Qoǵam • 14 Tamyz, 2019

Zorlyqshylarǵa qatań jaza qajet

34 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2 qyrkúıekke jos­par­lanǵan halyqqa Joldaýynda pedofı­lııa, jynystyq zorlyq-zombylyq jáne jeke tulǵaǵa qarsy jasalatyn basqa da aýyr qylmystarǵa qatysty jazalaý shara­la­ryn qatańdatý jóninde Parlamentke jáne Úkimetke tapsyrmalar júkteletinin jarııalady. Mine, osy Joldaýdan keıin zorlyqshylardy atqa teris mingizý bastalatyny anyq.

«Talgo» poıyzyndaǵy zorlaý oqı­ǵa­sy qoǵamda qyzý talqyǵa túsip, el ishinde zorlaýǵa qarsy narazylyq aksııa­la­rynyń ótkizilýine túrtki bolǵany ras. Resmı statıstıkanyń ózi elimizde zorlaý qylmysynyń ábden beleń alǵanyn kórsetip otyr. Al jolaýshylar kóligindegi shýly oqıǵa otqa maı quıa túskendeı boldy. Kópshiliktiń, onyń ishinde bilikti zańgerlerdiń talaby ortaq – zorlaý qylmysyn aýyr dárejeli qylmystyń qataryna qosý.

Kúni keshe «Talgoda» zorlanǵan já­bir­lenýshi kópshilik aldyna shyqty. Má­jilis depýtattary, qoǵam belsendileri men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi qatysqan dóńgelek ústel otyrysyna bet-aýzyn tum­sha­lap kelip, ishtegi zaryn tók­ken já­birlenýshi óksigin ázer basyp, býlyǵa sóı­le­di. Kóz jasyn áreń tyıyp otyrdy.

Bul oqıǵanyń jaı-japsary az ja­zyl­ǵan joq, biraq jábirlenýshiniń keıbir sózderine quzyrly oryndar, tipti qoǵam­nyń ózi kóńil aýdarmasa bolmaıdy.

«Birinshi mınýttardan-aq tergeý­shi­ler­diń selqostyǵy, jolserikterdiń bir-birin búrkemelegen áreketteri baıqalyp turdy. Olardyń oıynsha, zorlaý týraly aryzdanbaqshy bolsań – aqsha talap etkeniń. Bul – olar úshin qalypty jaǵdaı. Mine, máseleniń mánisi osynda», dedi jábirlenýshi.

Árıne oqıǵa el ishinde qoǵamdyq sil­kinis týdyra bastaǵan sátte jábir­le­ný­shiniń ózin aıyptaǵandar da tabyldy. Baqandaı 10 aı boıǵy osyndaı aqparattyq shabýyldar jábirlenýshi úshin jyǵylǵan ústine judyryq bolǵan. Biraq buǵan deıin jazǵanymyzdaı, kim-kimniń de jú­ris-turysy, kıim kıisi, minezi nemese sózi eshqandaı zorlyqqa negiz bolmaıdy. Osyn­daı jaýyrdy jaba toqýǵa áýestik te qylmys­kerlerdi aqtap alýǵa árekettermen asta­syp jatatyny ókinishti.

«Birinshiden, jábirlenýshini jaqtaı­tyn bir jan joq. Barlyǵy da istiń tatýlasý­men aıaqtalǵanyn kókseıdi. Olar shyn má­­ninde isti qysqartýdy ǵana oıla­dy...», dedi zorlyqty toqtaýdy talap etý­ge ba­ǵyt­talǵan jıyn barysynda jábir­le­ný­shi.

Osy oqıǵa boıynsha shyqqan sot úkiminen keıin belgili zańger, áleýmettik jelide júzdegen myń turaqty oqyrmany bar Djohar О́tebekov bılikke tóte talabyn joldady.

«Birinshiden, zorlaýdy aýyr qyl­mys­tar sanatyna qosýdy, ekinshiden, jynystyq sıpattaǵy qylmystar boıynsha polısııa áreketiniń biryńǵaı standarttaryn engizýdi usynamyn», deıdi zańger.

Negizi, qoǵamnyń da talaby – osy. О́ıtkeni jolserikterge shyqqan úkimniń tym jumsaqtaý ekenin alǵa tartqan kóp­shi­lik­tiń oıy qoǵamda zorlyqshylarǵa nóldik tózimdiliktiń qalyptasqanyn kórsetip otyr. О́ıtpegende she, qazir elimizde zorlaý, onyń ishinde jasóspirimderge zá­bir kórsetip, qorlaý oqıǵalarynyń kóptigi sonsha, mundaı qylmys úreıli sıpa­t­­tan aıyrylyp bara jatqandaı áser qal­dy­ra­dy. Sondyqtan da qylmys ataý­lyǵa beıjaı qaraı almaıtyn belsendiler baǵzy zamanda halqymyzda súıekke sa­lyn­­ǵan tańbadaı sanalatyn, kisi óltir­genmen para-par mundaı qylmysty jasaý­shy­larǵa eshqandaı aıaýshylyq bolmaýyn qalaıdy. Biraq kópshilik kútkendeı sheshim shyǵarmaǵan sýdıanyń da basy ekeý emes. Ol da bilikti zańger, Qylmystyq kodekstiń ár babyn jilikshe shaǵatyn maman.

Máselen, Qylmystyq kodeks, ıaǵnı onyń 120-baby boıynsha «Zorlaý» orta dárejeli qylmystyń sanatyna jatqy­zy­la­dy. Zańda kórsetilgen eń tómengi jaza – úsh jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý. Sózbe-sóz keltirer bolsaq: «Zorlaý, ıaǵnı jábirlenýshige nemese basqa adamdarǵa kúsh qoldanyp nemese ony qoldaný qaterin tóndirip ne jábirlenýshiniń dármensiz kúıin paıdalanyp, jynystyq qatynas jasaý – úsh jyldan bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady». Osy bapta mundaı qylmysty adamdar toby, aldyn ala sóz baılasý arqyly adamdar toby jasaǵan, óltirý qaterin tóndirýmen ulasqan, sondaı-aq jábirlenýshige nemese basqa adamdarǵa qatysty asa qatygezdikpen jasalǵan, jábirlenýshiniń soz aýrýyn juqtyryp alýyna ákep soqqan jáne birneshe ret jasalǵan zorlaý bolsa, kináli dep tanylǵan adamnyń jazasy aýyrlaı túsedi – ol bes jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanatyny kórsetilgen.

Al eger zorlaý abaısyzda jábir­le­nýshiniń ólimine, abaısyzda jábir­le­nýshiniń densaýlyǵyna aýyr zııan kel­ti­rýge, onyń AITV juqtyryp alýyna nemese ózge de aýyr zardaptarǵa ákelip soqsa, tótenshe ahýal kezinde nemese jappaı tártipsizdikter barysynda jasalsa, qyl­mys­tyq top jasasa, sottalýshy belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan on jyl merzimge aıyra otyryp nemese onsyz, on jyldan on bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.

Sonymen qatar munan da aýyr jaza kámeletke tolmaǵan adamdarǵa qatysty jasalsa, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da qarastyrylǵan.

Biraq Jetes Úmbetalıev pen Qolqanat Qurmanııazovqa qatysty úkim shyǵarǵan sýdıa Qylmystyń kodekstiń 55-babyn basshylyqqa alǵanyn málimdedi. Ol bapta: «Jasalǵan qylmys belgisi retinde kózdel­megen jeńildetetin mán-jaı bolǵan jáne aýyrlatatyn mán-jaılar bolmaǵan kezde, jazanyń negizgi túriniń merzimin nemese mólsherin osy kodekstiń Erekshe bóliginiń tıisti babynda kózdelgen eń joǵary merzimniń nemese mólsherdiń: 1) onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵan kezde – jartysynan; 2) aýyr qylmys jasaǵan kezde – úshten ekisinen; 3) asa aýyr qylmys jasaǵan kezde tórtten úshinen asyrýǵa bolmaıdy», dep kórsetilse, qazymyz qaıtpek? О́ıtkeni qylmystyq iske tirkelgen minezdemelerde sottalýshylardyń tek jaqsy qyrlary kórsetilip, biriniń úlgili áke, adal jar, ekinshisiniń qaq-soǵy joq, tártipke moıyn­sun­ǵan adam ekeni sıpattalǵan qujat tú­rin­degi qaǵazdar sottalýshylarǵa jaza kesýde mańyzy bolǵany da ras.

