Ǵylymdy qarjylandyrý – mańyzdy másele

Qazaqstan bıligi ǵylym men bi­limdi damytýdyń zárýligin tú­si­nip otyr. Prezıdent Q.Toqaev taıaýda ótken Úki­met­tiń keńeıtilgen otyrysynda «Bizdiń eldegi ǵylymdy qar­jylandyrý – 0,13 %, al da­my­ǵan elderde bolsa – 2,5%. Bizde óte az shyǵyn jumsalady. Sondyqtan ǵylymǵa bólingen qarjy­ny paıdalaný tıimdiligi tómen. Sa­rap­­shylardyń pi­ki­rin­she, ǵylymǵa bólin­gen qarjy IJО́ 1,5 pa­ıyzynan tómen bolsa, shyǵynnyń tolyq­qan­dy qaıtarymy bolmaıdy. Úkimet osyny bilýi kerek. Jeke sektordy ǵylymǵa tartýdyń túrli mehanızmderin damyǵan elder tájirıbesine súıenip jasaý qajet. Qazirgi álemde ǵylymsyz bir qadam basa almaısyz. Ǵylym bede­lin arttyrýdyń júıeli uıymdastyrý sharalaryn iske asyrý joly tur» dep atap kórsetti. Prezıdent Úkimet pen ǵylymı qaýymdastyqty ǵylymnyń damýyna bóget bolyp otyrǵan kedergilerdi joıýdyń joldaryn tabýǵa shaqyrdy. Osy máselelerdiń barlyǵy bilim men ǵylym damýynyń memlekettik baǵdarlamasynda esepke alynýy tıis. Bilim men ǵylymǵa jumsalatyn shyǵyn kólemi IJО́ 5%-ǵa jetkizý josparyn jasaýdy Prezıdent Úkimetke tapsyrdy.

Bul josparlar Qazaqstan bıliginiń bilim men ǵylymǵa naqty betburysyn kórsetedi. Sonymen birge bilim men ǵylym­ǵa jumsalatyn qar­jy­ny durys úılestirý óte mańyzdy. Damyǵan elderde resýrstardyń bilim men ǵylymǵa tıesilisi 3:1-ge teń. Qazaqstanda bul kórsetkish – 20:1. Bilimge – 19, ǵylymǵa – 1. Bul bólinis óte zııandy. Ǵylymdy qarjylandyrý 0,13 % bolýy tipti kóptegen damýshy elderden de tómen. Salvador, Qyrǵyzstan, Kambodja sııaqty kedeı eldermen qatar dárejedemiz. Al Fransııa – 54,4 mlrd, Ulybrıtanııa – 49,7 mlrd, AQSh – 508,3 mlrd dollar ǵylymǵa bólip, IJО́-niń – 3 %-yn jumsap otyr. Ońtústik Koreıa bolsa, 58,5 mlrd dollar, ıaǵnı IJО́ 5 %-yn ǵylymǵa bólýde. Tipti Reseıdiń ózi 15,5 mlrd dollaryn ǵylymǵa bólip, IJО́ 1 paıyzyn jumsaıdy. Al Qazaqstannyń ǵylymǵa jumsaıtyn bar-joǵy 0,2 mlrd dollary damyǵan elderden 19 ese kem. Bul – 2017 jylǵy kórsetkishter. Biraq bul derekter sońǵy 2 jylda jaqsy jaqqa qaraı ózgergen joq. Qazir Qazaqstannyń ǵylymı áleýe­ti qaýipti shekke jetti. Endi ǵy­lym­dy damytý sharala­ry jolǵa qoıylmasa kesh bola­dy.

