Qoǵam • 19 Tamyz, 2019

Surap alý – urlap alý emes

53 retkórsetildi

Jalpy álemniń kóptegen elderinde bireýden birdeńeni tegin surap alý degen baıaǵyda qalǵan dúnıe. Biraq bizde áli bar. Bir qýanyshtysy, atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan osy dástúr jýyq mańda óz mánin joıa da qoımaıtyn sekildi. Muny osy surap alý tásilderin jaqsy meńgergen adamdardyń qazir jaqsy turmysta ómir súrip jatqanyna qarap ańǵarýǵa bolady.

Qazaqta surap alýdyń túri kóp. Bala kezimizde áıelder kórshiden bir sherik sháı, bir kese maı, tipti otyratyn oryndyqqa deıin suratyp, balalaryn jibere qoıatyn. Muny «úıge qonaq kelip qaldymen» túsindirip jatatyn.

Qazaq qalaǵa kelgennen beri bul dástúr qalaǵa da jetti. Biraq burynǵyǵa qaraǵanda ór­ke­nıetti jolǵa túskendeı. Endi qaryzǵa aq­sha suraıtyn boldy. Bir sharýany sheship berýge tanysyńnyń bar-joǵyn da suraıdy. Eger suraýshynyń qoǵamda bedeli bolsa odan da asyp, pálenshege baryp balasyna qyzmet suraıdy. Iаǵnı, surap alýdyń tizimi ósti, aýqy­my da ulǵaıdy.

Al surap ala almaıtyndar nemese oǵan ary jibermeıtinder she?!.. Buǵan jaýap berip júrekti aýyrtpaı-aq qoıaıyq. Jalpy onyń jaýabyn ózderińiz de bilesizder ǵoı.

Endi surap alýdyń atam qazaq úıretken tásilderine kósheıik: «Tanyǵan jerde boı syıly, tanymaǵan jerde ton syıly» deıdi halyq. Demek surap alý úshin eń aldymen tanystyq kerek, eger tanystyq bolmasa, onda tonynyń durys ekendigin bildiretindeı jaǵdaıy bolýy kerek.

Jalpy, ultymyz álemdegi qoly ashyq, qonaqjaı halyqtardyń biri ǵoı. Tek kóńilin taba bil. Biraq sol kóńildi taba bilý degen de ońaı emes. Máselen, qazir bizdegi kóp balaly áıelder jaıyn alaıyq. Olar memleketten járdemaqy suraıdy, úı suraıdy. Osy jolda «jarly bolsań arly bolma» degendeı bettiń aryn belbeýge túıedi. Durys-aq. О́ıtkeni ol balany ózi úshin emes, qoǵam úshin tapty ǵoı. Erteń er jetken kezde sol balalardyń ıgiligin qoǵamnyń, sonyń ishinde az sandy elimizdiń kóretini anyq. Demek, kóp balaly áıelderdiń qoǵamnan járdemaqy talap etýiniń, úı suraýynyń halyqtyq dástúr bo­ıynsha alǵanda da, qoǵamdyq mentalıtet, tipti memlekettiń zań­dylyqtary boıynsha alǵanda da qısyny bar.

Degenmen «úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzdy» degendeı, olardyń talap-tilekterin tolyq qanaǵattandyrýǵa qazirgi naryq zańda­rynyń kedergi keltirip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni batystan kelgen naryqta te­gin degen uǵym joq. Demek bul jerde naryq ta­lap­­tary men halqymyzdyń surap alý qaǵı­dattary úılespeı turǵany ǵana eptep júıkeni ju­qartady.

«Jaqsyǵa para berme, bara ber» deıdi taǵy da atam qazaq. Bul – surap alýdyń «boı syıly men ton syılyǵa» qaraǵanda kúrdelirek joly. О́ıtkeni «bir suraǵanda, oǵan «joq» degen jaýap estiseń betiń qaıtyp qalmasyn, suraǵanyńdy almaı tynba jáne sony qoımaı júrip tegin al» dep tur ǵoı maqalymyz. Biraq qazirgideı naryq zamanynda qaıtip tegin alarsyń jáne qaıta-qaıta bara beretindeı ol «jaqsy» adam osy mátel shyqqan kezdegideı bir saıdyń astynda kıiz úıde otyrǵan joq qoı. Esiginde kúzeti bar, aýzynda aıtar oıyn qabaǵynan túsinetin hatshysy bar úlken ǵı­maratta, kez kelgenge ashylar-ashylmasy bel­gisiz aýyr esiktiń arǵy jaǵynda otyr. De­mek, mundaı jaqsylarǵa kirý qazir ońaı emes, desek te qazaqtyń buǵan da beretin jaýaby daıyn: «Jyly-jyly sóıleseń, jylan ini­nen shy­ǵady» deıdi. Demek, bul máteldi oryndaý úshin til, ıaǵnı ıntellektýaldyq qasıet kerek eken. Eń aldymen surap barǵan adamyńnyń maqalda aıtylǵandaı «jaqsy» ekendigin bezektegen tilińmen ózine ábden túsindirip qana emes, sonymen qatar sendire moıyndatyp, júregin eljiretip alýyń kerek. Áıtpese, aýyr esik ekinshi barǵanyńda ashylmaýy múmkin. «Bizdiń pálenshekeń surap barǵanyn ala almaýy­ múmkin, biraq báribir bere almaǵany úshin ana­­ny tilimen pushaıman qylyp, jylatyp ketedi» deýshi edi bir aǵamyz osyndaı qasıeti bar adamdar jaıynda. Mine, osyndaı qasıet qoly­na qalam ustaǵan aqyn-jazýshylardyń, óner adamdarynyń boıynda kezdesetindikten olar­dyń keıbiriniń bul maqaldyń paıdasyn kórip júrgeni sezilip qalady. Árıne bári birdeı emes.

Degenmen zaman ózgergen soń qazaq ta ózgergen, ol burynǵydaı keń qoltyq emes. Tipti mesenat, demeýshi bolǵannyń ózinde aldymen birdeńeni surap kelgen adamnyń keıpine, jaǵdaıyna, qyzmet dárejesine, bolmaǵan jaǵdaıda ataq-abyroıyna qaraı­­­dy. Eger osylardyń biri de bolmasa, kómek­teskendi qoıyp, kómektesýge arlanýy da múm­kin. Biraq surap kelgeniń úshin báribir sókpeıdi. О́ıtkeni surap alý – urlap alý emes. Ekinshiden, dástúrde bar dúnıe. Qazaqtyń kóp maqalynyń ózi osy surap alýǵa arnalǵan.

Sońǵy jańalyqtar

Járken Bódesh. Týǵan jer

Vıdeo • Búgin, 19:33

Atyraýda qylmystyq top quryqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 19:09

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 18:33

Qazaq aqyny qyrǵyzsha jyrlandy

Rýhanııat • Búgin, 18:12

Qyzylorda: Kásipker kómek kórsetti

Aımaqtar • Búgin, 16:27

Betperde kıgen kóktem - 7

Qoǵam • Búgin, 16:07

Dárigerler demalys bazasynda tynyǵady

Aımaqtar • Búgin, 15:26

Samsung taǵy ne patenttedi?

Tehnologııa • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar