Ulttyq banktiń málimetinshe, bıyl jyl basynan beri bankterdiń ekonomıkany nesıelendirý kórsetkishi tómendep ketken. Byltyr jeltoqsanda ekinshi deńgeıli bankterdiń bergen nesıe portfeli 13 trln 091,8 mlrd teńge bolsa, maýsym aıynyń qorytyndysy boıynsha kórsetkish 12 trln 760,1 mlrd teńgeni qurady. Sonyń ishinde byltyr jyl sońynda 7 trln 789,1 mlrd teńge bolǵan bızneske berilgen qaryz arada jeti aı ótkende shamamen 10 paıyzǵa azaıyp, 7 trln 100,8 mlrd teńgeni qurap otyr. Esesine jeke tulǵalardyń alǵan qaryzy byltyr jyl sońyndaǵy 5 trln 302,6 mlrd teńgeden bıyl maýsymda 5 trln 659,3 mlrd teńgege ulǵaıdy.
Halyqtyń jalaqysyna senip alǵan
Ulttyq banktiń bergen statıstıkasynan baıqaǵanymyzdaı, bankterdiń bızneske bergen qaryzy azaıyp bara jatsa, halyqtyń nesıege «urynýy» kerisinshe kóbeıip keledi. Sonyń ózinde bankterdiń jalpy nesıe portfeli «taryla» túsken. Jalpaq tilmen aıtqanda, bıznesti, tıisinshe naqty ekonomıkaǵa berilgen aqsha azaıyp, onyń ornyna qarapaıym halyqtyń qaryzdanýy kóbeıip ketti. Onyń ústine bir kezderi bankterdiń bergen nesıesiniń 65-70 paıyzǵa jýyǵy bıznesti qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan bolsa, qazir bul kórsetkish shamamen 55 paıyz aınalasynda ǵana. Bankterdiń bergen qaryzynyń teń jartysy halyqtyń tutynýshylyq, ıpotekalyq, taýarlyq nesıeleri nemese nesıe kartalary boıynsha moınyndaǵy qaryzdary degen sóz.
Bankter bıznesti qoldaýǵa qulyqsyz ba, álde kásipkerler bankke jolaǵysy kelmeı me, ol jaǵy belgisiz, anyǵy bankterdiń bızneske bergen nesıesiniń azaıǵany. Bıyl mamyr aıynda Ulttyq bank sarapshylary eldegi bıznes sýbektileri arasynda saýalnama jasap, bıznestiń damýyna kedergilerdi anyqtaǵan. Nátıjesinde 2019 jyldyń basynan beri eldegi negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń tómendep ketkeni belgili boldy. Kásiporyndardyń kópshiligi úshin ınvestısııalyq belsendilikti shekteıtin basty sebepterdiń biri – qarjy resýrstarynyń jetispeýshiligi eken. Bas banktiń boljamynsha, jyl sońyna deıin tek ken óndirý ónerkásibinde ǵana ınvestısııa ulǵaıyp, qalǵan salalar qarajattan tarshylyq kórmek.
Bankterge negizinen bıznestiń emes, qarapaıym halyqtyń bereshek bolýy saý ekonomıkanyń belgisi emes. Ekonomıka qarqyn alǵan kezde bankter shaǵyn jáne orta bıznesti jarysa qarjylandyrar edi. Al bankter halyqtyń jalaqysyna senip alsa, saldary ekonomıkalyq qana emes, áleýmettik toqyraýǵa alyp kelýi ábden múmkin. Bul bir ǵana bankter úshin qaǵylǵan dabyl emes. Jalpy, eldegi bıznes ortanyń toqyraýy degen sóz. Qarjy uıymdary bıznesti qarjylandyrýdy nege azaıtty?