Qazaqstan ǵylymy qarjy­lan­dyrý­dyń mardym­syz­dy­ǵy­na qaramastan óz álinshe elge qyzmet etýge umtylyp ke­ledi. Osy rette halyqtyń rýhanı mádenıeti men tarıhı jadyn oıatýda zor ról atqarǵan Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly da­la­nyń jeti qyry» atty maqalalarynda aıtylǵandaı, Qazaqstannyń álemdik rýhanı keńistiktegi jáne ta­rıhı úderistegi orny men róli týraly qaǵıdattyq ıdeıalaryn damytyp, tereńdetip, zertteýdiń mańyzy kú­sheıe tústi. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń Ǵylym komıteti el Úkimetiniń bas­shy­lyǵymen Elbasynyń maqa­la­larynda kóterilgen ıde­ıalar men usy­nys­tardy iske asyrýdyń keshendi jos­pa­ryn jasady. Instıtýttyń ǵylymı jáne aqparattyq qyzmetin naryqtyq jaǵdaıǵa ıkemdeý maqsatynda Ǵylym komıteti ony memlekettik-qazynalyq kásiporyn statýsynan shyǵarmashylyqty júrgizýshi kásiporyn statýsyna aýystyrýdy iske asyrýda. Mınıstrlik bıyl 40 jasqa deıingi jas ǵalymdarǵa ar­naýly ǵylymı granttar konkýrsyn jarııalady.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­tý­tynyń ujymy Elba­synyń atalǵan maqalalarynda berilgen tapsyrmalaryn o­ryndaý barysynda aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizdi. Jańasha tarıhı oılaý, tarıh ǵylymyndaǵy izdenister júrgizý nátıjesinde sońǵy 2-3 jylda ınstıtýtty qarjylandyrý eselep artty. 2017 jyly ınstıtýt ujymy bar-joǵy 2-3 granttyq jobany oryndaýǵa jetisse, qazir 6 granttyq jobany, 3 memlekettik tapsyrysty, 2 baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý jobalaryn júrgizýde. Osynyń nátıjesinde 2016 jyldan beri ınstıtýt ǵalymdarynyń sany 54 qyzmetkerden 74 qyzmetkerge ósti. 2 jylda ınstıtýtqa 20 ǵylym doktory, PhD, kandıdattarymen qatar japon, qytaı, parsy tilderin jetik biletin mamandar tartyldy. Maqsat – álemdik tarıh ǵylymynyń jetistikterin Otan tarıhyn zertteý múddesine paıdalaný. Shetel arhıvterinde jatqan Qazaqstan tarıhyna qatysty materıaldardy, qujattardy ǵylymı aınalymǵa engizý.

Instıtýt ujymy aldyndaǵy mindet – Qazaqstan tarıhyndaǵy «aqtań­daq­tardyń» ornyn toltyrý, Uly dalanyń obektıvti, tarıhı shyndyqqa sáıkes keletin naǵyz tarıhyn qalpyna kel­tirý, álemdik tarıhtyń q­uramdas bóligi retindegi qa­zaq halqynyń kóne zamannan búginge deıingi damýynyń evolıýsııalyq jolyn kórsetý.

2018 jyly ǵana ınstıtýt arhıv qujattarynyń 2 jına­ǵyn shyǵardy. Olar buryn jarııalanbaǵan arhıvtik materıaldar: «Sýltany ı batyry srednego jýza (vtoraıa polovına XVIII veka). Sbornık dokýmentov» jáne «Alash v ıstorıı gosýdarstvennostı Ka­zahstana: ıdeı, sýdby ı nasledııa». Bul jınaqtarda buryn ǵylymı aınalymda bolmaǵan kóp qujattar bar.

Instıtýttyń jańa zertteýler men eńbekteriniń biri 3 tomdyq «Qazaqstan tarıhy. Ensıklopedııa» ujymdyq eńbegi. Bul jumystyń 1 tomynda, A-J áripterine qatysty tarıh máseleleri men oqıǵalary hattalyp baspaǵa beril­di. Aldaǵy 1 jylda 2-3 tomdary daıyndalyp bitýi kerek. Qazaqstannyń tarıh ǵylymynda óziniń tól ensıklopedııasy bolmaǵany belgili. Keńestik dáýirde de, táýelsiz Qazaqstan kezeńinde de mundaı kúrdeli jumys atqarylǵan joq. Bul eńbek osy úlken kemshilikti joıýǵa baǵyttalǵan. Oqyrman qazaq tarıhyna qatysty qandaı da bir ma­ńyz­dy oqıǵany, tulǵa­ny, faktini osy ensıklopedııa­dan taýyp, qysqa da nusqa málimet­ter alady. Sonymen qatar tarıh ensıklopedııasy basqa ǵylymdar salalaryna qatysty ensıklopedııalardy qaıtalamaıdy. Bul eńbektiń basty mindeti – durys tarıhı sana, tarıhı oılaý júıesin qalyptastyrý.

