«Talgo» poıyzyndaǵy zorlaý oqıǵasy qoǵamda qyzý talqyǵa túsip, el ishinde zorlaýǵa qarsy narazylyq aksııalarynyń ótkizilýine túrtki bolǵany ras. Resmı statıstıkanyń ózi elimizde zorlaý qylmysynyń ábden beleń alǵanyn kórsetip otyr. Al jolaýshylar kóligindegi shýly oqıǵa otqa maı quıa túskendeı boldy. Kópshiliktiń, onyń ishinde bilikti zańgerlerdiń talaby ortaq – zorlaý qylmysyn aýyr dárejeli qylmystyń qataryna qosý.
Kúni keshe «Talgoda» zorlanǵan jábirlenýshi kópshilik aldyna shyqty. Májilis depýtattary, qoǵam belsendileri men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi qatysqan dóńgelek ústel otyrysyna bet-aýzyn tumshalap kelip, ishtegi zaryn tókken jábirlenýshi óksigin ázer basyp, býlyǵa sóıledi. Kóz jasyn áreń tyıyp otyrdy.
Bul oqıǵanyń jaı-japsary az jazylǵan joq, biraq jábirlenýshiniń keıbir sózderine quzyrly oryndar, tipti qoǵamnyń ózi kóńil aýdarmasa bolmaıdy.
«Birinshi mınýttardan-aq tergeýshilerdiń selqostyǵy, jolserikterdiń bir-birin búrkemelegen áreketteri baıqalyp turdy. Olardyń oıynsha, zorlaý týraly aryzdanbaqshy bolsań – aqsha talap etkeniń. Bul – olar úshin qalypty jaǵdaı. Mine, máseleniń mánisi osynda», dedi jábirlenýshi.
Árıne oqıǵa el ishinde qoǵamdyq silkinis týdyra bastaǵan sátte jábirlenýshiniń ózin aıyptaǵandar da tabyldy. Baqandaı 10 aı boıǵy osyndaı aqparattyq shabýyldar jábirlenýshi úshin jyǵylǵan ústine judyryq bolǵan. Biraq buǵan deıin jazǵanymyzdaı, kim-kimniń de júris-turysy, kıim kıisi, minezi nemese sózi eshqandaı zorlyqqa negiz bolmaıdy. Osyndaı jaýyrdy jaba toqýǵa áýestik te qylmyskerlerdi aqtap alýǵa árekettermen astasyp jatatyny ókinishti.
«Birinshiden, jábirlenýshini jaqtaıtyn bir jan joq. Barlyǵy da istiń tatýlasýmen aıaqtalǵanyn kókseıdi. Olar shyn máninde isti qysqartýdy ǵana oılady...», dedi zorlyqty toqtaýdy talap etýge baǵyttalǵan jıyn barysynda jábirlenýshi.
Osy oqıǵa boıynsha shyqqan sot úkiminen keıin belgili zańger, áleýmettik jelide júzdegen myń turaqty oqyrmany bar Djohar О́tebekov bılikke tóte talabyn joldady.
«Birinshiden, zorlaýdy aýyr qylmystar sanatyna qosýdy, ekinshiden, jynystyq sıpattaǵy qylmystar boıynsha polısııa áreketiniń biryńǵaı standarttaryn engizýdi usynamyn», deıdi zańger.
Negizi, qoǵamnyń da talaby – osy. О́ıtkeni jolserikterge shyqqan úkimniń tym jumsaqtaý ekenin alǵa tartqan kópshiliktiń oıy qoǵamda zorlyqshylarǵa nóldik tózimdiliktiń qalyptasqanyn kórsetip otyr. О́ıtpegende she, qazir elimizde zorlaý, onyń ishinde jasóspirimderge zábir kórsetip, qorlaý oqıǵalarynyń kóptigi sonsha, mundaı qylmys úreıli sıpattan aıyrylyp bara jatqandaı áser qaldyrady. Sondyqtan da qylmys ataýlyǵa beıjaı qaraı almaıtyn belsendiler baǵzy zamanda halqymyzda súıekke salynǵan tańbadaı sanalatyn, kisi óltirgenmen para-par mundaı qylmysty jasaýshylarǵa eshqandaı aıaýshylyq bolmaýyn qalaıdy. Biraq kópshilik kútkendeı sheshim shyǵarmaǵan sýdıanyń da basy ekeý emes. Ol da bilikti zańger, Qylmystyq kodekstiń ár babyn jilikshe shaǵatyn maman.
Máselen, Qylmystyq kodeks, ıaǵnı onyń 120-baby boıynsha «Zorlaý» orta dárejeli qylmystyń sanatyna jatqyzylady. Zańda kórsetilgen eń tómengi jaza – úsh jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý. Sózbe-sóz keltirer bolsaq: «Zorlaý, ıaǵnı jábirlenýshige nemese basqa adamdarǵa kúsh qoldanyp nemese ony qoldaný qaterin tóndirip ne jábirlenýshiniń dármensiz kúıin paıdalanyp, jynystyq qatynas jasaý – úsh jyldan bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady». Osy bapta mundaı qylmysty adamdar toby, aldyn ala sóz baılasý arqyly adamdar toby jasaǵan, óltirý qaterin tóndirýmen ulasqan, sondaı-aq jábirlenýshige nemese basqa adamdarǵa qatysty asa qatygezdikpen jasalǵan, jábirlenýshiniń soz aýrýyn juqtyryp alýyna ákep soqqan jáne birneshe ret jasalǵan zorlaý bolsa, kináli dep tanylǵan adamnyń jazasy aýyrlaı túsedi – ol bes jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanatyny kórsetilgen.
Al eger zorlaý abaısyzda jábirlenýshiniń ólimine, abaısyzda jábirlenýshiniń densaýlyǵyna aýyr zııan keltirýge, onyń AITV juqtyryp alýyna nemese ózge de aýyr zardaptarǵa ákelip soqsa, tótenshe ahýal kezinde nemese jappaı tártipsizdikter barysynda jasalsa, qylmystyq top jasasa, sottalýshy belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan on jyl merzimge aıyra otyryp nemese onsyz, on jyldan on bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Sonymen qatar munan da aýyr jaza kámeletke tolmaǵan adamdarǵa qatysty jasalsa, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da qarastyrylǵan.
Biraq Jetes Úmbetalıev pen Qolqanat Qurmanııazovqa qatysty úkim shyǵarǵan sýdıa Qylmystyń kodekstiń 55-babyn basshylyqqa alǵanyn málimdedi. Ol bapta: «Jasalǵan qylmys belgisi retinde kózdelmegen jeńildetetin mán-jaı bolǵan jáne aýyrlatatyn mán-jaılar bolmaǵan kezde, jazanyń negizgi túriniń merzimin nemese mólsherin osy kodekstiń Erekshe bóliginiń tıisti babynda kózdelgen eń joǵary merzimniń nemese mólsherdiń: 1) onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵan kezde – jartysynan; 2) aýyr qylmys jasaǵan kezde – úshten ekisinen; 3) asa aýyr qylmys jasaǵan kezde tórtten úshinen asyrýǵa bolmaıdy», dep kórsetilse, qazymyz qaıtpek? О́ıtkeni qylmystyq iske tirkelgen minezdemelerde sottalýshylardyń tek jaqsy qyrlary kórsetilip, biriniń úlgili áke, adal jar, ekinshisiniń qaq-soǵy joq, tártipke moıynsunǵan adam ekeni sıpattalǵan qujat túrindegi qaǵazdar sottalýshylarǵa jaza kesýde mańyzy bolǵany da ras.
Osy oraıda qoǵamda úlken shý týǵyzyp, úkimdi oqyǵan sýdıa Satybaldy Orazbaıdyń biliktiligine kúmán keltirerlik pikirler órshı bastaǵan soń Joǵarǵy sottyń basshylyǵy da únsiz qalǵan joq. Máselen, Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń jańadan taǵaıyndalǵan tóraǵasy Ábdirashıd Júkenov óz suhbattarynyń birinde: «Qylmystyq zańǵa ózgertý engizý jáne Qylmystyq kodekstiń zorlaýǵa jaýaptylyqty kózdeıtin sanksııasyn zań arqyly kúsheıtý týraly qoǵamdaǵy pikirlermen kelisemin. Budan bólek, qylmystyq zańda Qylmystyq kodekstiń 55-baby erejeleriniń jynystyq tıispeýshilikke qarsy qylmystardy, sybaılas jemqorlyq jáne birqatar qoǵamǵa qaýipti qylmysty jasaǵan adamdarǵa qoldanylmaıtyndaı etip qaıta qaraǵan jón» degen pikir bildirdi. Demek, seń qozǵaldy. Biraq mundaı oqıǵalarǵa «Ne molchı» sııaqty qoǵamdyq qozǵalystardyń dabylynan soń mán berilýi kerek pe?
Máselen, aınalamyzǵa qarar bolsaq, Japonııada zorlyqshylar 30 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Kanadada zorlyqshylarǵa eń kemi on jylǵa jaza kesiledi. Al ár shtatynda zańdary ala-qula bolyp keletin Amerıkanyń keıbir óńirinde «Zorlaý» qylmysy boıynsha aıyptalǵandar ómir boıy túrmege qamalady. Mundaı mysaldar jetkilikti jáne álem elderi jyl saıyn zorlyqshylarǵa qatysty zańdardy qatańdatpasa, bosańsytyp otyrǵan joq.
Árıne jazany qatańdatý tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Áldebir qylmystarǵa baılanysty ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalsa da, ol báribir qylmystyń azaıýyna kepildik bolmaıdy. Sondyqtan asa azǵyndyqqa balanatyn mundaı qylmysty tek otbasyndaǵy tárbıeniń osaldyǵymen jáne ultymyzǵa tán qadir-qasıetterdiń kómeski tartýymen ǵana baılanystyrýǵa bolatyn sııaqty. Máselen, «El tiregi» qaýymdastyǵy uıymdastyrǵan dóńgelek ústel otyrysynda Májilis depýtaty Nurjan Áltaev: «Halqymyzda «Malym – janymnyń sadaqasy, janym – arymnyń sadaqasy» degen naqyl bar. Sondyqtan áıel-qyzdar máselesin kótergen ýaqytta aldymen ápke-qaryndastarymyzdy, analarymyzdy alǵa shyǵarýymyz kerek. Eger olardyń aryn taptatyp, ádiletsiz jazaǵa jol berip otyra bersek, eldigimiz qaıda?», dep kókeıindegi oıyn ashyq jetkizdi.
Mine, joǵaryda atalǵan «Ne molchı» qozǵalysynyń jetekshisi Dına Smaılovanyń aıtýyna qaraǵanda, búginge deıingi zorlaýǵa baılanysty zańdy qatańdatýǵa baǵyttalǵan petısııaǵa 5 myńnan asa adam qol qoıǵan. Qoǵam belsendisi sonymen qatar zorlaý boıynsha kináli dep tanylǵan adamdardyń sýretin ashyq jarııalap, qylmyskerlerdiń týǵan jeri, bilim alǵan oqý orny men ata-anasy týraly maǵlumattardy el bilýi kerek dep sanaıdy.
Jalpy, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń derekterine qaraǵanda, ótken jyly Qylmystyq kodekstiń 120-baby, ıaǵnı «Zorlaý» boıynsha 1130 qylmys tirkelgen. Oǵan bólek baptarmen jazalanatyn jynystyq sıpattaǵy basqa da qylmystar men jasóspirimderdi zorlaýǵa baılanysty sandardy qossańyz, tóbe shashyńyz tik turady. Joǵaryda kórsetilgen 1130 – tek jalań sıfr emes, ol osynsha taǵdyr, osynsha ezgige túsken adam, osynsha qor bolǵan zamandasymyz, kórshimiz, jaqynymyz. Osy oraıda sózimizdi «Talgoda» zorlanǵan jábirlenýshiniń kópshilik aldyndaǵy myna sózimen túıindegen jón sııaqty: «Janyma úıirsektep jetken polıseılerdiń, jolserikterdiń barlyǵy birdeı onyń otbasy men balalary baryn aıtýmen boldy. Al meniń she? Eger meniń otbasym bolmasa, zorlaı berýge bola ma?».
