– 1984 jyl da qurǵaqshylyqpen este qaldy. Biraq tamyz aıynda jaýǵan jańbyrdan soń, eń bolmasa maldyń shóbin jetkilikti oryp alǵan edik. Mine, qazir tamyz aıynyń ortasy boldy, áli tamshy tamǵan joq, ańyzaqtyń beti de qaıtpaı tur. Meniń tájirıbemde aýyr bolǵan sonaý 1975 jyldan keıingi qýańshylyqty bıyl kórip otyrmyn, – dedi Borıs Pavlovıch. Jyldar boıǵy jaýǵan jańbyrdyń ortasha kórsetkishi 107 mm bolsa, bıyl bar-joǵy 67 mm ǵana ylǵal túsken. Jaýyn 40 mm az jaýǵan. Oblys ákimi astyqpen aınalysatyn óńir úshin muny tabıǵı apatqa teńedi. Shilde aıynyń basynan tamyzdyń 5-ne deıin synap baǵanasy 30-40 gradýstan tómendemedi. Ańyzaq jel bir tynbady. Al jańbyrly jyldary jaz aılarynda aýanyń temperatýrasy 10-25 gradýs aralyǵynda bolatyn. Iá, bıyl qostanaılyqtar Arqanyń shybynsyz, qońyr salqyn jazyn bir sezinbeı-aq kúzge jetti.
Alapat ystyqta boıyna nár ala almaı tyrbıyp ósken bıdaıdyń pisýi de tez boldy. О́ńirde egin oraǵy erte bastalyp ketti. Qazir Áýlıekól, Jangeldın, Qarasý, Sarykól, Uzynkól, taǵy basqa aýdandarda alqapqa oraq tústi. Gektar aınalymy sharýashylyqtyń basym kópshiliginde 2-3 sentnerden asyp jatqan joq.
– Kúıip ketken alqaptyń túsimdiligi gektaryna 3 sentnerden aınalýda. Ne de bolsa jerde synyq dán qaldyrmaı jınap alýǵa tyrysyp jatyrmyz. Satýǵa jaramasa da, maldyń jemine jarar. Dánniń maıdalyǵy sondaı, bastyrýǵa da kele bermeıdi, – deıdi Borıs Pavlovıch. Bir Knıazev ǵana emes, ásirese, oblystyń ońtústik aýdandaryndaǵy aýyl sharýashylyq ónimin óndirýshilerdiń barlyǵy úshin bıylǵy jumys sıpaty osylaı bolatyn túri bar.
Dıqandy jańbyrsyz ósken dánniń sapasy oılandyrady. Satýdan buryn, tuqymǵa quıyp alýǵa jaraı ma, jaramaı ma degen qaýip te joq emes. Nár jetpegen synyq dánniń keler jylǵy shyǵymy qandaı bolmaq? Áýlıekól, Beıimbet Maılın, Jangeldın, Denısov, Jitiqara, Qamysty, Qarasý, Naýyrzym aýdandarynda jáne Arqalyq qalasynda keler jyldyń eginin sebýge tuqym jetpeıtini álden belgili bolyp otyr. Sol úshin oblys ákimi Arhımed Begejanuly dıqandardyń bıylǵy basty jumysynyń biri de keler jyldyń tuqymyn quıyp alý ekenin eskertti.
– Oblystaǵy ońtústik aýdandarǵa qaraǵanda egin shyǵymdylyǵy birshama jaqsy, qara topyraqty, Qarabalyq, Uzynkól, Sarykól, Meńdiǵara, Fedorov jáne Qostanaı aýdanynyń bir jartysy sekildi soltústik aýdandar úshin bólek astyq balansyn jasaý kerek. Olardaǵy bıylǵy tuqymdyq astyqty tonnalap ǵana emes, kılogramdap ólshep, kóktemde qarjy qarastyryp, ózge aýdandar úshin satyp alýymyz qajet. Tuqymdyq astyq oblystan syrtqa shyqpaýy tıis, – dedi Arhımed Begejanuly.
Qostanaı-Torǵaı óńiri shóleıt aımaqqa jatady. Sondyqtan qurǵaqshylyq, qýańshylyq jyldar jıi qaıtalanady. Sońǵy 35 jyldyń ishinde qýańshylyq 12 ret qaıtalanypty. Oblys kópten beri jylyna kem degende 4 mıllıon gektardan asa alqapqa dán seýip keledi. Nesibesin kókten tilegen dıqannyń eńbegi sor bolatyn jyldar az emes. Mysaly, 1984 jyly oblys 4 mıllıon 288 myń gektarǵa egin egip, kúzde orta eseppen ár gektardan 2,8 sentnerden ónim alypty. 1988 jyly gektar aınalymy 7 sentnerden, ásirese, 1991, 1995, 1998 jyldary 3-4 sentnerden, al 2004, 2010, 2012 jyldary 6-8 sentnerden kelgen eken. Ár 3-4 jyl saıyn qýańshylyq qaıta aınalyp soǵyp otyrǵan. О́ńir tabıǵatynyń bul ereksheligin belgili ǵalym-agronom, Qazaqstannyń Eńbek Eri, marqum Valentın Dvýrechenskıı de dıqandar aldynda jıi aıtatyn edi. Tabıǵat qubylysynan bolǵan mundaı qıyndyqtar eski taptaýryn ádet pen tasbaqa aıańdy qoıyp, aýyl sharýashylyǵy qurylymyna jańa kózqaras qalyptastyrý kerektigin talap etedi.