Mysaly, «jylqy mádenıeti» uǵymyna qatysty maqalalarda Eýrazııa keńistigindegi túrik halyq­tarynyń tarıhı Otany, qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda adam balasy jylqyny qalaı qolǵa úıretkeni, ony minis, kólik malyna aınaldyrǵany, bir­tindep jaýyngerlik sapar­lar­daǵy sheshýshi kúshke jet­kiz­gen jylqyǵa júgen, er-turman, úzeńgi, quıysqanǵa de­ıin salǵandyǵyn naqty fak­­tilermen, derektermen, dáleldep kórsetkenbiz. Qa­zaq­stan tarıhynyń tulǵa­la­ryna qatysty júıeli máli­met­ter bar. Mysaly, KSRO quramynda bolǵan kezeńdegi Qazaqstandy, oblys­tardy basqarǵan azamattar týraly jazǵanda barlyq basshylardy engizý tipten múmkin emes. Sol sebepti eren eńbegimen, Qazaqstannyń taǵdyryna yq­pal etken qyzmetterimen erek­she­lengen basshy azamattar ensıklo­pedııa­ǵa engizildi. My­sa­ly, T.Júrgenov, J.Táshenov, K.Boztaev sııaqty qa­zaq halqy úshin janpıdalyqqa bar­ǵan azamattardyń esimderi ensıklopedııada bar.

Qarjylandyratyn granttyq jobalarda kóshpeli qazaq qoǵamynyń tarıhynan bastap, qazaq etnologııasyna qatysty birneshe keshendi taqyryptar zerttelip jatyr. Tarıh ınstıtýty el tarıhyna qatysty barlyq máselemen bir mezette aınalysýy múmkin emes. Sondyqtan Elbasy aıqyndaǵan tarıhı oı-sanany qalyptastyrý men tárbıeleýdiń strategııalyq baǵyt­ta­ryn zertteý obektisi retinde tań­daı­dy. Qazir ınstıtýt ujymy 3 jyl­ǵa belgilengen «Uly dalanyń uly esimderi», «Qazaqstan halqy» ınterak­tıv­ti ǵylymı kartasy», «Shetel arhıv­te­rindegi Uly dala tarıhyna baılanysty arheografııalyq ju­mys­tar» taqyryptary boıynsha memlekettik tapsyrma­lar­dy oryndaýda. «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy aıasynda ǵalymdar Máskeý, Astrahan, Omby, Orynbor qalalaryndaǵy Reseı arhıvterindegi osy ýa­qyt­qa deıin jabyq bolyp kel­gen 5 myńdaı qujattardy alyp keldi. Árbir ǵylymı jobany sol taqyrypty tereń meńgergen jetekshi ǵalym men shyǵarmashylyq top oryndaıdy. Eńbek qorytyndylary ǵylymı monografııalar, maqa­la­lar, kartalar, ǵylymı konferensııalar materıaldary retinde jarııa­lanyp, otandyq jáne álemdik ǵylymı aınalysqa engiziledi. Zertteýlerdiń negizgi nátıjeleri mindetti túrde aǵyl­shyn, orys tilderinde, qajet bolǵanda basqa tilderde jarııa­lanady. Mysaly, keıingi jyldary Túrkııa memleketinde túrik tilinde jarııalanǵan Qazaq tarıhyna qatysty eńbekter sany arta túsýde. Qytaı tarıhshylary Qazaqstan tarıhynyń 5 tomdyǵyn aýdarýǵa kiristi.

Saıyn BORBASOV,

 Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń

ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, saıası ǵylymdar doktory, professor