Pikirler qaıshylyǵy
Sarapshylar birinshi kezekte kináni Ulttyq banktiń búginge deıin júrgizip kelgen saıasatynan izdeıdi. Birer jyl buryn munaıdyń kúrt arzandaýynan bolǵan teńge devalvasııasy Ulttyq Bankti aqsha-nesıe saıasatyn qatańdatýǵa májbúrledi. О́ıtkeni ınflıasııanyń shekten shyǵyp ketý qaýpi bar edi. Iаǵnı, teńgeniń bazalyq mólsherlemesin 2015-2016 jyldary 12 paıyzdan 17 paıyzǵa bir-aq kóterdi. Bul, árıne, birinshi kezekte ekinshi deńgeıli bankter úshin soqqy boldy. Bankter «arzan aqshamen» qosh aıtysty. Alaıda, birtindep munaı baǵasy qalpyna kele bastaǵanda Ulttyq bank aqsha-nesıe saıasatyn naryqtyq «órkenıetti» túrde basqaryp, birtindep bazalyq mólsherlemeni azaıtyp, byltyr jyl sońyna deıin 9,00 paıyzǵa deıin túsirgen. Artynsha mólsherleme 9,25 paıyzǵa qaıta kóterildi. Jazdyń basyna taman Prezıdent Q.Toqaev bazalyq mólsherlemeni endi qaıtyp kóterse ekonomıkany nesıelendirý azaıyp ketetinin aıtyp, Ulttyq Bankke mólsherlemeni qaıta túsirýdi tapsyrdy. Nátıjesinde qazir bas bank teńgeniń bazalyq mólsherlemesin +/-1 dálizimen 9,00 paıyz deńgeıinde ustap otyr. Biraq Úkimet otyrysynda Ulttyq Bank tóraǵasy Erbolat Dosaev ınflıasııany belgilengen 4-6 paıyz dálizinen shyǵaryp almaý úshin bazalyq mólsherlemeniń jyl sońyna deıin qaıta kóterilýi múmkin ekenin aıtyp qaldy.
Osy oraıda Prezıdent pen Ulttyq Bank tóraǵasynyń sózi bir jerden shyqpaı tur. E.Dosaev ekonomıkalyq kórsetkishke emes, eń aldymen ınflıasııa kúsheıip ketpeýine jaýap beretindikten bazalyq mólsherlemeni ósirýge múddeli. Al Prezıdenttiń pikirinshe, ekonomıkany jandandyryp, bıznesti «arzan aqshamen» qamtamasyz etý úshin teńgeniń mólsherlemesin tómendetý kerek. Bul turǵyda úshinshi bir úlken másele bar – halyqtyń tutyný nesıesi kóbeıýiniń áleýmettik máselege aınalýy. Osy oraıda, Prezıdenttiń aldynda bylaı tartsa ógiz óletin, bylaı tartsa arba synatyn dıllema tur. Eger nesıeniń paıyzyn azaıtsa, halyqtyń qaryzdanýy qazirgiden de kúsheıip ketýi múmkin. Al nesıe sharttaryn qatańdatyp jiberse, halyq alǵan nesıesin tóleı almaı qalýy yqtımal.
Degenmen Memleket basshysy bul máseleniń sheshimin tapqandaı boldy. 300 myń teńgelik nesıelik aýyrtpalyqty azaıtý týraly Prezıdent Jarlyǵy jarty mıllıon qazaqstandyqtyń áleýmettik máselesiniń sheshimin tapty. Ekinshi jaǵynan bankter de qaıtpaı qalý qaýpi bar nesıelerin birden Úkimet arqyly qaıtaryp aldy. Al budan bylaı aılyq tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıine jetpeıtin azamattarǵa nesıe berýge tyıym salý keı bankter úshin jaǵymdy jańalyq bola qoımaǵany da anyq. О́ıtkeni eldegi birdi-ekili bankterdiń negizgi tutynýshylary basqa bankterden qaryz ala almaıtyn azamattar ekeni belgili.
Bankterdiń bıznesti qarjylandyrýyn kóbeıtý úshin qolǵa alǵan bir sharasy – «qarapaıym zattar ekonomıkasyn» qarjylandyrý úshin Ulttyq qordan 600 mlrd teńge bólý. Bıýdjet pen Ulttyq qor aqshasyn bankter men bızneske bólip berý Qazaqstanda bıznesti, tıisinshe ekonomıkany qoldaýdyń klassıkalyq úlgisi. Salyq tólep, bıýdjetti toltyrýy tıis bıznes qaıtadan Úkimetten birde qaıtarymdy, birde qaıtarymsyz qarajat alady. Bankterdiń bızneske bergen qaryzy qazir 7 trln teńgeniń ústinde desek, Úkimet aldaǵy úsh jylda shaǵyn jáne orta bıznesti 600 mlrd teńgege qarjylandyrmaq. Onyń syrtynda «QazAgro», «Qazaqstannyń damý banki» tarapynan, salalyq baǵdarlamalar boıynsha jáne mıkronesıeleý baǵdarlamalary boıynsha da jylyna mıllıardtaǵan qarajat Úkimetten bólinedi. Iаǵnı, bankter táýekeldi ózine alyp bızneske ınvestor bolyp otyrǵan joq, onyń ornyna memleketten bólingen qarjyny bólip beretin operator retinde qyzmet etip otyr. Árıne mundaı kezde qarjynyń qaıtarymyna bankter bas qatyrmaıdy. Jyl saıyn saltanatty túrde ashylatyn túrli ınvestısııalyq jobalar: zaýyttar men kásiporyndardyń jyl ótpeı jabylyp qalatyny osy sebepti.
