmis –Kúmús, Kóshkinbaı – Kóshkúmbaı, Qonysbaı – Qonuspaı bolyp jazylýy tıis. Bul jaǵdaıda erejeniń ózge baptary buzylady.
Jalpy leksıka men jalqy esimderge qatysty professor N.Ýálıdiń kitabynan myna oıyn keltire keteıik: «Al halyqaralyq termınder men presedentti ataýlardy da qosar-yı/-iı,-uý/-úý túrinde de jazyp kórdik: krımınologıa (12 árip) – kriımiınologiıa (15árip), ýnıversıteti (12 árip) - úýniıversiıteti (15 árip), Iýrı Gagarın (11árip) – Yıuýriı Gagariın (15 árip) t.b. halyqaralyq termınder men presedenti ataýlarǵa kelgende, opponentter tarapynan «biz tek tól sózderimizdi ǵana -yı/ -iı, -uý/úý dep jazamyz» degendeı de ýáj aıtyldy. Mundaı ýájge de toqtalý qıyn boldy, óıtkeni myńdaǵan jazarmanymyz ıman/yıman, ýákil/úýákil, Ýázıpa/Úýáziıpa, ýájip/úýájip, Ýálıhan/Úýáliıhan, Isa/Yısa, Isataı/Yısataı, Iran/Yıran t.b. sózder men ataýlardy jazarda tól me, tól emes pe dep «suryptap» otyrmaq pa? Dara ne qosarmen jazý sanaýly sózderdiń ǵana orfografııalanýy emes, kúlli emlemizdiń úshten ekisin quraıtyn asa aýqymdy júıe. Ony ózgertý – ózgeris emes, tóńkeris bolar edi» deıdi (N.Ýálı.Grafıka. Orfografııa. Orfoepııa. -2018).
Onomastıkalyq ataýlardyń orfografııasy grafıkalyq, qujattyq naqtylyqty, turaqtalǵan standartty, birizdilikti talap etedi.
Júz myńdaǵan jer-sý ataýlarymyz qalaı jazylmaq? Mysaldarmen kórseteıik: Kókıirimsaı/Kókiıirimsaı-Kókiıirimsaı, Kókqııa/Kókqyıa- Kókqyıa, Kókshıeli/Kókshiıeli-Kókshiıeli), Kúıersýyqoı/Kúıersuýyqoı-Kúıersuýyqoı, Qýturǵy Sýaıryǵy/Quýturǵy Suýaıyryǵy-Quýturǵy Suýaıyryǵy, Elýbaıqudyq/Elúýbaıqudyq-Elúýbaıqudyq nemese Eliýbaıqudyq-Eliýbaıqudyq, Itmurynqııa/Iıitmurynqyıa İıitmurynqyıa, Iirsaryqaıraq/Iıirsaryqaıraq-İıirsaryqaıraq), Qısyqqudyq/Qyısyqqudyq -Qyısyqqudyq, Qııasanırek/Qyıasaniırek -Qyıasaniırek t.b.
Baıqaǵanymyzdaı latyn grafıkasynda taratyp jazsaq, sóz keminde bir-eki áripke, keıde úsh áripke deıin uzaryp otyrady. Bul jerde aıtpaǵymyz másele tipten mátin kólemi kóbeıedi degen únemdilikte de emes. Jazý, oqý qıyndaı túsedi.
Sózdi aıtylym boıynsha taratyp jazýdy praktıkalyq transkrıpsııa aıqyndaıdy. Sózdiń tabıǵı aıtylymyna sáıkes fonemdik quramyn orfoepııalyq anyqtaǵyshtar retteıdi. Sondyqtan aıtylym boıynsha jazý prınsıpin búkil jazý júıesine taratý ony kúrdelendire, qıyndata túseri anyq.
Elimizdiń geografııalyq ataýlary oqýlyqtardan ózge, kartografııalyq ónimderde, alýan túrli sózdik, ensıklopedııalarda, ártúrli sala qyzmetine qajet anyqtaǵysh-tizimderde, onyń syrtynda ózge memleket kartalarynda, anyqtaǵyshtarda kórinis tabatyndyǵyn eskerýimiz kerek. Sondaı-aq elimizdiń ishki aınalymynda san túrli resmı qujattarda, iskerlik qaǵazdarda, BAQ betterinde qoldanylatyn bolady.
«Taratyp jazylǵan» myńdaǵan ataýlar saıası, fızıkalyq kartalardyń betin shamadan tys grafıkalyq tańbalardyń kóptigi shımaılap, shubalańqylandyryp jibermeı me degen qaýip bar.
О́tken ǵasyrdyń basynda belgili orys lıngvısi D.N.Ýshakovtyń sózimen aıtsaq, «Til men jazý – múldem eki bólek qubylys. Jazý, qandaı bolǵanda da, tabıǵı dybystardy naqty tolyq dárejede jetkize almaıdy. Onyń maqsaty da ol emes, kúndelikti qoldanysta yńǵaıly bolýy. Emle – tilge kıgizgen kıim syndy, ol shaq kelýi, shaq kelmeýi de múmkin, ol tek tildiń syrtqy máni, ol ózgergennen til ózgermeıdi».
Sondyqtan, emlemiz jazýǵa, oqýǵa, oqytýǵa, jalpy meńgerýge ıkemdi, qolaıly ári yqsham bolǵany durys, óıtkeni kez kelgen orfografııanyń túpki maqsaty jazýdy ońtaılandyrý. Latynǵa kóshýge tartynshaqtap, júreksingen óz jurtymyz ben tilimizdi úırengisi keletin ózge jurtty jazýymyzdy kúrdelendirip, qıyndatyp úrkitip almaý jaǵyn oılastyrǵan abzal.
Qyzdarhan RYSBERGEN,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty onomastıka bóliminiń meńgerýshisi, Termınologııalyq jumys tobynyń múshesi