Osy oraıda qoǵamda úlken shý týǵy­zyp, úkimdi oqyǵan sýdıa Satybaldy Orazbaıdyń biliktiligine kúmán keltirer­lik pikirler órshı bastaǵan soń Joǵarǵy sottyń basshylyǵy da únsiz qalǵan joq. Máse­len, Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń jańadan ta­ǵaıyn­dalǵan tóraǵasy Ábdirashıd Jú­ke­nov óz suhbattarynyń birinde: «Qyl­­­mystyq zańǵa ózgertý engizý jáne Qylmystyq kodekstiń zorlaýǵa jaýap­ty­lyq­ty kózdeıtin sanksııasyn zań arqyly kúsheıtý týraly qoǵamdaǵy pikirlermen keli­semin. Budan bólek, qylmystyq zańda Qylmystyq kodekstiń 55-baby ereje­le­ri­niń jynystyq tıispeýshilikke qarsy qyl­mystardy, sybaılas jemqorlyq jáne birqatar qoǵamǵa qaýipti qylmysty jasa­ǵan adamdarǵa qoldanylmaıtyndaı etip qaıta qaraǵan jón» degen pikir bildirdi. Demek, seń qozǵaldy. Biraq mundaı oqıǵa­larǵa «Ne molchı» sııaqty qoǵamdyq qozǵa­lys­tardyń dabylynan soń mán berilýi kerek pe?

Máselen, aınalamyzǵa qarar bolsaq, Japonııada zorlyqshylar 30 jylǵa de­ıin­gi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Kanadada zorlyqshylarǵa eń kemi on jylǵa jaza kesiledi. Al ár shta­tynda zańdary ala-qula bolyp keletin Ame­rıkanyń keıbir óńirinde «Zorlaý» qylmysy boıynsha aıyptalǵandar ómir boıy túrmege qamalady. Mundaı mysaldar jetkilikti jáne álem elderi jyl saıyn zorlyq­shylarǵa qatysty zańdardy qatań­dat­pasa, bosańsytyp otyrǵan joq.

Árıne jazany qatańdatý tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Áldebir qylmystarǵa baılanysty ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalsa da, ol bári­bir qylmystyń azaıýyna kepildik bolmaıdy. Sondyqtan asa azǵyndyqqa ba­la­­­natyn mundaı qylmysty tek otba­syn­daǵy tárbıeniń osaldyǵymen jáne ultymyzǵa tán qadir-qasıetterdiń kómes­ki tartýymen ǵana baılanystyrýǵa bola­­tyn sııaqty. Máselen, «El tiregi» qaýym­dastyǵy uıym­dastyrǵan dóńgelek ústel otyrysyn­da Májilis depýtaty Nurjan Áltaev: «Hal­qymyzda «Malym – janymnyń sada­qa­sy, janym – arymnyń sadaqasy» degen naqyl bar. Sondyqtan áıel-qyzdar máselesin kótergen ýaqytta aldymen ápke-qaryndastarymyzdy, analarymyzdy alǵa shyǵarýymyz kerek. Eger olardyń aryn taptatyp, ádiletsiz jazaǵa jol berip otyra bersek, eldigimiz qaıda?», dep kókeıindegi oıyn ashyq jetkizdi.

Mine, joǵaryda atalǵan «Ne molchı» qozǵalysynyń jetekshisi Dına Smaı­lova­nyń aıtýyna qaraǵanda, búginge deıingi zorlaýǵa baılanysty zańdy qatańdatýǵa baǵyt­talǵan petısııaǵa 5 myńnan asa adam qol qoıǵan. Qoǵam belsendisi sony­men qatar zorlaý boıynsha kináli dep ta­nyl­ǵan adamdardyń sýretin ashyq jarııa­lap, qylmyskerlerdiń týǵan jeri, bilim alǵan oqý orny men ata-anasy týraly maǵlumattardy el bilýi kerek dep sanaıdy.

Jalpy, Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń derekterine qara­ǵan­da, ótken jyly Qylmystyq kodekstiń 120-baby, ıaǵnı «Zorlaý» boıynsha 1130 qylmys tirkelgen. Oǵan bólek baptarmen jazalanatyn jynystyq sıpattaǵy basqa da qylmystar men jasóspirimderdi zorlaýǵa baılanysty sandardy qossańyz, tóbe shashyńyz tik turady. Joǵaryda kórsetilgen 1130 – tek jalań sıfr emes, ol osynsha taǵdyr, osynsha ezgige tús­ken adam, osynsha qor bolǵan zamanda­sy­myz, kórshimiz, jaqynymyz. Osy oraı­da sózimizdi «Talgoda» zorlanǵan jábir­le­nýshiniń kópshilik aldyndaǵy myna sózimen túıindegen jón sııaqty: «Janyma úıirsektep jetken polıseılerdiń, jol­se­rikterdiń barlyǵy birdeı onyń otbasy men balalary baryn aıtýmen boldy. Al meniń she? Eger meniń otbasym bolmasa, zorlaı berýge bola ma?».  

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar