Kórsetkishteri tómen oblystar anyqtaldy
Aldymen Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov atalǵan merzim aralyǵyndaǵy eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn baıandady. Onda ónerkásiptegi, qurylystaǵy jáne kórsetiletin qyzmetter salasyndaǵy oń kórsetkishter oryn alǵanyn, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy men negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń turaqty qarqynymen qamtamasyz etilgenin atady. Atalǵan mınıstrlik keltirgen derek boıynsha ınvestısııa tartý úderisi ádettegideı qarqynmen júzege asýda.
Aýyl sharýashylyǵyna tartylǵan ınvestısııalar kólemi − 61,4%-ǵa, qurylys salasynda − 46,3%, saýda salasynda − 23% jáne ónerkásipte 8,9%-ǵa ósken. Ulttyq ekonomıka mınıstri 7 aıdyń qorytyndysy boıynsha kóptegen kórsetkishterde oń qarqyn saqtalǵanyn atap ótti. Dese de nazarǵa alar máseleler de barshylyq. R.Dálenovtiń aıtýynsha, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar aldaǵy ýaqytta ekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósýin, ınvestısııalyq jobalardy baqylaýdy qamtamasyz etýge, qurylys jáne aýylsharýashylyq jumystarynyń maýsymyn barynsha pysyqtaýǵa jáne ınflıasııany baqylaýdy kúsheıtýge nazar aýdarýy tıis. Sonymen qatar mınıstr baıandamasynda kórsetkishi tómen óńirlerdi de jipke tizdi. Belgili bolǵandaı, ónerkásip salasy boıynsha Qyzylorda oblysy – 9,6%, Batys Qazaqstan oblysynda – 3,8%, Mańǵystaý oblysynda 1,4% tómen dınamıka baıqalady. Atalǵan óńirlerde munaı jáne gaz kondensatyn óndirý qysqarǵan. Al ónerkásip, óńdeý, ken óndirý, aýyl sharýashylyǵy, qurylys, turǵyn úılerdi paıdalanýǵa berý jáne ınvestısııa tartý boıynsha kósh ilgeri kele jatqan óńirlerdiń qatarynda Qostanaı, Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan, Atyraý, Qaraǵandy, Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystary bar. Sondaı-aq kerisinshe atalǵan salalar Mańǵystaý oblysy, Nur-Sultan jáne Shymkent qalalarynda turalap turǵany belgili boldy.
Jıynda sóz alǵan Qarjy mınıstriniń birinshi orynbasary Berik Sholpanqulov osy jyldyń 7 aıyndaǵy memlekettik bıýdjettiń oryndalý qorytyndysy týraly esep berdi. Baıandamada aıtylǵandaı, osy merzim aralyǵynda memlekettik bıýdjet kiristeriniń ósimi 14,5%, respýblıkalyq bıýdjet ósimi 18% jáne jergilikti bıýdjet ósimi 6% boldy.
− Esepti kezeńde memlekettik bıýdjetke 4 trln 984 mlrd teńge kóleminde nemese josparǵa shaqqanda 103,6% kiris tústi. Sonymen qatar respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 98,9%-ǵa ıgerildi. «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 2019 jylǵa 555 mlrd teńge qarastyrylǵan, onyń 272,5 mlrd teńgesi ıgerildi, – dedi B.Sholpanqulov.
Inflıasııanyń ósý sebebi belgili boldy
Úkimet otyrysynda kóterilgen taqyrypty tarqatý úshin sóz alǵan Ulttyq Bank tóraǵasy Erbolat Dosaev bıylǵy shilde aıynda aılyq ınflıasııa 0,2%-dy quraǵanyn, jyldyq ınflıasııa 5,4% deńgeıinde saqtalǵanyn aıtty. Inflıasııanyń týyndaýyna shildede 8,7%-ǵa jetken azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýi negizgi sebep bolypty.
−Azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar baǵasy qalypty ósý qarqynyn kórsetti. Al aqyly qyzmetter baǵasynyń serpini tarıhı mınımýmda saqtaldy. Halyqtyń naqty aqshalaı kirisiniń ósýi aıasynda tutynýshylyq suranystyń keńeıýi ınflıasııanyń jyldam ósýiniń negizgi sebebi bolyp qalady. Osyǵan oraı Úkimetten ınflıasııanyń ósýine kóbirek yqpal etken jekelegen taýarlar baǵasyn baqylaý sharalaryn kúsheıtýdi suraımyz, – dedi E.Dosaev. Sonymen qatar Ulttyq bank tóraǵasy ishki valıýta naryǵyndaǵy ahýal kóp jaǵdaıda syrtqy faktorlardyń yqpalynda ekendigin habarlady.