– Jyl saıyn Áýlıekól, Jitiqara, Qostanaı aýdandary aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerimen kezdeskenimde sońǵy 7-8 jyl boıy gektarynan 2-3 sentnerden ónim jınap kele jatqanyn jasyrǵan joq. Osy jyldar ishinde olar qanshama janar-jaǵar maıǵa, tehnıkaǵa, mıneraldyq tyńaıtqyshtarǵa, gerbısıdke qarjy jumsady, ósimdik aýrýlary men astyq zııankesterine qarsy jumystar júrgizedi, mılıondaǵan teńge shyǵyn shyǵardy. Sondyqtan bul óńirlerdegi ekonomıka qurylymyn ózgertip, mal sharýashylyǵyna kóshý kerek, – dedi Arhımed Begejanuly. Bul oraıda oblysta jaqsy qadam da joq emes. Torǵaı óńiri, onyń ishinde Arqalyq qalasy mańaıy mal sharýashylyǵyna bet túzedi dese de bolady. Qala ákimi Eldar Kúzembaev mal azyǵy daqyldary sebilgen alqaptardy jyl saıyn keńeıtip otyrǵanyn aıtady. Olar ótken jyly jem-azyqtyq shópti 8,7 myń gektarǵa ekse, bıyl 8,9 myń gektarǵa jetkizdi. Mal sharýashylyǵy Qostanaı-Torǵaı boıynyń atakásibi edi, al búgingi ýaqytta etke ishki-syrtqy naryqtyń qaısysynda bolsyn suranys kóp.
Mal azyǵy demekshi, qýańshylyq jyly oblysta shóptiń de azdyǵy bilinedi. Beıimbet Maılın, Denısov, Qarabalyq, Qamysty aýdandarynda mal azyǵyn daıyndaý áli mardymsyz. Tipti, Denısov aýdanynda daıyndalǵan shóp barlyq tıisti kólemniń 40 paıyzyna da jetpeıdi. О́zge aýdanǵa qaraǵanda aǵashty, sýly Qarabalyq aýdanynda da daıyndalǵan mal azyǵy áli 70 paıyzǵa jetken joq. Onyń qýańshylyqtan basqa da sebebi joq emes. Aýdan aýmaǵyndaǵy orman sharýashylyqtaryna tıesili memlekettik qordaǵy jerdiń shóbin orǵany úshin gektaryna 1850 teńge baǵa belgilengen. Bul byltyrǵy baǵaǵa qaraǵanda birneshe ese qymbat. Qıyn jylda dıqan men sharýanyń tózimdiligin synaǵandaı, ózi ósip jatqan shóptiń baǵasyn aspandatý qanshalyqty qısyndy? Memlekettik qordaǵy jer shóbiniń baǵasyn oblystyq máslıhat tek maýsym aıynyń sońynda ǵana bekitken. Sharýashylyqtyń, jurttyń malyn ashyqtyryp qoıyp, paıda tabýǵa jol bermeý kerektigin aıtqan ákim, bul máseleni Úkimet delegasııasynyń da aldyna qoıatynyn eskertti.
Ala jazdaı egindi balasyndaı kútip, kókten nár surap júrip jetkizgen astyqty jınap qambaǵa salǵansha dıqannyń beli jazylmaıdy. Qazir sol astyqty satyp, pul etkenge deıingi saqtaý da úlken másele. Masaqtap terip alǵandaı az astyqty taldyń basyna qoısa, qus alyp keterdeı, jerge qoısa, ıt alyp keterdeı dıqannyń alańdaýmen kúni ótedi. Elevatorlar kúshtiligin isteıdi. Bıylǵydaı az ónimdi tıyn shyǵarmaı, negizinen sharýashylyqtar ózinde saqtaǵandy da durys kóredi. Oǵan taǵy da qubylmaly kúz qalaı qaraıdy, onyń da dıqan úshin boljamy joq.
Oblys ákimi aıtqandaı, bıyl sharýashylyqtar aldyndaǵy eń basty másele keler jyldyń tuqymyn quıyp alý bolyp otyr. Ekinshiden taýarly bıdaıyn tap-tuınaqtaı etip satyp, eńbek ujymynyń jalaqysyna qaryz bolmaýdy oılastyrýy kerek. Endi az kúnde oblys aýdandarynyń barlyǵy da astyq jınaýǵa jappaı kirisedi. Qarqynǵa qarqyn qosyp, jıyn-terindi barynsha az kúnde aıaqtamasa, jazdaı tambaı, erigip kúzde jaýǵan jańbyr shyǵymy az astyqtyń berekesin ushyrary bárine de anyq. Osyny oılaǵan saıyn dıqannyń da, basqanyń da mazasy ketedi. Elde bolsa, eringe tıerin jurttyń bári túsinedi.
QOSTANAI
