«Túrin-aı tekemettiń! Asyl qandaı!
Úńildim únsiz ǵana basymdy almaı» dep bastalatyn óleńde kóshpeli qazaq qoǵamynyń búkil tynys-tirshiligi sýrettelgen. Biz kóp jaǵdaıda basqa jurttan ózimizge ǵana tán ulttyq oıý-órnegimizben daralanyp turatyn halyq edik. Túsingen adamǵa ár oıýdyń ózindik mán-maǵynasy bolatyn. О́kinishke qaraı, ata-babamyzdan myńdaǵan jyldar boıy úzilmeı jetken sol úlgi-ónege búginde jas urpaq jadynan joǵalyp ketkendeı. Oıý astaryndaǵy oı-sanamyz oıdym-oıdym, aıqysh-uıqysh. Jalpy, bul másele búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Buǵan deıin de talaı ataqty etnograf ǵalymdar, nebir qolóner sheberleri dabyldaryn qaǵýdaı-aq qaǵyp keledi. Shyn máninde árbir oıý-órnekte ejelgi ata-babalarymyzdyń ulttyq salt-dástúri, tili, dini, ádet-ǵurpy, bir sózben aıtqanda tutas qazaq bolmysy ómir súrip kelgen bolatyn. Kez kelgen oıýdy ınterpretasııalaǵan ýaqytta onyń túpki máni ashylatynyn bilemiz. Aıtalyq, qoshqar múıiz oıýymen kıim-keshekten góri kıiz úıdiń jabdyqtaryn, tórine tóseıtin tósenishterin bezendirgen. Ondaǵy mán – táńirden yrys pen nesibe tilegen kóshpeli taıpalardyń otbasymyz ordaly, qoramyz qordaly bolsyn degen ısharasy jatyr. Sondaı-aq qoı sharýashylyǵymen babalarymyz ejelden aınalysqanyn osynaý oıý arqyly da ońaı ańǵarýǵa bolady.
Qazirgi tańda oıý-órnek ónegeden góri ónim retinde kóp qoldanysqa ıe. Ashyǵyn aıtý kerek, kez kelgen buıymǵa mán-maǵynasy kelsin, kelmesin oıý japsyryp, saýdaǵa shyǵarýdy kásipke aınaldyrǵandar kóbeıdi. Sheteldik qonaqtarǵa, týrısterge báribir. Oıýy bar zatty on ese qymbat baǵaǵa oılanbaı ala beredi. Sol arqyly myńdaǵan jyldar boıy qalyptasqan mádenıetimizdiń máni joǵala bastady.
Bir ǵana oıý-órnegi arqyly úlken ıshara bildirip, aqparat jetkize alǵan halyqtyń urpaǵy búginde ulttyq naqyshynyń ústinen jeńil upaı túgendep jatqany ókinishti. Máselen, qazaq qaraly jıynǵa qyzyldy-jasyldy oıý-órnekpen kıim kımegen. Bolmasa, aýylyna kele jatqan bir top attylynyń bastaryndaǵy tymaǵy men shapandaryndaǵy oıý-órnekteri arqyly qaı rýdyń kisileri ekenin, tipti mansap-bedelderine deıin aıyra alǵan. Qazir ne, ońdy-soldy oıý oıymyzdy oıran etkendeı. Tipti er adamnyń kıimine basylatyn oıý-órnekti qyz balaǵa, qyz-kelinshekke tán nyshandardy er adamnyń kıimine qalaı bolsa solaı qoldana beretin boldyq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda bizdiń ata-babalarymyzdyń ózderin tabıǵattyń ajyramas bóligi dep sanaǵandyǵyn atap ótti. Shynymen de qazaq halqy óziniń dúnıetanymyn qorshaǵan ortasy arqyly qalyptastyryp kelgenin jaqsy bilemiz. «Ań stıli» saqtardyń shyǵarmashylyq erekshelikteri men rýhanı baılyqtaryn beıneleý tásiline aınaldy. Másele, sol mádenı qundylyqtarymyzdy búginde qurdymǵa jiberip jatqandaımyz, tarıhymyz ben tamyrymyzdy tanýda tanym kókjıegimiz tarylyp ketkendeı.
Jalpy, kıim kııý – tárbıe, mádenıet desek, ulttyq oıý-órnegi ornymen qoldanylǵan kıim-keshekti uqypty kıe bilý arqyly qazaqtyǵymyzdyń boıyna qan júgirte alǵan bolar edik. Eskeretin eń basty másele – ulttyq kıimderdiń naryqtaǵy baǵasynyń qoljetimdiligin durys qadaǵalaǵan jón. Keı azamattar kelisti kıimdi ulttyq naqyshqa saı kıgisi kelmeıdi emes, qaltasy kótermeı jatady. Onyń ar jaǵynda árıne, biz aıtyp otyrǵan oıý máselesi olqy túspegeni jaqsy.
Osy turǵyda ulttyq-etnografııalyq bilim-biligi jetik dızaınerlerdiń zamanaýı mektebin qalyptastyrǵan jón. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, adam qaı ulttyń kıimin kıse, sol ultqa bir taban jaqyndaıdy, sol ulttyń nasıhatshysyna aınalady.
Aqyn apamyz Farıza joǵarydaǵy atap ketken óleńin bylaı dep aıaqtapty:
Súıenip túskıizge turyp qappyn,
Kóz jazyp oıýlardan qalam ba dep...
Shynymen de oıýlarymyzdan kóz jazyp qalmaýǵa qam-qareket jasaýymyz kerek sııaqty.
Jas býyn jańashyl keletini ras. Jańashyl bolý degen sóz – ózgeniń qańsyǵyn ózimizge tańsyq kórý degen sóz bolmasa kerek. Qaıta naǵyz jańashyldyq ejelgi ulttyq qundylyqtarymyzdy zaman talabyna saı qaıyra jańǵyrtý der edik.
Oıýda da oı bar, oıýdy ornymen qoldana bileıik.