− Syrtqy sektordaǵy jaǵdaı turaqsyz. Munaı baǵasy qubylyp tur. Aıta keterligi, 31 shilde –
7 tamyz aralyǵynda munaıdyń álemdik baǵasy 1 barrelge 65,2 AQSh dollarynan 56,2 AQSh dollaryna deıin kúrt tómendedi. Bul AQSh Prezıdentiniń Qytaı taýarlaryna baj salyǵyn engizý týraly málimdemesinen keıin bolǵan ahýal. 2019 jylǵy 9 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha munaı baǵasy bir barrelge 58,5 AQSh dollaryna deıin ósti, – dep túsinikteme berdi bas bankır. Ulttyq Bank basshysy atap ótkendeı, Reseı rýbli aıdyń basynan bastap 9 tamyzǵa deıin bir AQSh dollary úshin 63,4 rýblden 65,1 rýblge – 2,8%-ǵa álsiregen. Sondaı-aq Ulttyq banktiń altyn valıýta rezervteri 2019 jylǵy 1 tamyzda 27,7 mlrd AQSh dollaryn qurap otyr. Baıandamada eldegi nesıe jáne depozıt naryqtarynyń ahýaly týrasynda da málimetter aıtyldy.
− Bankter nesıe berý belsendiligin ulǵaıtyp keledi. Sáýir-maýsym aılarynda júrgizilgen bankterdi qalypqa keltirýden keıin nesıelik portfel 3,5%-ǵa nemese 433,6 mlrd teńgege jetti. Iаǵnı, 12,9 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Uzaq merzimdi nesıeler – 11,0 trln teńge, qysqa merzimdi nesıeler – 1,9 trln teńgege teń boldy. Bıznes úshin nesıelerge qoljetimdilik artýda: maýsymda teńgemen berilgen nesıeler boıynsha mólsherleme ótken jylǵy maýsymdaǵy 12,5%-ben salystyrǵanda 11,7%-ǵa deıin tómendedi, − dedi bas bankır.
Belgili bolǵandaı, nesıe saıasatynyń jaqsarýyna qorlandyrý bazasynyń sapaly túrde jaqsarýy yqpal etip otyr. Eýrooblıgasııalardy óteý, sondaı-aq jekelegen iri salymshylardyń valıýtalyq depozıtterdi sheteldik qarjy uıymdaryna aýdarýy nátıjesinde shetel valıýtasyndaǵy depozıtter 19,8%-ǵa qysqarǵan. Sonyń saldarynan, depozıtterdi dollarlandyrý maýsymnyń sońynda 41,6%-ǵa deıin tómendepti.
Bólingen qarajattyń ıgerilmeýine kim jaýapty?
Úkimet basshysy Asqar Mamın 7 aıdyń qorytyndysy boıynsha bıýdjet qarjysyn ýaqytynda ıgermegen mınıstrlikter men óńirlerden máseleniń anyq-qanyǵyn surady. Bólingen qarajatty ıgere almaǵandardyń kósh basynda Ishki ister mınıstrligi tur. Bul mınıstrlik 9 mlrd teńgeni ıgermegen. Kelesi kezekte ıgerilmegen 7 mlrd teńge Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine tıesili bolyp shyqty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov aktilerdi rásimdeýdiń bitpeýine baılanysty qarajat ıgerilmegenin, osy aıda jaǵdaı durystalatynyn aıtty. Sıfrly damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Asqar Jumaǵalıev ıgerilmegen 6 mlrd teńgeniń máselesi osy toqsanda sheshimin tabatynyn jetkizse, Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova 4 mlrd teńge bıýdjet qarjysy jalpy únemdeý rásimderine jáne konkýrsqa qatysýshylardyń aryzdaryna qatysty konkýrs merzimderiniń uzartylýyna, gastrolder shyǵystary kestesiniń ózgerýine baılanysty ıgerilmegenin aıtyp, bir aıdyń ishinde bul másele sheshiledi dep jaýap berdi. Qarjy mınıstrligi qarajattyń ıgerilmeý sebebin «ýaqytynda tólenbegen aktiler» dep kórsetse, Qorǵanys mınıstrligi 3,5 mlrd teńge jetkizýshilermen kelisimsharttardyń oryndalý merzimi keshiktirilýine baılanysty ekenin aıtty. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov 3,3 mlrd teńge únemdeýge baılanysty stýdentterdiń kontıngenti, jazǵy sessııalarǵa, stıpendııaǵa baılanysty ekenin, 1 aıda tıisti shara qoldanatynyn jetkizse, 3 mlrd teńge ıgermegen Ádilet mınıstrligi 2 mlrd teńge arbıtraj ben sottarǵa baılanysty ekenin, al qalǵan bóligi kelesi toqsanda ıgeriletinin aıtyp sendirdi. Bul tizimge Nur-Sultan qalasy da enip otyr. Elordany damytýǵa bólingen aqshanyń 5 mlrd teńgesi tıisti jumystarǵa jumsalmapty. Qala basshysy Altaı Kólginov ınjenerlik jelilerge baılanysty máseleni osy toqsanda sheshiletinin aıtty. Sonymen qatar Premer Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeevten ıgerilmegen 3,9 mlrd teńgeniń esebin surady. «Shyǵystar 96% ıgerilgen. Igerilmegen 4 mlrd teńgeniń basym bóligi obektıvti jaǵdaılarǵa baılanysty. Bir aıda ıgeremiz», dedi óńir basshysy. Al Qyzylorda oblysynyń ákimi Qýanyshbek Ysqaqov ıgerilmegen 2 mlrd teńge konkýrstardyń aıaqtalmaýyna, sot prosesterine, memlekettik aýdıt oryndary tekserýine, taýar jetkizýshilerdiń merdigerlerlik mindetterin ýaqytynda oryndamaýyna baılanysty dep túsindirdi. Mán-jaıǵa qanyq bolǵan Úkimet basshysy ıgerilmegen aqshaǵa qatysty másele jaqyn arada oń sheshilýge tıis dep tapsyrdy.
Oqý jylyna mektepterdiń 85%-y ǵana daıyn
Kún tártibinde qaralǵan ekinshi másele − jańa oqý jylynyń bastalýyna daıyndyq sharalaryna qatysty. Taqyrypty tarqatqan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtyń aıtýynsha, respýblıka boıynsha bıyl jańa oqý jylynda oqıtyn oqýshylardyń sany 3 mıllıonnan asady.
− Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, jańa oqý jylyna daıyndalý boıynsha júıeli jumys júrgizip jatyr. Osy jerde eń mańyzdy baǵyttardy atap ótsem: oqýlyqtarmen qamtamasyz etý jumysy, bilim berý nysandaryn paıdalanýǵa berý, balalardy tasymaldaýdy uıymdastyrý máseleleri. Mektepke deıingi tárbıe boıynsha aıtar bolsam, 2018 jylǵymen salystyrǵanda mektepke deıingi uıymdar jelisi 279-ǵa kóbeıdi. Sondaı-aq 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi bilimmen qamtý 95,2 paıyzdy quraıdy. Qabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, Nur-Sultan, Shymkent, Almaty qalalarynyń, Túrkistan men Almaty oblystarynyń mektepke deıingi uıymdarynda kezek áli de saqtalýda, – dedi mınıstr. A.Aımaǵambetovtyń aıtýyna qaraǵanda, memlekettik balabaqshalarǵa aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilgen. 49 balabaqshaǵa kúrdeli jóndeý jasaýdy josparlaǵan. Onyń 33-inde kúrdeli jóndeý jumystary aıaqtalǵan.
− 2016 memlekettik mektep jumys isteıtin bolady. Jańa oqý jylynda mektepterge 3 mln-nan astam bala keledi. 405 myńnan astam bala mektep tabaldyryǵyn alǵash ret attaıdy. Bul ótken jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 20 myńǵa kóp, – dedi mınıstr.
Taqyrypty qorytyndylaý barysynda Asqar Mamın 1 qyrkúıekke deıin bilim berý uıymdary jumysty bastaýǵa 100% daıyn bolýy kerek ekenin jetkizdi. «Barlyq mektepterdiń 85%-y ǵana jańa oqý jylyn bastaýǵa daıyn. Ákimderge qoıylatyn mindet – barlyq bilim berý uıymdary jumysty bastaýǵa 100% daıyn bolýy kerek», degen Úkimet basshysy bul máseleni sheshýdi tıisti mınıstrlikke jáne óńir basshylaryna tapsyrdy.
